![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/11\/17\/629ad6880de57748614376f3fe16c0d6\/jpg\/jhi\/header\/natco_pisarze_1.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/zih-1.png\")
<\/a>Wilno z Gaonem Wile\u0144skim i bez niego<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\ndr Lara Lempertien\u0117 Eliasz ben Salomon Zalman (Elijahu ben Szlomo Zalman), znany jako Gaon Wile\u0144ski lub Hagra, jest powszechnie uznawany za najwybitniejsz\u0105 osobowo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d \u017cydowskich uczonych z Litwy. Israel Zinberg wyrazi\u0142 t\u0119 tradycyjn\u0105 opini\u0119 nast\u0119puj\u0105co: \u201ejako uczony Gaon Wile\u0144ski niew\u0105tpliwie stworzy\u0142 dzie\u0142a najbardziej znacz\u0105ce i warto\u015bciowe, jakie w og\u00f3le mo\u017cna by\u0142o stworzy\u0107 w granicach \u00f3wczesnego \u015bwiata rabinicznego\u201d [1]<\/a>. Epitafium Gaona na jego nagrobku na starym cmentarzu \u017cydowskim w Wilnie (zachowane w jego obecnym miejscu poch\u00f3wku) jeszcze wymowniej podkre\u015bla te wielkie osi\u0105gni\u0119cia:<\/span><\/p>\n Tajemnice Biblii, Talmudu, Kaba\u0142y i wszystkich \u015bwi\u0119tych ksi\u0105g by\u0142y dla ciebie jasne,<\/span> \u2026niezr\u00f3wnany badacz Biblii, Miszny, obu Talmud\u00f3w<\/a>, wszystkich zbior\u00f3w prawa religijnego, ksi\u0105g Kaba\u0142y [wspomniane s\u0105 nazwy tekst\u00f3w klasycznych] oraz tw\u00f3rca ich poprawionych wersji. Ani wi\u0119kszych, ani mniejszych problem\u00f3w \u015bwi\u0119tych pism nigdy nie pozostawi\u0142 nierozwi\u0105zanych, dop\u00f3ki pisma nie sta\u0142y si\u0119 tak [jasne], jak gdyby zosta\u0142y w\u0142a\u015bnie przekazane [Moj\u017ceszowi] na g\u00f3rze Synaj. Poprawiwszy liczne nie\u015bcis\u0142o\u015bci w tek\u015bcie, przywr\u00f3ci\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 dok\u0142adnego wykonywania przykaza\u0144 Tory, ku wielkiej rado\u015bci ludu.[2]<\/a><\/span><\/p>\n Czytelnik epitafium dowiadywa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce bliskie zwi\u0105zki wielkiego cz\u0142owieka z otoczeniem zosta\u0142y zerwane przez jego \u015bmier\u0107:<\/span><\/p>\n Nasz wspania\u0142y nauczycielu, dlaczego zostawi\u0142e\u015b nas jak sieroty!<\/span> (\u2026) Zar\u00f3wno pobo\u017cno\u015b\u0107, jak i nauka podupadn\u0105 \u2013 kto zajmie si\u0119 nimi, gdy zabrak\u0142o Ciebie?<\/span><\/p>\n Ale nie by\u0142o to zgodne z prawd\u0105, poniewa\u017c praktycznie nie by\u0142o bezpo\u015brednich kontakt\u00f3w mi\u0119dzy Gaonem a spo\u0142eczno\u015bci\u0105, nie dawa\u0142 on publicznie przyk\u0142ad\u00f3w \u017cycia w pobo\u017cno\u015bci i umi\u0142owania nauki.<\/span><\/p>\n Jako s\u0142ynny samotnik, Gaon nigdy nie naucza\u0142 w jesziwie ani nie za\u0142o\u017cy\u0142 w\u0142asnej szko\u0142y religijnej i studiowa\u0142 tylko w\u015br\u00f3d ma\u0142ego kr\u0119gu oddanych uczni\u00f3w. Za \u017cycia nie interesowa\u0142 si\u0119 nawet rozpowszechnianiem swojego nauczania poprzez publikacje. By\u0142 wi\u0119c bardzo daleki od \u201ecodziennego\u201d dzielenia si\u0119 swoj\u0105 wiedz\u0105 z masami. Jak pisze Shaul Stampfer: \u201eo ile w og\u00f3le Gaon do kogo\u015b przemawia\u0142, kierowa\u0142 swoje s\u0142owa do elity, a jego filozofia mia\u0142a trafia\u0107 do elity elit\u201d[3]<\/a>.<\/span><\/p>\n Co symptomatyczne, w\u015br\u00f3d licznych dzie\u0142 Gaona z r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w, kt\u00f3re ukaza\u0142y si\u0119 po jego \u015bmierci, brak by\u0142o respons\u00f3w, np. praktycznych wskaz\u00f3wek halachicznych (zwi\u0105zanych z \u017cydowskim prawem religijnym) wydanych dla konkretnych os\u00f3b i\/lub spo\u0142eczno\u015bci, i o ile wiadomo, za \u017cycia m\u0119drca \u017cadne takie wskaz\u00f3wki nie ukaza\u0142y si\u0119 w pi\u015bmie. Nawet popularne legendy, pochodz\u0105ce z XIX-wiecznych \u201ebiografii\u201d Gaona, maj\u0105cych wed\u0142ug Zwi Werblowskiego raczej hagiograficzny charakter[4]<\/a>, podkre\u015blaj\u0105, w jak rzadkich sytuacjach rzeczywi\u015bcie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 go spotka\u0107.<\/span><\/p>\n Jedna z legend wspomina o wspania\u0142ym kazaniu wyg\u0142oszonym przez Gaona w Wielkiej Synagodze w Wilnie, gdy mia\u0142 on zaledwie 3 lata (lub 6, w zale\u017cno\u015bci od wersji legendy). Inna opowiada o cudownym ocaleniu gminy podczas insurekcji ko\u015bciuszkowskiej w 1794 r., kiedy to recytuj\u0105c psalm w tej samej Wielkiej Synagodze, Gaon powstrzyma\u0142 eksplozj\u0119 rosyjskiej kuli armatniej. Historie te podkre\u015blaj\u0105, \u017ce Gaon zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w \u017cycie spo\u0142eczno\u015bci tylko dwa razy w swoim \u017cyciu. Wydaje si\u0119, \u017ce w Wilnie wszyscy o Gaonie wiedzieli, ale praktycznie nikt go nie zna\u0142.<\/span><\/p>\n Wiadomo, \u017ce gmina wyp\u0142aca\u0142a Gaonowi stypendium, ale pozostaje tajemnic\u0105, dlaczego jej przedstawiciele doszli do wniosku, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ten wybitny uczony powinien by\u0107 zwolniony z wszelkiej pracy oraz wspomagany finansowo, by m\u00f3g\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0107 si\u0119 jedynie studiowaniu Tory. By\u0107 mo\u017ce cz\u0119\u015bciowym wyja\u015bnieniem jest to, \u017ce gdy Elijahu wr\u00f3ci\u0142 do Wilna po kr\u00f3tkiej podr\u00f3\u017cy po Polsce i Niemczech, poprzedza\u0142a go fama m\u0142odego geniusza. Na przyk\u0142ad Jonathan Eibesch\u00fctz, kt\u00f3ry pozna\u0142 Elijahu i korespondowa\u0142 z nim, pisa\u0142 w swoim Luchot edut: \u201eniezwyk\u0142y, \u015bwi\u0119ty i czysty z natury, mia\u0142 bieg\u0142o\u015b\u0107 we wszystkim\u201d. (W 1756 r., kiedy Eibesch\u00fctz publikowa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119, Elijahu ben Szlomo Zalman mia\u0142 zaledwie 36 lat). W ka\u017cdym razie dla wi\u0119kszo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych Gaon Wile\u0144ski by\u0142 postaci\u0105 r\u00f3wnie nieuchwytn\u0105, jak charyzmatyczn\u0105.<\/span><\/p>\n Oczywi\u015bcie, w p\u00f3\u017aniejszym okresie mo\u017cna by\u0142o czerpa\u0107 wiedz\u0119 o nauczaniu Gaona tak\u017ce z jego opublikowanych prac. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 one ukazywa\u0107 w 1799 r., niekt\u00f3re do\u015b\u0107 regularnie: na przyk\u0142ad dwa komentarze do Miszny: Szenot Elijahu <\/em>[Lata Eliasza] i Sefer Elijahu raba <\/em>[Wielka Ksi\u0119ga Eliasza], kt\u00f3re by\u0142y drukowane przez Wydawnictwo Romma w Wilnie wraz z cz\u0119\u015bciami Miszny: Zeraim <\/em>i Taharot<\/em>. I oczywi\u015bcie s\u0142ynny Wilna Szas \u2013 pe\u0142ne wydanie Talmudu babilo\u0144skiego opublikowane przez Romma w latach 1860-1880, zawieraj\u0105ce glosy Gaona wile\u0144skiego, sta\u0142o si\u0119 wspania\u0142ym \u017ar\u00f3d\u0142em jego nauk. Prace Gaona, starannie przygotowywane przez redaktor\u00f3w, z kt\u00f3rych wielu by\u0142o jego synami i uczniami, zawiera\u0142y tak\u017ce komentarze do jego tekst\u00f3w. By\u0142 to najlepszy spos\u00f3b, by wreszcie nawi\u0105za\u0107 kontakt z intelektualnym dziedzictwem s\u0142ynnego m\u0119drca.<\/span><\/p>\n Shaul Stampfer twierdzi jednak, \u017ce \u201epodobno Gaon by\u0142 pami\u0119tany, ale nie studiowany\u201d [5]<\/a>, \u201e(\u2026) szanowano go znacznie bardziej ni\u017c na\u015bladowano. By\u0142 tak b\u0142yskotliwy, \u017ce ma\u0142o prawdopodobne by\u0142o, aby kto\u015b pr\u00f3bowa\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 w jego \u015blady\u201d [6]<\/a>. Badacz podsumowuje: \u201eWydaje si\u0119, \u017ce im bardziej Gaon by\u0142 uwa\u017cany za jedynego w swoim rodzaju, tym bardziej by\u0142 nieistotny jako wz\u00f3r do na\u015bladowania\u201d[7]<\/a>.<\/span><\/p>\n Niemniej jednak, nawet w wyobra\u017ani og\u00f3\u0142u, wiedza Gaona by\u0142a niezr\u00f3wnana. Znany wile\u0144ski bibliotekarz i kulturtreger<\/em> Chaikl Lunski napisa\u0142 w artykule z 1920 r.: \u201ejedn\u0105 kr\u00f3tk\u0105 notatk\u0105 obali\u0142 ca\u0142\u0105 g\u00f3r\u0119 ja\u0142owej sofistyki [pilpul<\/em>]\u201d[8]<\/a>. Ale zakres jego wiedzy pozostawa\u0142 znany naprawd\u0119 niewielu. Nawet oddany ucze\u0144 Gaona, Chaim ben Izaak z Wo\u0142o\u017cyna, uciek\u0142 si\u0119 do uog\u00f3lniaj\u0105cej retoryki w swoim opisie dzie\u0142 Gaona: \u201e[By\u0142] prawdziwym ekspertem w Biblii, Misznie, Talmudach babilo\u0144skim i palesty\u0144skim, Mechilcie, Sifra i Sifre, Tosefcie, midraszach [hagadzie] i Zoharze, i rozszerzy\u0142 wszystkie znane dzie\u0142a tannaim <\/em>i amoraim<\/em>, a tak\u017ce napisa\u0142 wiele dodatkowych halachot<\/em>, agadot <\/em>i midraszy<\/em>, a tak\u017ce dzie\u0142a stanowi\u0105ce tajemnic\u0119 w\u015br\u00f3d tajemnic\u201d[9]<\/a>. Wydaje si\u0119, \u017ce anonimowym autorem wspomnianego epitafium Gaona m\u00f3g\u0142 by\u0107 sam Chaim ben Izaak (zwany te\u017c Chaimem z Wo\u0142o\u017cyna), tak bardzo zbli\u017ca si\u0119 w doborze frazy i sekwencji dokona\u0144 Gaona do retoryki pochwa\u0142y. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, r\u00f3\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142a dostarczaj\u0105 nam opisu intelektualnego giganta, wzoru doskona\u0142o\u015bci w nauce Tory lub, jak to sformu\u0142owa\u0142 Louis Ginzberg w swoim s\u0142ynnym artykule z 1928 roku, \u201eGaona par excellence <\/em>\u201d [10]<\/a>.<\/span><\/p>\n Chaim z Wo\u0142o\u017cyna przeszed\u0142 do historii jako za\u0142o\u017cyciel jesziwy, w kt\u00f3rej \u017bydzi mieli uczy\u0107 si\u0119 wed\u0142ug metody studiowania Tory stworzonej przez Gaona i kszta\u0142ci\u0107 m\u0142odych talmide chachamim <\/em>(uczonych Tory) w duchu intelektualnym i moralnym Gaona. W swoim apelu do przysz\u0142ych uczni\u00f3w, nauczycieli i darczy\u0144c\u00f3w w 1802 r. rabin Chaim odwo\u0142uje si\u0119 do nazwiska i reputacji Gaona jako gwarant\u00f3w wysokich aspiracji i szlachetnych cel\u00f3w, jakie stawia\u0142 przed jesziw\u0105:<\/span><\/p>\n Musz\u0119 przypomnie\u0107 imi\u0119 pobo\u017cnego Gaona Wile\u0144skiego Eliasza, najwi\u0119kszego m\u0119drca naszej ziemi, i radowa\u0107 si\u0119, \u017ce mog\u0119 nazywa\u0107 si\u0119 jego uczniem, ale jednocze\u015bnie nie chc\u0119 chowa\u0107 si\u0119 za jego chwa\u0142\u0105; bo nikt nie mo\u017ce si\u0119 z nim r\u00f3wna\u0107 we wszystkich wymiarach studium Tory (\u2026), a ja sam nie mog\u0142em pozna\u0107 najmniejszego fragmentu jego m\u0105dro\u015bci. (\u2026) Jest wi\u0119c zrozumia\u0142e, \u017ce apeluj\u0119 nie do najm\u0105drzejszych, bo nie mam do tego \u017cadnego prawa, ale do naszych m\u0142odych braci, kt\u00f3rzy nie mieli jeszcze okazji do\u015bwiadczy\u0107 prawdziwej s\u0142odyczy i g\u0142\u0119bi Tory: niech przyjd\u0105 do mnie, mo\u017ce uda mi si\u0119 nieco skierowa\u0107 ich na t\u0119 drog\u0119, da\u0107 im smak Tory. Przyjd\u017acie wi\u0119c i tacy jak ja i m\u0105drzejsi ode mnie, aby uczy\u0107 m\u0142odych…[11]<\/a><\/span><\/p>\n Jak wida\u0107, imi\u0119 Gaona pe\u0142ni tu funkcj\u0119 emblematu albo piecz\u0119ci na li\u015bcie, dodaj\u0105c s\u0142owom Chaima wi\u0119kszej wagi. Rzeczywi\u015bcie, s\u0142awna i odnosz\u0105ca sukcesy jesziwa w Wo\u0142o\u017cynie zyska\u0142a s\u0142aw\u0119 dzi\u0119ki utalentowanym uczonym, kt\u00f3rzy sami byli wielkimi my\u015blicielami i niekoniecznie bezpo\u015brednimi duchowymi spadkobiercami wile\u0144skiego Gaona.<\/span><\/p>\n W XIX i XX wieku, kiedy na terenie dzisiejszej Bia\u0142orusi i etnograficznej Litwy powsta\u0142o skupisko \u201elitewskich jesziw\u201d, ka\u017cda z nich opracowa\u0142a sw\u00f3j specyficzny program i tryb studi\u00f3w. Praktycznie w \u017cadnym pami\u0119tniku spu\u015bcizna wile\u0144skiego Gaona nie jest wymieniana ani jako przedmiot studi\u00f3w, ani w jakikolwiek symboliczny spos\u00f3b: znacznie wa\u017cniejsze by\u0142y postacie poszczeg\u00f3lnych gaonim \u2013 <\/em>przewodnicz\u0105cych jesziw. <\/em>Mo\u017cna jednak przypuszcza\u0107, \u017ce na pocz\u0105tku ruchu tworzenia jesziw wizerunek Gaona przemawia\u0142 do ludu \u017cydowskiego i odpowiada\u0142 w cz\u0119\u015bci za sukces kampanii rabina Chaima z Wo\u0142o\u017cyna.<\/span><\/p>\n Wizerunek Gaona powsta\u0142 ju\u017c po jego \u015bmierci i zachowa\u0142 si\u0119 do naszych czas\u00f3w bez wi\u0119kszych zmian jako wa\u017cny element wile\u0144skiej \u017cydowskiej \u201egalerii s\u0142aw\u201d. Pisarz Zalman Szneur , kt\u00f3ry przebywa\u0142 w Wilnie w latach 1904-1906 i w wierszu Wilno <\/em>(napisanym w 1917 i opublikowanym w 1919) odda\u0142 swoje wra\u017cenia z miasta, da\u0142 \u017cywe \u015bwiadectwo, jak popularne by\u0142o dla wile\u0144skich \u017byd\u00f3w oblicze m\u0119drca: \u201ePortret Gaona wile\u0144skiego \u017cyczliwie wita go\u015bci w ka\u017cdym \u017cydowskim domu\u201d.<\/span><\/p>\n W p\u00f3\u017aniejszych latach obraz ten utrwali\u0142 si\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej do tego stopnia, \u017ce Gaon Elijahu sta\u0142 si\u0119 swego rodzaju patronem wile\u0144skich \u017byd\u00f3w, co jednak nie mia\u0142o bezpo\u015bredniego zwi\u0105zku z ich znajomo\u015bci\u0105 klasycznych tekst\u00f3w \u017cydowskich, a nawet ich religijno\u015bci\u0105. Jak to uj\u0105\u0142 Justin Cammy, w okresie mi\u0119dzywojennym wile\u0144ski \u017byd mia\u0142 \u201epoczucie obywatelskiej dumy i bycia spadkobierc\u0105 tradycji, wed\u0142ug kt\u00f3rej Gaon m\u00f3g\u0142 by\u0107 uwa\u017cany za bohatera ludowego nawet przez \u015bwieckich \u017byd\u00f3w\u201d.[12]<\/a><\/span><\/p>\n Zosta\u0142o to potwierdzone w 1920 r., kiedy Wilno obchodzi\u0142o 200. rocznic\u0119 urodzin Gaona. Cho\u0107, jak zaznacza David Fishman[13]<\/a>, by\u0142a ona \u015bwi\u0119towana przede wszystkim przez religijn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci w tradycyjny spos\u00f3b nabo\u017ce\u0144stw i publicznych kaza\u0144, wydarzenia te relacjonowa\u0142a tak\u017ce prasa \u015bwiecka. Paradoksalnie, jedna z takich publikacji, obszerny artyku\u0142 Josepha Aba Trivosha w niereligijnym wile\u0144skim miesi\u0119czniku hebrajskim He-chaim <\/em>[\u017bycie][14]<\/a>, faktycznie krytykuje \u015bwieckie formy celebracji jako nie przypominaj\u0105ce \u201edr\u00f3g samego Gaona\u201d. Z drugiej strony, esej Trivosha jest wyra\u017anie zorientowany na uczynienie Gaona istotnym bohaterem dla wsp\u00f3\u0142czesnej, modernistycznej i racjonalistycznej \u015bwiadomo\u015bci. Przedstawia m\u0119drca w bardzo maskiliczny spos\u00f3b (podkre\u015blmy, \u017ce sam Trivosh by\u0142 historykiem i popularyzatorem haskali, czyli \u017cydowskiego o\u015bwiecenia; maskile byli zwolennikami haskali), jako znawc\u0119 nauk i osob\u0119 o szerokich horyzontach, kt\u00f3rej wyobra\u017cenie, wed\u0142ug Trivosha, mog\u0142oby odgrywa\u0107 dla wsp\u00f3\u0142czesnego \u017byda du\u017c\u0105 rol\u0119.<\/span><\/p>\n Obchody 200. rocznicy urodzin Gaona by\u0142y tak\u017ce pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0105 w\u0142\u0105czenia Gaona w nie tylko \u017cydowski pejza\u017c Wilna. Gmina \u017cydowska zaproponowa\u0142a w\u0142adzom miasta zmian\u0119 nazwy jednej z ulic przy szulhofie<\/em>, czyli dziedzi\u0144cu synagogi, tak by jej patronem zosta\u0142 Gaon, co rzeczywi\u015bcie zosta\u0142o zrealizowane, cho\u0107 nie bez wahania ze strony cz\u0119\u015bci rady miejskiej[15]<\/a>.<\/span><\/p>\n Publikacje \u015bwieckie sporadycznie wspomina\u0142y p\u00f3\u017aniej o Gaonie, chocia\u017c ilo\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w by\u0142a znacznie wi\u0119ksza w prasie ortodoksyjnej, g\u0142\u00f3wnie w tygodniku Dos Wort <\/em>[S\u0142owo], kt\u00f3ry w 1934 r. przedstawi\u0142 seri\u0119 artyku\u0142\u00f3w o Gaonie, a w 1935 r. \u2013 o jego uczniach. Autorem obu serii by\u0142 wspomniany Chaikl Lunski, kt\u00f3ry sam zreszt\u0105 nie by\u0142 stricte ortodoksyjny i aktywnie dzia\u0142a\u0142 w \u015bwieckim \u015brodowisku kulturowym. To w\u0142a\u015bnie Lunski dostrzeg\u0142 w wizerunku Gaona Wile\u0144skiego warto\u015b\u0107 edukacyjn\u0105 i w 1924 r. wyda\u0142 o nim ma\u0142\u0105 ksi\u0105\u017ceczk\u0119 z legendami o nim dla uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 \u015brednich.<\/span><\/p>\n Wydarzenia te towarzyszy\u0142y mi\u0119dzywojennemu rozkwitowi bada\u0144 nad folklorem \u017cydowskim, kt\u00f3ry w Wilnie prowadzi\u0142o najpierw \u017cydowskie towarzystwo historyczno-etnograficzne, a od 1925 r. \u2013 Instytut YIVO i jego Komitet Etnograficzny. Aktywnymi cz\u0142onkami obu organizacji byli Lunski oraz pedagog i folklorysta Solomon Bastomski, kt\u00f3ry regularnie publikowa\u0142 antologie folklorystyczne w serii Di naje jidisze szul <\/em>[Nowa szko\u0142a \u017cydowska]. Zar\u00f3wno Lunski, jak i Bastomski uwa\u017cali postacie \u017cydowskiej przesz\u0142o\u015bci, w tym Gaona wile\u0144skiego, za symbole to\u017csamo\u015bci narodowej, dzi\u0119ki kt\u00f3rym nadarza\u0142a si\u0119 okazja do umocnienia tej to\u017csamo\u015bci u m\u0142odzie\u017cy. Mi\u0119dzywojenni \u017cydowscy folklory\u015bci widzieli swoj\u0105 misj\u0119 r\u00f3wnie\u017c w kultywowaniu pami\u0119ci o tradycyjnym \u015bwiecie \u017cydowskim, reprezentowanym przez sztuk\u0119 i tradycj\u0119 ludow\u0105. W 1939 roku Bastomski opublikowa\u0142 w Wilner almanach <\/em>[Almanachu wile\u0144skim], ostatnim wydanym przed wojn\u0105 zbiorze tekst\u00f3w i fotografii po\u015bwi\u0119conych \u017cydowskiej przesz\u0142o\u015bci i tera\u017aniejszo\u015bci miasta, kolekcj\u0119 legend, kt\u00f3rych bohaterem jest ger cedek [\u201esprawiedliwy cudzoziemiec\u201d, prawdziwy konwertyta na judaizm] \u2013 p\u00f3\u0142legendarna posta\u0107 prozelity, blisko zwi\u0105zanego z Gaonem.<\/span><\/p>\n Nie oznacza to, \u017ce w Wilnie nie podejmowano pr\u00f3b powa\u017cnego zbadania spu\u015bcizny Gaona i jego wp\u0142ywu na my\u015bl \u017cydowsk\u0105.<\/span><\/p>\n Gaon zosta\u0142 umieszczony w tradycji historiograficznej \u017cydowskiego Wilna, pocz\u0105wszy od jej za\u0142o\u017cycielskiego tekstu \u2013 Kirija neemana <\/em>[Wierne Miasto], wydanego przez Samuela Josefa Finna w 1860 roku. Dzie\u0142o Finna kontynuowa\u0142 jego pomocnik Hilel Noach Magid – Steinshneider w monografii tego ostatniego Ir Wilna <\/em>[Miasto Wilno] z 1900 r. W 1935 r. \u017cydowski autor z wykszta\u0142ceniem akademickim, magister Uniwersytetu Wile\u0144skiego, Israel Klausner, przysz\u0142y s\u0142ynny historyk, opublikowa\u0142 niewielk\u0105 hebrajsk\u0105 monografi\u0119 Historia starego cmentarza \u017cydowskiego<\/em>, do kt\u00f3rej do\u0142\u0105czy\u0142 plan cmentarza Sznipiszok [\u015anipiszki], na kt\u00f3rym pochowany by\u0142 Gaon wile\u0144ski. W 1938 r. wyda\u0142 obszerniejsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Historia gminy \u017cydowskiej w Wilnie<\/em>. (Chocia\u017c wyjecha\u0142 do Palestyny w 1936 r., druga monografia zosta\u0142a wydana przez gmin\u0119 \u017cydowsk\u0105 w Wilnie, w dw\u00f3ch wersjach: w oryginale hebrajskim i w t\u0142umaczeniu na jidysz). W obu ksi\u0119gach Gaon zajmuje znacz\u0105c\u0105 rol\u0119. Z kolei w 1942 r. Klausner opublikowa\u0142 w Jerozolimie kontynuacj\u0119 swoich bada\u0144, z jeszcze wi\u0119kszym naciskiem na uczonego, jak sugeruje nazwa monografii: Wilno w czasach Gaona.<\/em><\/span><\/p>\n Oczywi\u015bcie w czasie II wojny \u015bwiatowej nie by\u0142o mo\u017cliwe utrwalenie imienia Gaona w Wilnie \u2013 a przynajmniej mo\u017ce si\u0119 tak wydawa\u0107. Tak naprawd\u0119, zosta\u0142 co najmniej dwa razy bezpo\u015brednio lub po\u015brednio upami\u0119tniony w getcie wile\u0144skim. Pierwszy przypadek to opis cmentarzy \u017cydowskich w Wilnie, sporz\u0105dzony wraz z oko\u0142o 200 epitafiami na zlecenie Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg \u2013 niemieckiej jednostki specjalnej zajmuj\u0105cej si\u0119 grabie\u017c\u0105 dzie\u0142 sztuki, bibliotek i archiw\u00f3w. Jest to maszynopis w j\u0119zyku niemieckim autorstwa Obereinsatzf\u00fchrera Wilhelma Sch\u00e4ffera, w kt\u00f3rym wspomina on o \u201epomocy miejscowych\u201d[16]<\/a>. W ubieg\u0142ym roku w Bibliotece Narodowej Litwy odnaleziono oryginalny spis r\u0119kopis\u00f3w epitafi\u00f3w z cmentarza na \u015anipiszkach. Pisa\u0142y go r\u00f3\u017cne r\u0119ce; epitafium Gaona Eliasza zosta\u0142o skopiowane przez Chaikla Lunskiego, kt\u00f3ry przed wojn\u0105 g\u0142osi\u0142 s\u0142aw\u0119 Gaona.<\/span><\/p>\n Drugim przyk\u0142adem zwi\u0105zku getta wile\u0144skiego z imieniem Gaona jest los pinkasu <\/em>(notatki) z klojzu<\/em>, czyli synagogi Gaona, kt\u00f3ra by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 wile\u0144skiego szhulhofu <\/em>i sama w sobie stanowi\u0142a ho\u0142d dla uczonego. Podczas zleconego przez niemieckich nazist\u00f3w sortowania zrabowanych dokument\u00f3w \u017cydowskich w getcie, poeta Awrom Sutzkever ukry\u0142 pinkas<\/em>, kt\u00f3ry przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142 do archiwum Instytutu YIVO, a po wyzwoleniu Wilna uda\u0142o mu si\u0119 go odzyska\u0107. Opuszczaj\u0105c Wilno w 1947 r. przemyci\u0142 go ze sob\u0105 i wr\u00f3ci\u0142 do nowej siedziby YIVO w Nowym Jorku. Historia ocalenia zosta\u0142a lakonicznie wpisana przez niego na pustej stronie pinkasu<\/em>, a szczeg\u00f3\u0142owo opisana przez Davida Fishmana[17]<\/a>.<\/span><\/p>\n Dopiero w ubieg\u0142ym roku ujawniono kolejn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tej uk\u0142adanki, a mianowicie drog\u0119 pinkas\u00f3w <\/em>do wile\u0144skiego YIWO, w zwi\u0105zku z odnalezieniem w Bibliotece Narodowej Litwy listu napisanego w 1940 r., za rz\u0105d\u00f3w sowieckich, przez \u00f3wczesnego dyrektora YIVO Noacha Pry\u0142uckiego do niejakiego Davida Rosenbluma. Pry\u0142ucki dzi\u0119kuje mu za darowizn\u0119 pinkasu <\/em>do archiwum Instytutu, ale prosi o wyja\u015bnienie, w jaki spos\u00f3b Rosenblum wszed\u0142 w jego posiadanie. Odpowiedzi Rosenbluma do dzi\u015b nie odnaleziono, ale wydaje si\u0119, \u017ce cho\u0107 nie nale\u017ca\u0142 do personelu klojzu<\/em> Gaona, by\u0142 \u015bwiadkiem dzia\u0142a\u0144 administracji sowieckiej w synagogach, do kt\u00f3rych nieuchronnie nale\u017ca\u0142y r\u00f3wnie\u017c grabie\u017ce (jako forma \u201enacjonalizacji\u201d) i dzi\u0119ki temu mia\u0142 okazj\u0119 zachowa\u0107 dokument. Warto wspomnie\u0107, \u017ce ostatnia publikacja ksi\u0105\u017cki Gaona wile\u0144skiego na Litwie mia\u0142a miejsce w Kiejdanach w 1940 r., w przededniu okupacji sowieckiej, kt\u00f3ra po\u0142o\u017cy\u0142a kres rozwojowi kultury hebrajskiej i zamkn\u0119\u0142a \u017cydowskie \u017cycie religijne w tym kraju.<\/span><\/p>\n Niemal ca\u0142kowite unicestwienie litewskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej przez hitlerowc\u00f3w w latach 1941-1944 oraz antyreligijna polityka Sowiet\u00f3w, kt\u00f3rzy ponownie rz\u0105dzili Litw\u0105 od 1944 roku, sprawi\u0142y, \u017ce w Wilnie pozosta\u0142a bardzo ma\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, jedna dzia\u0142aj\u0105ca synagoga i jeden czynny cmentarz. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 prawie nic nie mog\u0142a zrobi\u0107 na rzecz swojego dziedzictwa ze wzgl\u0119du na kontrol\u0119 partii komunistycznej, wi\u0119c nie mog\u0142a protestowa\u0107 przeciwko decyzji wile\u0144skiej administracji o zniwelowaniu historycznych cmentarzy \u017cydowskich i wykorzystaniu nagrobk\u00f3w jako materia\u0142u budowlanego. W latach 50., kiedy niszczony by\u0142 cmentarz na \u015anipiszkach, \u017bydzi poprosili o zgod\u0119 na przeniesienie szcz\u0105tk\u00f3w Gaona wile\u0144skiego i jego rodziny, a tak\u017ce kilku innych prominentnych \u017byd\u00f3w, na dzia\u0142aj\u0105cy cmentarz[18]<\/a>. Imi\u0119 Gaona, a raczej powa\u017canie, z jakim go traktowano, zrobi\u0142o wra\u017cenie na w\u0142adzach i pozwolenie zosta\u0142o udzielone. (Niewielki sukces osi\u0105gni\u0119to w latach 60., kiedy w\u0142adze zezwoli\u0142y na podobne przeniesienie grobu z innego cmentarza \u017cydowskiego, na Zarzeczu, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142 wtedy zniszczony).<\/span><\/p>\n W 1944 r. powsta\u0142o w Wilnie muzeum \u017cydowskie. Jego pracownicy gor\u0105czkowo przeszukiwali teren by\u0142ego getta i ca\u0142e miasto w poszukiwaniu \u017cydowskich dokument\u00f3w i artefakt\u00f3w \u2013 ukrytych w czasie okupacji hitlerowskiej oraz rozrzuconych po mie\u015bcie bez w\u0142a\u015bcicieli. Pomimo grabie\u017cy i zniszcze\u0144 zdo\u0142ali zgromadzi\u0107 imponuj\u0105c\u0105 liczb\u0119 skarb\u00f3w kultury, w\u015br\u00f3d nich ocala\u0142e ksi\u0119gi Gaona Wile\u0144skiego, wiele egzemplarzy Talmudu oraz cz\u0119\u015b\u0107 biblioteki klojzu Gaona.<\/span><\/p>\n Jednak na Litwie, podobnie jak w ca\u0142ym Zwi\u0105zku Radzieckim, re\u017cim komunistyczny realizowa\u0142 nieoficjaln\u0105, ale bardzo oczywist\u0105 polityk\u0119 antysemick\u0105. W 1949 r. zamkni\u0119to Muzeum \u017bydowskie, a jego eksponaty rozproszy\u0142y si\u0119 po r\u00f3\u017cnych instytucjach kulturalnych. Instytucja zwana Pa\u0144stwow\u0105 Izb\u0105 Ksi\u0119gi, kt\u00f3rej szefem od 1946 r. by\u0142 Antanas Ulpis, otrzyma\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cek i dokument\u00f3w zgromadzonych przez muzeum \u017cydowskie. Jeszcze przed transferem zbior\u00f3w Ulpis i inni oddani pracownicy Izby Ksi\u0105\u017cki tak bardzo niepokoili si\u0119 losem porzuconych ksi\u0105\u017cek, zar\u00f3wno \u017cydowskich, jak i nie\u017cydowskich, \u017ce organizowali w Wilnie specjalne zjazdy, a tak\u017ce liczne wyprawy na litewsk\u0105 prowincj\u0119, stawiaj\u0105c przed sob\u0105 zadanie ratowania dziedzictwa. Najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ich znalezisk stanowi\u0142y materia\u0142y \u017cydowskie, poniewa\u017c ludno\u015b\u0107 \u017cydowska w miastach prowincjonalnych i wsiach prawie nie istnia\u0142a.<\/span><\/p>\n Na polecenie Ulpisa Izba Ksi\u0119gi pozyskiwa\u0142a tak\u017ce druki od antykwariuszy, w\u0142a\u015bcicieli prywatnych kolekcji itp., a w\u015br\u00f3d tych nabytk\u00f3w znalaz\u0142y si\u0119 tak\u017ce judaika. W efekcie po zamkni\u0119ciu w 1949 r. Muzeum \u017bydowskiego ponad 50 000 ksi\u0105\u017cek, setki pe\u0142nych lub fragmentarycznych zbior\u00f3w czasopism oraz blisko 200 pude\u0142 z dokumentami zgromadzono w Izbie Ksi\u0119gi i ukryto przed dalszym zniszczeniem przez Sowiet\u00f3w w przydzielonym Izbie ogromnym, przypominaj\u0105cym labirynt gmachu dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jerzego. Zbiory przebywa\u0142y tam przez dziesi\u0119ciolecia. Dopiero pod koniec lat 80. niewielka grupa os\u00f3b znaj\u0105cych j\u0119zyki \u017cydowskie, kt\u00f3rych znajomo\u015b\u0107 naby\u0142y dzi\u0119ki przedwojennej \u017cydowskiej edukacji, zosta\u0142a oficjalnie zaproszona przez kolejnego dyrektora Izby Ksi\u0105\u017cki, Vladasa Luko\u0161iunasa, na opracowanie zbior\u00f3w ksi\u0105\u017cek i czasopism. P\u00f3\u017aniej Izba Ksi\u0105\u017cki zosta\u0142a w\u0142\u0105czona do Biblioteki Narodowej Litwy.<\/span><\/p>\n Pracami grupy kierowa\u0142a Esther Bramson. Kiedy w 1995 roku na jej zaproszenie przy\u0142\u0105czy\u0142am si\u0119 do prac, z dum\u0105 poinformowano mnie o tym, \u017ce Biblioteka Narodowa posiada jedn\u0105 ksi\u0119g\u0119 Gaona Wile\u0144skiego. Ta nie\u015bcis\u0142a informacja wynika\u0142a st\u0105d, po pierwsze, \u017ce ksi\u0119gi wci\u0105\u017c by\u0142y w trakcie opracowywania, po drugie ze wzgl\u0119du na brak zasob\u00f3w ludzkich. Grupa badaczy nie mia\u0142a czasu na analiz\u0119 wyda\u0144 Talmudu, Miszny i innych klasycznych tekst\u00f3w przygotowanych przez ich komentator\u00f3w, wi\u0119c nie wiedzia\u0142a o komentarzach Gaona w tych publikacjach.<\/span><\/p>\n Jednak ju\u017c w 1997 r., kiedy w niepodleg\u0142ym Wilnie odby\u0142o si\u0119 g\u0142o\u015bne upami\u0119tnienie 200 jorcajtu<\/em>, czyli rocznicy \u015bmierci Gaona, Biblioteka zaprezentowa\u0142a licznej mi\u0119dzynarodowej publiczno\u015bci wystaw\u0119 oko\u0142o 50 dzie\u0142 uczonego, zatytu\u0142owan\u0105 \u201eCenne dziedzictwo\u201d. Obchody, kt\u00f3re obejmowa\u0142y tak\u017ce mi\u0119dzynarodow\u0105 konferencj\u0119 naukow\u0105, kilka publikacji, godny poch\u00f3wek zniszczonych zwoj\u00f3w Tory i przywr\u00f3cenie imienia mistrza ulicy, kt\u00f3rej by\u0142 patronem w okresie mi\u0119dzywojennym, oznacza\u0142y pocz\u0105tek powrotu Gaona do jego miasta.<\/span><\/p>\n Od tego czasu ch\u0119tni wiedzy o wile\u0144skim Gaonie uzyskali dost\u0119p do lokalnych i \u015bwiatowych archiw\u00f3w oraz literatury naukowej, otworzy\u0142y si\u0119 mo\u017cliwo\u015bci mi\u0119dzynarodowej wymiany akademickiej oraz zaanga\u017cowania si\u0119 w studia \u017cydowskie. I chocia\u017c nawet po wszystkich upami\u0119tnieniach i lawinie informacji o Gaonie, kt\u00f3ra dotar\u0142a do spo\u0142ecze\u0144stwa litewskiego w 2020 roku, kiedy rz\u0105d litewski obchodzi\u0142 300. rocznic\u0119 jego urodzin, nie mo\u017cemy udawa\u0107, \u017ce znamy go naprawd\u0119 dobrze, przynajmniej raz jeszcze Elijahu sta\u0142 si\u0119 powszechnie znany<\/span> w Wilnie, i to nie tylko w jego spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/p>\n Przypisy:<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n [1]<\/a> Zinberg, Israel. A History of Jewish Literature, I-XII. Cincinnati-New York: Ktav Publishing House, 1972-1978. V. VI: The German-Polish Cultural Center, p. 229<\/em><\/span><\/p>\n [2]<\/a> Quoted from: Finn, Samuel Joseph. Kiriya Neemana [The Faithful City]. Vilnius: Romm Publishing, 1860, p. 146. Hereafter translations from Hebrew and Yiddish by the author of the article.<\/em><\/span><\/p>\n [3]<\/a> Stampfer, Shaul. \u201cThe Gaon, Yeshivot, the Printing Press and the Jewish Community \u2013 a Complicated Relationship\u201d, in Lempertas I., ed. The Gaon of Vilnius and the Annals of Jewish Culture. Vilnius: Vilnius University Publishing, 1998, p. 265-266<\/em><\/span><\/p>\n [4]<\/a> Werblowski, Zwi. \u201cThe Mystical Life of the Gaon Elijah of Vilna\u201d, in idem, Joseph Karo \u2013 Lawyer and Mystic. London: Oxford University Press, 1962, app. F, p. 308<\/em><\/span><\/p>\n [5]<\/a> Stampfer, The Gaon, p. 258<\/em><\/span><\/p>\n [6]<\/a> Ibid., p. 262<\/em><\/span><\/p>\n [7]<\/a> Ibid., p. 263<\/em><\/span><\/p>\n [8]<\/a> Lunski, Chaikl. \u201eSome Thoughts on the Vilna Gaon\u2018s 200th Birth Anniversary\u201c [Yid.], Lebn ,Vilnius, 1920, nr. 2, p. 32<\/em><\/span><\/p>\n [9]<\/a> Letter of R. Chaim of Volozhin [Heb.], Ha-peles, II. Poltava, 1902, p. 142<\/em><\/span><\/p>\n [10]<\/a> Ginzberg, Louis. \u201cThe Gaon, Rabbi Elijah Wilna\u201d, in idem, Students, Scholars and Saints. New York: Jewish Publicatiom Society in Amerika, 1928, p. 125<\/em><\/span><\/p>\n [11]<\/a> Letter of R. Chaim, p. 142<\/em><\/span><\/p>\n [12]<\/a> Cammy, Justin. “\u201cThe Poetry of Landkentenish: Litvish Landscapes and Vilna Peoplescapes,\u201d, presentation at the conference Reading Vilna in Jewish Writing and Urban History, Institute of Lithuanian Literature and Folklore and Vilnius University. Vilnius, August 2019<\/em><\/span><\/p>\n [13]<\/a> Fishman, David E. \u201cCommemorating and Conflict: the Observance of the Vilna Gaon\u2019s 200th<\/sup> Birthday\u201d, in Lempertas I., ed. The Gaon of Vilnius and the Annals of Jewish Culture. Vilnius: Vilnius University Publishing, 1998, p. 179-186<\/em><\/span><\/p>\n [14]<\/a> Trivosh, Joseph Aba. \u201eThe Gaon of Vilna (on his 200th Birth Anniversary)\u201c [Heb.], He-chaim, Vilnius, 1920, nr. 1, p. 4-6; nr. 2, p. 7-8; nr. 3, p. 3-5<\/em><\/span><\/p>\n [15]<\/a> Fishman, Commemorating and Conflict, p. 181-182<\/em><\/span><\/p>\n [16]<\/a> Lithuanian Central State Archives, F. R-1421, ap. 1, b. 494<\/em><\/span><\/p>\n [17]<\/a> Fishman, David E. The Book Smugglers. Partisans, Poets and the Race to Save Jewish Treasures from the Nazis. New York: ForeEdge, 2017, p. 52-54<\/em><\/span><\/p>\n [18]<\/a> Lithuanian Special Archives, F. 1771, ap. 11, b. 274<\/em><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> Wilno z Gaonem Wile\u0144skim i bez niego dr Lara Lempertien\u0117 T\u0142umacz: Przemys\u0142aw Batorski Jeden z najs\u0142ynniejszych \u017cydowskich uczonych, obdarzony wyj\u0105tkowym intelektem i m\u0105dro\u015bci\u0105, wile\u0144ski Gaon by\u0142 postaci\u0105 legendarn\u0105 za \u017cycia i po \u015bmierci. Dla wielu sta\u0142 si\u0119 symbolem \u017cydowskiej Litwy, a patronem \u017byd\u00f3w wile\u0144skich pozosta\u0142 nawet po zniszczeniu ich spo\u0142eczno\u015bci i \u017cycia religijnego w czasie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94918"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=94918"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94918\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":95174,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94918\/revisions\/95174"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=94918"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=94918"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=94918"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/strong>T\u0142umacz:<\/span> Przemys\u0142aw Batorski<\/strong><\/span><\/p>\n
\nJeden z najs\u0142ynniejszych \u017cydowskich uczonych, obdarzony wyj\u0105tkowym intelektem i m\u0105dro\u015bci\u0105, wile\u0144ski Gaon by\u0142 postaci\u0105 legendarn\u0105 za \u017cycia i po \u015bmierci. Dla wielu sta\u0142 si\u0119 symbolem \u017cydowskiej Litwy, a patronem \u017byd\u00f3w wile\u0144skich pozosta\u0142 nawet po zniszczeniu ich spo\u0142eczno\u015bci i \u017cycia religijnego w czasie II wojny \u015bwiatowej<\/strong><\/span>.<\/h4>\n
.<\/h4>\n
![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/4\/27\/eb333ced8cdbffc143a8c82f7ec1f3ef\/jpg\/jhi\/normal_big\/wilno_synagoga_1_zw_fragment.webp\")
Stara synagoga w Wilnie. Obraz Rafaela Lewina, 1928 r., zbiory \u017bIH (fragment)<\/em><\/span><\/p>\nS\u0142ynny samotnik<\/strong><\/h5>\n
\ntak jakby\u015b otrzyma\u0142 to wszystko bezpo\u015brednio od naszych staro\u017cytnych m\u0119drc\u00f3w [tannaim <\/em>i amoraim<\/em>].<\/span><\/p>\n![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/10\/4\/b10e0e06de9f1c88a1469e30ae16277a\/jpg\/jhi\/preview\/gaon_portret_zw_2.jpg\")
Gaon Wile\u0144ski (1720-1797) \/ Litografia, wyd. M. Dancigerkron, Warszawa 1885 r. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n
\nkto wyja\u015bni kwestie Pisma \u015awi\u0119tego, kto zrozumie s\u0142owo Bo\u017ce, kto nas nauczy pobo\u017cnego post\u0119powania?<\/span>
\nBo jeste\u015bmy przyzwyczajeni do czerpania z Twoich spostrze\u017ce\u0144 i cieszenia si\u0119 nimi ka\u017cdego dnia.<\/span><\/p>\n![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/4\/27\/4c8483916006ac725c3fa572700fdf11\/jpg\/jhi\/preview\/wilno_synagoga_1_zw.jpg\")
Stara synagoga w Wilnie. Obraz Rafaela Lewina, 1928 r., zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n\u201eNajwi\u0119kszy m\u0119drzec naszej ziemi\u201d<\/strong><\/h5>\n
Gaon w ka\u017cdym \u017cydowskim domu<\/strong><\/h5>\n
Przed ko\u0144cem \u017cydowskiego Wilna<\/strong><\/h5>\n
Powr\u00f3t Gaona<\/strong><\/h5>\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"