{"id":94856,"date":"2022-05-23T17:09:56","date_gmt":"2022-05-23T15:09:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=94856"},"modified":"2022-05-14T09:55:22","modified_gmt":"2022-05-14T07:55:22","slug":"05-05-77","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=94856","title":{"rendered":"Odnale\u017ali\u015bmy najstarsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 hebrajsk\u0105 wydrukowan\u0105 w \u017cydowskiej oficynie w Warszawie"},"content":{"rendered":"

<\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Odnale\u017ali\u015bmy najstarsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 hebrajsk\u0105 wydrukowan\u0105 w \u017cydowskiej oficynie w Warszawie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

dr Magdalena Bendowska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Jak w ka\u017cdej bibliotece, tak\u017ce w bibliotece \u017bIH dochodzi czasem do ciekawych odkry\u0107. Tym razem natrafi\u0142am na wydane w Warszawie dzie\u0142o Riszmej szeela, autorstwa Israela Mosze ben Arje Lejba, rabina w Zab\u0142udowie. Rok hebrajski [5]571, podany w chronogramie, po przeliczeniu na kalendarz gregoria\u0144ski to rok 1811. Tom nale\u017c\u0105cy do zbior\u00f3w \u017bIH to najstarsza ksi\u0105\u017cka drukowana po hebrajsku w Warszawie przez \u017cydowskiego drukarza. <\/span><\/strong><\/h4>\n

.
\n\"riszmej_szeela_1_zw_1.jpg\"Israel Mosze ben Arje Lejb, <\/em>Sefer szeelot u-tszuwot Riszmej szeela, Warszawa: Cwi Hirsz ben Natan, 1811 (fragment strony tytu\u0142owej). Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

Tekst Riszmej szeela<\/em> podzielono na trzy cz\u0119\u015bci. Zasadniczy fragment to responsa<\/em> rabiniczne, czyli odpowiedzi Israela Mosze ben Arje Lejba udzielane na kierowane do niego zapytania. Pytania takie, dotycz\u0105ce konkretnych przypadk\u00f3w z zakresu prawa religijnego, gminy \u017cydowskie lub indywidualne osoby kierowa\u0142y do uczonych ciesz\u0105cych si\u0119 s\u0142aw\u0105 i szacunkiem. Rozstrzygni\u0119cia zagadnie\u0144, zawarte w odpowiedziach rabin\u00f3w, mia\u0142y moc normatywn\u0105, dlatego te\u017c studiowanie respons\u00f3w stanowi\u0142o element edukacji prawniczej.<\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 drug\u0105 stanowi\u0105 komentarze talmudyczne, dotycz\u0105ce np. traktatu Moed katan<\/em> z talmudu babilo\u0144skiego<\/a>, a trzeci\u0105 \u2013 kazania wyg\u0142oszone przez autora. Ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a zaopatrzona w haskamy<\/em>, czyli aprobaty rabiniczne. Jednej z nich udzieli\u0142 s\u0142ynny talmudysta, jeden z najwybitniejszych uczonych swoich czas\u00f3w Akiwa Eger, kt\u00f3ry zaanga\u017cowany by\u0142 mi\u0119dzy innymi w pertraktacje dotycz\u0105ce praw \u017byd\u00f3w<\/a> w Ksi\u0119stwie Warszawskim (1807).<\/span><\/p>\n

\n\"riszmej_szeela_1_full_zw_1.jpgIsrael Mosze ben Arje Lejb, Sefer szeelot u-tszuwot Riszmej szeela, Warszawa: Cwi Hirsz ben Natan, 1811. Zbiory \u017bIHDlaczego dzie\u0142o to zas\u0142uguje na specjaln\u0105 uwag\u0119? Poniewa\u017c jest to pierwsza ksi\u0105\u017cka hebrajska wydrukowana w Warszawie, w oficynie prowadzonej przez \u017cydowskiego drukarza<\/strong>.<\/em><\/span><\/p>\n

Pierwszym warszawskim drukarzem \u017cydowskim prowadz\u0105cym oficyn\u0119 hebrajsk\u0105 by\u0142 Cwi Hirsz ben Natan Nosonowicz (Nossonowicz) z Lutomierska. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydawnicz\u0105 rozpocz\u0105\u0142 w 1811 r., kiedy \u017bydzi posiadali ju\u017c prawo sta\u0142ego osiedlania si\u0119 w mie\u015bcie. Du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 sprz\u0119tu typograficznego odkupi\u0142 od ewangelika Johanna Kr\u00fcgera, kt\u00f3ry w 1781 r. za\u0142o\u017cy\u0142 drukarni\u0119 hebrajsk\u0105 w nale\u017c\u0105cym do ksi\u0119cia Stanis\u0142awa Poniatowskiego podwarszawskim Nowym Dworze. Kr\u00fcger ulokowa\u0142 swoj\u0105 oficyn\u0119 w pobli\u017cu stolicy, poniewa\u017c zatrudnia\u0142 \u017cydowskich pracownik\u00f3w, a \u017bydzi nie posiadali prawa sta\u0142ego pobytu w samej Warszawie. <\/span><\/p>\n

\n\"stempel_op\u0142aty_2_zw.jpgStempel op\u0142aty skarbowej widoczny na karcie tytu\u0142owej<\/em><\/span>
\nksi\u0105\u017cki Riszmej szeela, Warszawa 1811. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

\nNa karcie tytu\u0142owej naszej ksi\u0105\u017cki wydrukowano nazwisko cenzora, Dawida Wa\u0142\u0142acha (D.H. Wallach), kt\u00f3ry by\u0142 r\u00f3wnie\u017c cenzorem oficyny Kr\u00fcgera. Widoczny jest te\u017c stempel op\u0142aty skarbowej, czyli dow\u00f3d wniesienia op\u0142aty, zwanej op\u0142at\u0105 stemplow\u0105, pobieranej od towar\u00f3w uznawanych za luksusowe. Na ko\u0144cu podpisa\u0142 si\u0119 zecer Mosze ben Mordechaj z Warszawy.<\/span><\/p>\n

Przemarsz wojsk napoleo\u0144skich przez Polsk\u0119 spowodowa\u0142 przerw\u0119 w pracach drukarni, ale w 1814 r. oficyna wznowi\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107. W 1821 r. Nosonowicz wszed\u0142 w sp\u00f3\u0142k\u0119 z Awigdorem ben Joelem Lebensonem, kt\u00f3ry od 1819 r. pod w\u0142asnym nazwiskiem wydawa\u0142 ksi\u0105\u017cki \u017cydowskie w Warszawie. Po kilku miesi\u0105cach sp\u00f3\u0142ka rozpad\u0142a si\u0119. Lebenson powr\u00f3ci\u0142 do samodzielnej dzia\u0142alno\u015bci, a Nosonowicz zacz\u0105\u0142 wydawa\u0107 ze swoim synem Natanem jako Nosonowicz-Szriftgiser (Schriftgiesser) lub tylko Szriftgiser. W Warszawie dzia\u0142a\u0142y wi\u0119c jednocze\u015bnie dwie niezale\u017cne \u017cydowskie oficyny drukarskie. Cwi Hirsz Nosonowicz zmar\u0142 w 1831 r. po 20 latach prowadzenia oficyny. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 przej\u0105\u0142 jego syn, wydaj\u0105c ksi\u0105\u017cki pod firm\u0105 N. Schriftgieser. Awigdor Lebenson w 1852 r. wyjecha\u0142 do Palestyny<\/a>, a drukarni\u0119 przej\u0105\u0142 jego syn Joel. Oficyna ta t\u0142oczy\u0142a ksi\u0105\u017cki przynajmniej do 1878 r.<\/span><\/p>\n

Warto przypomnie\u0107, \u017ce w kolekcji starych druk\u00f3w Biblioteki \u017bIH znajduje si\u0119 tak\u017ce pierwsza w og\u00f3le ksi\u0105\u017cka hebrajska wydrukowana w Warszawie. Ukaza\u0142a si\u0119 w 1796 r., po trzecim rozbiorze i zaj\u0119ciu miasta przez Prusak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka pochodzi\u0142a z chrze\u015bcija\u0144skiej oficyny Piotra Zawadzkiego, szlachcica piecz\u0119tuj\u0105cego si\u0119 herbem Ostoja. W latach 1777-1796 posiada\u0142 on w Warszawie giserni\u0119 (warsztat odlewniczy wytwarzaj\u0105cy produkty metalowe). W czasie Sejmu Wielkiego i powstania Ko\u015bciuszkowskiego (1794) oficyna Zawadzkiego sta\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z najbardziej zas\u0142u\u017conych i aktywnych drukarni w Warszawie. T\u0142oczono w niej mi\u0119dzy innymi \u201eGazet\u0119 Narodow\u0105 i Obc\u0105\u201d \u2013 organ sejmowego stronnictwa patriotycznego, \u201eDziennik Sejmowy\u201d, czasopisma, kalendarze, ksi\u0105\u017cki, broszury, druki ulotne. W 1794 r. wydrukowano 42 uniwersa\u0142y, w tym dwa Tadeusza Ko\u015bciuszki: w sprawie uwolnienia z pa\u0144szczyzny ch\u0142op\u00f3w bior\u0105cych udzia\u0142 w powstaniu oraz Do obywatel\u00f3w Polski i Litwy<\/em>.<\/span><\/p>\n

\"cemach_le_abraham_1_zw_1.jpg<\/p>\n

Cwi Hirsz ben Chajim z P\u0142o\u0144ska, Cemach le-Awraham, Warszawa: Piotr Zawadzki, 1796. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

Zawadzki przed \u015bmierci\u0105 zd\u0105\u017cy\u0142 wyt\u0142oczy\u0107 tylko jedno dzie\u0142o po hebrajsku: Cemach le-Awraham<\/em>. Autorem by\u0142 Cwi Hirsz ben Chajim Halewi z P\u0142o\u0144ska<\/a>, ojciec Ezechiela ben Cwi Hirsza Tauba (zm. 1857), wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego powsta\u0142 dw\u00f3r chasydzki w Kazimierzu Dolnym nad Wis\u0142\u0105<\/a>. Ksi\u0105\u017cka zawiera wyja\u015bnienia odnosz\u0105ce si\u0119 do Jalkut Szimoni<\/em>, czyli zbioru midraszy<\/a> halachicznych i hagadycznych, zebranych przez niemieckiego rabina Szymona Darszana z Frankfurtu w pocz\u0105tkach XIII w. Druk posiada dwukolorow\u0105, czarno-czerwon\u0105 kart\u0119 tytu\u0142ow\u0105. Umieszczono na niej sygnet drukarski Piotra Zawadzkiego. Ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a opiecz\u0119towana piecz\u0119ci\u0105 \u201eCenzura Xi\u0105g \u017bydowskich. Kom. Rz\u0105d. Wyzn. Relig. Osw.\u201d, dopuszczaj\u0105c\u0105 druk do rozpowszechniania. Komisja Rz\u0105dowa Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego powo\u0142ana zosta\u0142a w 1815 r. i sprawowa\u0142a nadz\u00f3r nad szkolnictwem w Kr\u00f3lestwie Polskim.<\/span><\/p>\n

\"stempel_cenzury_2_zw.jpgStempel cenzury sprawowanej przez Komisj\u0119 Rz\u0105dow\u0105 Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego widoczny na karcie tytu\u0142owej ksi\u0105\u017cki Cemach le-Awraham, Warszawa 1796. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

U do\u0142u karty, bardzo ma\u0142\u0105 czcionk\u0105 wyt\u0142oczono \u0142aci\u0144ski napis: in Typographia Privilegiata Petri Zawadzki Varsaviae 1796 Anno<\/em>. Rok hebrajski podany zosta\u0142 w chronogramie. Zawadzki by\u0142 chrze\u015bcijaninem, do pracy przy drukach hebrajskich musia\u0142 zatrudnia\u0107 \u017cydowskich pracownik\u00f3w. Z informacji na ko\u0144cu ksi\u0105\u017cki wynika, \u017ce korektorem tekstu by\u0142 Jaakow Juda ben Szmuel Halewi Bochner z Pi\u0144czowa. Znajduje si\u0119 tam r\u00f3wnie\u017c bardzo ciekawa uwaga, wyra\u017caj\u0105ca uznanie dla wysi\u0142ku, jaki w druk tej ksi\u0105\u017cki w\u0142o\u017cyli dwaj nie\u017cydowscy pracownicy: zecer Chmielewski oraz preser Toczeski: <\/span><\/p>\n

\"zecerzy_1_zw.jpg<\/p>\n

\u201eZobaczcie wysi\u0142ek urodzonych jako nie-\u017cyd\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3remu wydrukowane zosta\u0142o to dzie\u0142o od pocz\u0105tku do ko\u0144ca, przez zecera pana Chmielewskiego i presera pana Toczeskiego, kt\u00f3rzy gotowi s\u0105 jeszcze kontynuowa\u0107 wszelk\u0105 mo\u017cliw\u0105 prac\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

Ksi\u0105\u017cka uzyska\u0142a haskamy o\u015bmiu rabin\u00f3w: z Kalisza, Frankfurtu nad Odr\u0105, Berdyczowa, Sochaczewa, \u0141asku, Wisznic, Wyszogrodu i Grodziska<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Odnale\u017ali\u015bmy najstarsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 hebrajsk\u0105 wydrukowan\u0105 w \u017cydowskiej oficynie w Warszawie dr Magdalena Bendowska Jak w ka\u017cdej bibliotece, tak\u017ce w bibliotece \u017bIH dochodzi czasem do ciekawych odkry\u0107. Tym razem natrafi\u0142am na wydane w Warszawie dzie\u0142o Riszmej szeela, autorstwa Israela Mosze ben Arje Lejba, rabina w Zab\u0142udowie. Rok hebrajski [5]571, podany w chronogramie, po przeliczeniu na kalendarz […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94856"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=94856"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94856\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":95115,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94856\/revisions\/95115"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=94856"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=94856"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=94856"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}