{"id":95405,"date":"2022-06-06T17:09:40","date_gmt":"2022-06-06T15:09:40","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=95405"},"modified":"2022-05-27T08:32:08","modified_gmt":"2022-05-27T06:32:08","slug":"26-05-71","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=95405","title":{"rendered":"Racjonalny b\u0142azen. Fragment ksi\u0105\u017cki \u201eKo\u0142akowski i poszukiwanie pewno\u015bci\u201d"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Racjonalny b\u0142azen. Fragment ksi\u0105\u017cki \u201eKo\u0142akowski i poszukiwanie pewno\u015bci\u201d<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Hubert Czy\u017cewski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Czy przej\u015bcie Ko\u0142akowskiego od marksizmu do pozycji prochrze\u015bcija\u0144skich by\u0142o zerwaniem, czy paradoksaln\u0105 kontynuacj\u0105 jego my\u015blenia? W swojej ksi\u0105\u017cce Hubert Czy\u017cewski przekonuje, \u017ce przez ca\u0142e \u017cycie to my\u015bl religijna stanowi\u0142a j\u0105dro i spoiwo refleksji Ko\u0142akowskiego.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.
\n<\/p>\n

Ko\u0142akowski sp\u0119dzi\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 1958 roku na urlopie naukowym w Holandii i we Francji, pracuj\u0105c nad nowym projektem, kt\u00f3ry ostatecznie sta\u0142 si\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0105 \u201e\u015awiadomo\u015b\u0107 religijna i wi\u0119\u017a ko\u015bcielna\u201d [1]. Po powrocie do Polski w 1959 roku opublikowa\u0142 trzy eseje, kt\u00f3re wyznaczaj\u0105 rozstrzygaj\u0105cy skok w ewolucji jego my\u015bli i stanowi\u0105 swoiste podsumowanie jego dotychczasowego intelektualnego rozwoju.<\/span><\/p>\n

Cz\u0142owiek, a nie pozaludzka si\u0142a<\/strong><\/h5>\n

Pierwszy z tych esej\u00f3w, \u201eKarol Marks i klasyczna definicja prawdy\u201d [2], by\u0142 ostatnim tekstem z tego okresu, gdzie Ko\u0142akowski zajmowa\u0142 si\u0119 bezpo\u015brednio teori\u0105 marksistowsk\u0105. Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych innowacji filozoficznych wprowadzonych przez Leninowsk\u0105 interpretacj\u0119 marksizmu by\u0142a tak zwana teoria odbicia, g\u0142osz\u0105ca, \u017ce wiedza ludzka jest po prostu odbiciem \u015bwiata naturalnego, a ludzie nie maj\u0105 \u017cadnego wp\u0142ywu na natur\u0119. W ten spos\u00f3b bardziej naturalistyczna, \u201enaukowa\u201d wersja marksizmu zdominowa\u0142a wersj\u0119 antropologiczn\u0105, \u201ehumanistyczn\u0105\u201d, obecn\u0105 przede wszystkim w pismach m\u0142odego Marksa. Ko\u0142akowski przeciwstawia teori\u0119 odbicia za\u0142o\u017ceniom epistemologicznym obecnym w \u201eR\u0119kopisach ekonomiczno-filozoficznych\u201d, gdzie g\u0142\u00f3wnym problemem rozwa\u017canym przez Marksa by\u0142a relacja cz\u0142owieka i przyrody. Niemiecki filozof przedstawia\u0142 cz\u0142owieka jako cz\u0119\u015b\u0107 natury, ale jednocze\u015bnie natur\u0119 jako kszta\u0142towan\u0105 przez ludzi, kt\u00f3rzy swoj\u0105 prac\u0105 mog\u0105 zmienia\u0107 \u015bwiat tak, aby odpowiada\u0142 ich potrzebom [3]. Z tego powodu, twierdzi\u0142 Ko\u0142akowski, u\u017cywaj\u0105c argument\u00f3w m\u0142odego Marksa, nasze postrzeganie rzeczywisto\u015bci jest form\u0105 ludzkiej tw\u00f3rczo\u015bci, a nie tylko imitacji, jak sugerowa\u0142a teoria odbicia [4]. Cz\u0142owiek, a nie \u017cadna pozaludzka si\u0142a, tworzy \u015bwiat na sw\u00f3j obraz i podobie\u0144stwo, dlatego \u201emetafizyka marksistowska jest niemo\u017cliwa\u201d [5]. Jednostki tworz\u0105 \u015bwiat po to, aby zrealizowa\u0107 swoje potrzeby \u2013 a to oznacza, \u017ce cz\u0142owiek jest odpowiedzialny za kszta\u0142towanie natury, niezale\u017cnie od jakiejkolwiek \u201ekonieczno\u015bci\u201d: <\/span><\/p>\n

\u201eNie istnieje \u017caden absolut epistemologiczny, czy to jako rzeczywisto\u015b\u0107 sama w sobie, kt\u00f3ra \u00abodbija si\u0119\u00bb w \u015bwiadomo\u015bci, czy to jak wra\u017cenie zmys\u0142owe, czy cogito<\/i>, czy wrodzone kategorie rozumu, czy czyste fenomeny niepsychiczne. Istnieje, jako \u015bwiat jedynie dost\u0119pny, nieustaj\u0105ca interferencja potrzeb cz\u0142owieka spo\u0142ecznego i naturalnego \u015brodowiska jako mo\u017cliwego \u017ar\u00f3d\u0142a ich zaspokojenia\u201d [6].<\/span><\/p>\n

Ko\u0142akowski stawia jeszcze jedn\u0105 bardzo wa\u017cn\u0105 tez\u0119: taka postawa epistemologiczna ma ogromne konsekwencje etyczne. Jeszcze raz okazuje si\u0119, \u017ce najwa\u017cniejszym problemem s\u0105 praktyczne decyzje moralne, kt\u00f3re podejmujemy. Je\u017celi \u201erzeczy, z jakich nasz \u015bwiat si\u0119 sk\u0142ada, s\u0105 rzeczami wybranymi, poniewa\u017c stworzonymi\u201d, chodzi tak naprawd\u0119 o wyb\u00f3r praktycznego zachowania w \u017cyciu, a nie o wyb\u00f3r teoretycznego argumentu [7]. Tekst ko\u0144czy si\u0119 wymownym, poetyckim zdaniem: \u201eW tym sensie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w ca\u0142ym wszech\u015bwiecie cz\u0142owiek nie potrafi odnale\u017a\u0107 studni tak g\u0142\u0119bokiej, by pochylaj\u0105c si\u0119 nad ni\u0105, nie odkry\u0142 na dnie swojej w\u0142asnej twarzy\u201d [8].<\/span><\/p>\n

Racjonalizm jest moralno\u015bci\u0105<\/b><\/h5>\n

Drugi z esej\u00f3w z 1959 roku to \u201eNieracjonalno\u015bci racjonalizmu\u201d [9]. W tym bardziej wymagaj\u0105cym i intelektualnie wyrafinowanym tek\u015bcie mo\u017cna odnale\u017a\u0107 du\u017cy wp\u0142yw francuskich egzystencjalist\u00f3w na my\u015blenie Ko\u0142akowskiego w owym prze\u0142omowym okresie. Rozczarowany oficjaln\u0105 wersj\u0105 marksizmu od 1955 roku szuka\u0142 dla swojej filozofii nowej formu\u0142y. Nowy termin, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 w tym eseju, to \u201eradykalny racjonalizm\u201d, kt\u00f3ry ma oznacza\u0107 jednocze\u015bnie podej\u015bcie metodologiczne w filozofii, jak i pewien \u015bwiatopogl\u0105d moralny. Autor skrupulatnie maluje panoram\u0119 r\u00f3\u017cnych znacze\u0144 poj\u0119cia racjonalizmu w historii i tego, jak ten termin jest u\u017cywany wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie [10]. Zdaniem Ko\u0142akowskiego z tej refleksji historycznej wynika, \u017ce racjonalne stanowisko w \u017cyciu jest koniecznym warunkiem powolnej, ale konsekwentnej zmiany na lepsze w \u017cyciu spo\u0142ecznym [11]. Kiedy stara si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107, czym jest tak w\u0142a\u015bciwie radykalny racjonalizm, odwo\u0142uje si\u0119 do jednej z najs\u0142ynniejszych definicji w historii filozofii \u2013 jak Kantowskie o\u015bwiecenie, jest to wyj\u015bcie cz\u0142owieka z zawinionej przez niego niedojrza\u0142o\u015bci [12]:<\/span><\/p>\n

\u201eGatunek ludzki nie znajduje si\u0119 pod niczyj\u0105 opiek\u0105 (\u2026). Czymkolwiek jest i czymkolwiek si\u0119 stanie, zawdzi\u0119cza sobie; je\u015bli szkod\u0119 sobie wyrz\u0105dzi \u2013 sam jest winien. Postawa racjonalistyczna jest u\u015bwiadomieniem sobie tej sytuacji i wszystkich jej konsekwencji; jest \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce cz\u0142owiek poza cz\u0142owiekiem nie mo\u017ce liczy\u0107 na niczyj\u0105 opiek\u0119 i \u017ce nikt nie mo\u017ce przej\u0105\u0107 nad nim kierownictwa; \u017ce jednocze\u015bnie ma on prawo do wszystkiego, co jest poza nim, i \u017ce nic poza nim do niczego go nie zobowi\u0105zuje\u201d [13].<\/span><\/p>\n

Ko\u0142akowski w 1959 roku jest wci\u0105\u017c na etapie, na kt\u00f3rym uwa\u017ca, \u017ce religia stanowi najwi\u0119ksze zagro\u017cenie dla radykalnego racjonalizmu. Jego zdaniem Bo\u017ca opatrzno\u015b\u0107, kt\u00f3ra kontroluje ludzkie \u017cycie, tak naprawd\u0119 zwalnia nas z odpowiedzialno\u015bci moralnej za nasze czyny. To pewna forma \u201eniepe\u0142nosprawno\u015bci\u201d, Kantowskiej niepe\u0142noletno\u015bci:<\/span><\/p>\n

\u201enie twierdzimy po prostu, \u017ce B\u00f3g odbiera cz\u0142owiekowi to, co w nim najlepsze; twierdzimy, \u017ce odbiera mu to, co w nim jest najtrudniejsze do zniesienia: sytuacj\u0119 odpowiedzialno\u015bci bezwarunkowej za siebie\u201d [14].<\/span><\/p>\n

Z tego powodu, argumentuje dalej Ko\u0142akowski, racjonalizm jest bardziej stanowiskiem moralnym w \u017cyciu codziennym ni\u017c konkretn\u0105 tez\u0105; odrzuca on ide\u0119 sacrum<\/i>, jest przeciw jakiemukolwiek aksjologicznemu lub epistemologicznemu Absolutowi; \u201ejest filozofi\u0105 chronicznej niekompletno\u015bci \u015bwiata, sytuacji trwa\u0142ego niezako\u0144czenia cz\u0142owieka\u201d [15]. Rozwijaj\u0105c tezy, kt\u00f3ry pojawi\u0142y si\u0119 ju\u017c w \u201e\u015awiatopogl\u0105dzie i \u017cyciu codziennym\u201d, Ko\u0142akowski opisuje racjonalizm jako szans\u0119, aby rozumie\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107 w kategoriach \u201eplastycznej mo\u017cliwo\u015bci\u201d, przestrzeni, gdzie istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmiany na lepsze [16]. Na koniec filozof podsumowuje w dobitnych s\u0142owach sw\u00f3j \u015bwiatopogl\u0105d w tym okresie: <\/span><\/p>\n

\u201eProponujemy postaw\u0119 otwarto\u015bci bez nadziei, \u017ce doprowadzi nas ona kiedy\u015b do stanowiska zamkni\u0119tego, lepszego ni\u017c wszystkie inne; proponujemy postaw\u0119 otwarto\u015bci bez perspektywy eschatologii, postaw\u0119 zgodn\u0105 z ca\u0142o\u015bci\u0105 do\u015bwiadczenia, jakie historia pogl\u0105d\u00f3w na \u015bwiat pozostawia. Nie wierzymy w perspektyw\u0119 skompletowania obrazu \u015bwiata\u201d [17].<\/span><\/p>\n

Je\u015bli esej \u201eKarol Marks i klasyczna definicja prawdy\u201d by\u0142 podsumowaniem rewizjonizmu Ko\u0142akowskiego, to \u201eNieracjonalno\u015bci racjonalizmu\u201d wyznaczaj\u0105 now\u0105 form\u0119 my\u015blenia filozofa, zainspirowan\u0105 tradycj\u0105 marksistowsk\u0105, ale jednoznacznie zrywaj\u0105c\u0105 z dogmatycznymi pryncypiami.<\/span><\/p>\n

Za lub przeciw absolutowi<\/b><\/h5>\n

Ostatni z trzech wa\u017cnych esej\u00f3w z 1959 roku to \u201eKap\u0142an i b\u0142azen\u201d [18]. Tekst wyra\u017ca w bezpo\u015bredni spos\u00f3b zwi\u0105zek mi\u0119dzy socjalistyczn\u0105 etyk\u0105 Ko\u0142akowskiego a my\u015bl\u0105 religijn\u0105. Zawiera kilka niezwykle trafnych i zapadaj\u0105cych w pami\u0119\u0107 sformu\u0142owa\u0144, dzi\u0119ki czemu \u2013 w przeciwie\u0144stwie do trudnych w lekturze \u201eNieracjonalno\u015bci racjonalizmu\u201d \u2013 jest bardziej pomocny w zrozumieniu tego kluczowego okresu w filozoficznej ewolucji autora. Co ciekawe, pierwsza wersja eseju zosta\u0142a zaprezentowana na spotkaniu Klubu Krzywego Ko\u0142a, intelektualnego stowarzyszenia, kt\u00f3re s\u0142u\u017cy\u0142o za platform\u0119 dialogu przedstawicieli inteligencji o r\u00f3\u017cnych \u015bwiatopogl\u0105dach.<\/span><\/p>\n

Ko\u0142akowski rozpoczyna od przyznania, \u017ce filozofia jest na fundamentalnym poziomie d\u0142u\u017cnikiem teologii; pytania, jakie stawiali sobie teologowie, by\u0142y po prostu \u201eniezr\u0119cznym sformu\u0142owaniem dla zagadek istotnych, od kt\u00f3rych nie potrafili\u015bmy si\u0119 uwolni\u0107\u201d [19], a sama teologia \u201enie by\u0142a nigdy czym innym ni\u017c projekcj\u0105 antropologii na rzeczywisto\u015b\u0107 pozaludzk\u0105\u201d [20]. Jest to powt\u00f3rzenie s\u0142ynnej my\u015bli Ludwiga Feuerbacha z \u201eO istocie chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d, \u017ce teologia to tak naprawd\u0119 antropologia; ta koncepcja mia\u0142a ogromny wp\u0142yw na m\u0142odego Marksa. Mimo \u017ce Ko\u0142akowski nie odwo\u0142uje si\u0119 bezpo\u015brednio do Feuerbacha, to ta my\u015bl, \u017ce pytania religijne s\u0105 w zasadzie inaczej sformu\u0142owanymi pytaniami o cz\u0142owieka, przenika wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego tekst\u00f3w z tego okresu. Polski filozof dyskutuje r\u00f3\u017cne idee religijne \u2013 takie jak teodycea czy problem natury i \u0142aski \u2013 kt\u00f3re maj\u0105 swoje \u015bwieckie odpowiedniki. Jednak najwa\u017cniejsze pytanie, jakie filozofia odziedziczy\u0142a po teologii, dotyczy mo\u017cliwo\u015bci stworzenia systemu metafizycznego czy te\u017c eschatologii w og\u00f3le \u2013 lub, jak uj\u0119liby to \u00f3wcze\u015bni egzystencjali\u015bci, tego, czy esencja cz\u0142owieka da si\u0119 pogodzi\u0107 z jego egzystencj\u0105, czyli codziennym do\u015bwiadczeniem [21]. Zdaniem Ko\u0142akowskiego teologii zawdzi\u0119czamy jeszcze jeden intelektualny koncept, kt\u00f3ry czyni tak\u0105 zgod\u0119 mo\u017cliw\u0105 \u2013 to idea objawienia: \u201eObjawienie jest sta\u0142\u0105 nadziej\u0105 filozofii. (\u2026) Filozofia jest wysi\u0142kiem sta\u0142ego kwestionowania wszystkich oczywisto\u015bci, a wi\u0119c sta\u0142ego dezawuowania objawie\u0144 istniej\u0105cych (\u2026)\u201d [22].<\/span><\/p>\n

Wynika z tego, \u017ce teologia dostarcza filozofii pyta\u0144, ale nie odpowiedzi; diagnozuje w\u0142a\u015bciwe problemy, ale sugeruje niew\u0142a\u015bciwe rozwi\u0105zania. Po rozwa\u017ceniu kilku innych kwestii, kt\u00f3re wywodz\u0105 si\u0119 z my\u015blenia teologicznego, Ko\u0142akowski podsumowuje, \u017ce wszystkie one odnosz\u0105 si\u0119 tak naprawd\u0119 do jednego dylematu:<\/span><\/p>\n

\u201eza lub przeciw eschatologii \u2013 a wi\u0119c za lub przeciw porz\u0105dkowaniu fakt\u00f3w \u017cycia bie\u017c\u0105cego przez odniesienie do absolutu, kt\u00f3ry ma si\u0119 zrealizowa\u0107 w rozwoju; (\u2026) za lub przeciw przekazywaniu absolutowi odpowiedzialno\u015bci za swoje dzia\u0142ania; za lub przeciw objawieniu \u2013 a wi\u0119c za lub przeciw szukaniu zasady poznania niewzruszonej i niedost\u0119pnej krytyce, a stanowi\u0105cej oparcie niezawodne my\u015blenia; (\u2026) za lub przeciw takiej wizji, gdzie ka\u017cda rzecz staje si\u0119 sensowna przez odniesienie do absolutu, kt\u00f3rego stanowi przejaw, cz\u0105stk\u0119 lub przypad\u0142o\u015b\u0107. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c: za lub przeciw nadziei ostateczno\u015bci w istnieniu i poznaniu, za lub przeciw poszukiwaniu oparcia w absolutach\u201d [23].<\/span><\/p>\n

To kluczowy moment w historii intelektualnej ewolucji, kt\u00f3r\u0105 analizujemy w tej ksi\u0105\u017cce. Po raz pierwszy Ko\u0142akowski wprost nazywa alternatyw\u0119 \u2013 \u201eza lub przeciw absolutowi\u201d \u2013 kt\u00f3ra jego zdaniem le\u017cy u podstaw ka\u017cdego my\u015blenia filozoficznego. To centralny motyw jego w\u0142asnej filozofii, a intelektualna biografia Leszka Ko\u0142akowskiego jest opowie\u015bci\u0105 o przej\u015bciu z obozu filozof\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 \u201eprzeciw\u201d, do tych, kt\u00f3rzy s\u0105 \u201eza\u201d.<\/span><\/p>\n

W 1959 roku Ko\u0142akowski wci\u0105\u017c jednoznacznie odrzuca \u015bwiatopogl\u0105d, kt\u00f3ry opowiada\u0142by si\u0119 za absolutami. Jego stanowisko to racjonalne podej\u015bcie do \u017cycia, \u201ewyj\u015bcie z zawinionej przez cz\u0142owieka niedojrza\u0142o\u015bci\u201d. Na koniec \u201eKap\u0142ana i b\u0142azna\u201d wprowadza wreszcie tytu\u0142ow\u0105 metafor\u0119, kt\u00f3ra obrazowo przedstawia t\u0119 alternatyw\u0119 \u2013 kap\u0142ani s\u0105 \u201eza\u201d, b\u0142azny \u201eprzeciw\u201d. Wyb\u00f3r Ko\u0142akowskiego jest wci\u0105\u017c jednoznaczny:<\/span><\/p>\n

\u201eOpowiadamy si\u0119 za filozofi\u0105 b\u0142azna, a wi\u0119c za postaw\u0105 negatywnej czujno\u015bci wobec absolutu jakiegokolwiek (\u2026) Jest to opcja za wizj\u0105 \u015bwiata, kt\u00f3ra daje perspektyw\u0119 uci\u0105\u017cliwego uzgadniania w naszych dzia\u0142aniach w\u015br\u00f3d ludzi \u017cywio\u0142\u00f3w najtrudniejszych do po\u0142\u0105czenia: dobroci bez pob\u0142a\u017cliwo\u015bci uniwersalnej, odwagi bez fanatyzmu, inteligencji bez zniech\u0119cenia i nadziei bez za\u015blepie\u0144. Wszystkie inne owoce my\u015blenia filozoficznego s\u0105 ma\u0142o wa\u017cne\u201d [24].<\/span><\/p>\n

Nihilizm i konserwatyzm, czyli koniec moralno\u015bci<\/b><\/h5>\n

Podstawowe elementy \u201epostmarksistowskiej etyki socjalistycznej\u201d zosta\u0142y sformu\u0142owane w esejach z 1959 roku. Mimo \u017ce te raczej abstrakcyjne idee metafizyczne mog\u0142y stanowi\u0107 zal\u0105\u017cek ca\u0142o\u015bciowego \u201e\u015bwiatopogl\u0105du\u201d, to wci\u0105\u017c brakowa\u0142o praktycznego \u201epodr\u0119cznika\u201d, jak stosowa\u0107 zasady radykalnego racjonalizmu w \u017cyciu codziennym. \u201eFilozofia \u017cycia\u201d Ko\u0142akowskiego zosta\u0142a w przekonuj\u0105cy spos\u00f3b przedstawiona w \u201eEtyce bez kodeksu\u201d [25]. Tak jak esej \u201eKarol Marks i klasyczna definicja\u201d prawdy by\u0142 podsumowaniem rewizjonizmu filozofa, tak \u201eEtyka bez kodeksu\u201d to finalna wersja jego \u015bwieckiej moralno\u015bci [26].<\/span><\/p>\n

Tekst rozpoczyna si\u0119 krytyk\u0105 nihilizmu i konserwatyzmu: dw\u00f3ch pozornie sprzecznych pozycji. One obie jednak prowadz\u0105 do niepo\u017c\u0105danego skutku \u2013 rezygnacji z odpowiedzialno\u015bci moralnej za w\u0142asne czyny. Ko\u0142akowski twierdzi, i\u017c nihilizm to mimowolna deklaracja, \u017ce \u015bwiat jest fundamentalnie i nieodwracalnie z\u0142y; w takim razie mo\u017cna poda\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 sens jakichkolwiek decyzji moralnych. Konserwatyzm z kolei deklaruje, \u017ce ka\u017cda zmiana w \u015bwiecie to zmiana na gorsze, dlatego tym, czego ludzie potrzebuj\u0105, jest niezmienna i absolutna hierarchia warto\u015bci \u2013 kodeks moralny [27]. W tej interpretacji kodeks oznacza de facto<\/i> koniec moralno\u015bci:<\/span><\/p>\n

\u201ed\u0105\u017cenie do kompletnego kodeksu pochodzi z pragnienia doskona\u0142ego bezpiecze\u0144stwa moralnego, a pragnienie to z kolei jest antagonistyczne wzgl\u0119dem pewnych fenomen\u00f3w \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 niezb\u0119dne w celu przeciwdzia\u0142ania spo\u0142ecznej i moralnej degradacji\u201d [28].<\/span><\/p>\n

Pragnienie, aby \u015bwiadomie trzyma\u0107 si\u0119 przepis\u00f3w kodeksu, jest tak naprawd\u0119 ucieczk\u0105 od podejmowania wybor\u00f3w etycznych, skutkuje \u017cyciem w pe\u0142ni przewidywalnym, gdzie nic nie zale\u017cy od naszych decyzji [29]. Warto przytoczy\u0107 pogl\u0105d Ko\u0142akowskiego na temat idei sensu \u017cycia z eseju \u201e\u015awiatopogl\u0105d i \u017cycie codzienne\u201d z 1956 roku \u2013 mamy poczucie sensu \u017cycia wtedy, kiedy jeste\u015bmy otwarci na zmiany, kiedy czujemy, \u017ce nasze decyzje mog\u0105 rzeczywi\u015bcie co\u015b zmieni\u0107 w \u015bwiecie, i dzi\u0119ki temu maj\u0105 one jakie\u015b znaczenie; przewidywalna przysz\u0142o\u015b\u0107, przysz\u0142o\u015b\u0107 ca\u0142kowicie niezale\u017cna od naszych dzia\u0142a\u0144, to tak naprawd\u0119 forma \u015bmierci [30]. Je\u015bli zaakceptujemy jak\u0105kolwiek absolutn\u0105 zwierzchno\u015b\u0107 nad naszymi wyborami moralnymi, nasze istnienie jako niezale\u017cnych jednostek staje pod znakiem zapytania:<\/span><\/p>\n

\u201ePragnienie kodeksu jest pr\u00f3b\u0105 identyfikacji w\u0142asnego \u017cycia moralnego z porz\u0105dkiem transcendentnym; jest produktem l\u0119ku przed sytuacj\u0105 zmuszaj\u0105c\u0105 do decyzji, a wi\u0119c, w ostateczno\u015bci, l\u0119ku przed w\u0142asnym istnieniem jako r\u00f3\u017cnym od reszty \u015bwiata\u201d [31].<\/span><\/p>\n

Socjalizm Leszka Ko\u0142akowskiego mi\u0119dzy 1955 a 1965 rokiem przeszed\u0142 przez dwa g\u0142\u00f3wne etapy. W obu jego g\u0142\u00f3wnym problemem by\u0142o znalezienie sposobu na odrodzenie \u201esi\u0142y moralnej\u201d marksistowskiej tradycji. Najpierw w pisanych w\u00f3wczas rewizjonistycznych tekstach filozof poszukiwa\u0142 wewn\u0105trz oficjalnego systemu nowej formu\u0142y socjalizmu, lepszej jego wersji. Nie zdecydowa\u0142 si\u0119 na porzucenie istniej\u0105cej doktryny i poszukiwanie nowego systemu filozoficznego, ale ci\u0105gle jeszcze stara\u0142 si\u0119 j\u0105 ulepszy\u0107. Jednak te wysi\u0142ki zosta\u0142y unicestwione jesieni\u0105 1956 roku. Najlepszym \u015bwiadectwem tego gorzkiego rozczarowania s\u0105 pamflety \u201eCzym jest socjalizm?\u201d i \u201e\u015amier\u0107 bog\u00f3w\u201d. Ta faza mia\u0142a swoje sp\u00f3\u017anione postscriptum w postaci studium \u201eKarol Marks i klasyczna definicja prawdy\u201d. Wiele lat p\u00f3\u017aniej, komentuj\u0105c ten okres swojej tw\u00f3rczo\u015bci, Ko\u0142akowski ocenia\u0142 rewizjonizm jako wewn\u0119trznie sprzeczny, a swoje \u00f3wczesne nadzieje jako p\u0142onne. Niemniej jednak zar\u00f3wno on, jak i jego przyjaciele zdecydowali si\u0119 pozosta\u0107 cz\u0142onkami PZPR, poniewa\u017c by\u0142a to jedyna forma aktywno\u015bci politycznej maj\u0105ca jakiekolwiek praktyczne znaczenie [32].<\/span><\/p>\n

Druga faza w ewolucji Ko\u0142akowskiego jako my\u015bliciela socjalistycznego polega\u0142a na rozwijaniu systemu etycznego, kt\u00f3ry wywodzi\u0142by si\u0119 z lewicowej tradycji filozoficznej, ale odcina\u0142by si\u0119 od oficjalnej wersji marksizmu. Jego idea \u201eradykalnego racjonalizmu\u201d podkre\u015bla\u0142a odpowiedzialno\u015b\u0107 moraln\u0105 jednostki i ogromne zagro\u017cenie, jakie niesie ze sob\u0105 podporz\u0105dkowanie swojego zachowania jakiemu\u015b absolutnemu kodeksowi post\u0119powania, niezale\u017cnie, czy religijnego, czy \u015bwieckiego. Chocia\u017c rozumia\u0142, i\u017c w skostnia\u0142ej dogmatyce oficjalnego marksizmu nie ma miejsca na si\u0142\u0119 moraln\u0105, to wci\u0105\u017c wierzy\u0142, \u017ce tradycja socjalistyczna jest najlepszym miejscem do poszukiwania w\u0142a\u015bciwych pogl\u0105d\u00f3w etycznych:<\/span><\/p>\n

\u201eSocjalizm jest sum\u0105 warto\u015bci spo\u0142ecznych, kt\u00f3rych realizacja narzuca si\u0119 cz\u0142owiekowi poszczeg\u00f3lnemu jako moralna powinno\u015b\u0107. Jest zbiorem wymaga\u0144, kt\u00f3re stawia sobie jednostka lub pewna ilo\u015b\u0107 jednostek, a kt\u00f3re dotycz\u0105 stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich\u201d [33].<\/span><\/p>\n

Socjalizm Ko\u0142akowskiego nie by\u0142 sztuk\u0105 rozumienia historii czy reformowania spo\u0142ecze\u0144stwa, ale sztuk\u0105 stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich. Mia\u0142 si\u0119 realizowa\u0107 nie w transcendentnej historii, lecz w problematycznej codzienno\u015bci. Mimo to rozw\u00f3j jego filozofii w nast\u0119pnej dekadzie poka\u017ce, \u017ce nawet takie podej\u015bcie jest niewystarczaj\u0105ce i niesatysfakcjonuj\u0105ce, a marksizm w jakiejkolwiek postaci nie mo\u017ce by\u0107 inspiracj\u0105 do rozwijania w\u0142a\u015bciwej etyki.<\/span><\/p>\n

\n
Przypisy:<\/b><\/span><\/h5>\n

[1] L. Ko\u0142akowski, \u201e\u015awiadomo\u015b\u0107 religijna i wi\u0119\u017a ko\u015bcielna. Studia nad chrze\u015bcija\u0144stwem bezwyznaniowym XVII wieku\u201d, Warszawa 1997 (pierwsze wydanie: Warszawa 1965).<\/span>
\n[2] Ten\u017ce, \u201eKarol Marks i klasyczna definicja prawdy\u201d [w:] tego\u017c, \u201eKultura i fetysze\u201d, Warszawa 2019; po raz pierwszy tekst wyg\u0142oszony jako wyk\u0142ad na Uniwersytecie w Tybindze w grudniu 1958; pierwodruk: \u201eKarol Marks i klasyczna definicja prawdy\u201d, \u201eStudia Filozoficzne\u201d 1959, nr 2.<\/span>
\n[3] Tam\u017ce, s. 63\u201365.<\/span>
\n[4] Tam\u017ce, s. 66\u201367.<\/span>
\n[5] Tam\u017ce, s. 64.<\/span>
\n[6] Tam\u017ce, s. 65.<\/span>
\n[7] Tam\u017ce, s. 74.<\/span>
\n[8] Tam\u017ce, s. 78.<\/span>
\n[9] L. Ko\u0142akowski, \u201eNieracjonalno\u015bci racjonalizmu\u201d [w:] tego\u017c, \u201ePochwa\u0142a niekonsekwencji. Pisma rozproszone sprzed roku 1968\u201d, t. II, Londyn 2002; fragmenty opublikowano w tygodniku \u201eArgumenty\u201d 1959, nry 19\u201320; ca\u0142y tekst by\u0142 gotowy do publikacji w ksi\u0105\u017cce \u201eFetysze racjonalizmu\u201d, Warszawa 1963, ale jej sk\u0142ad zosta\u0142 w ostatniej chwili zatrzymany przez cenzur\u0119. Ca\u0142o\u015b\u0107 opublikowano po raz pierwszy w zbiorze Pochwa\u0142a niekonsekwencji.<\/span><\/p>\n

[10] Tam\u017ce, s. 189\u2013204.<\/span><\/p>\n

[11] Tam\u017ce, s. 206.<\/span><\/p>\n

[12] Tam\u017ce, s. 238.<\/span><\/p>\n

[13] Tam\u017ce, s. 237.<\/span><\/p>\n

[14] Tam\u017ce, s. 239. <\/span><\/p>\n

[15] Tam\u017ce, s. 241\u2013242.<\/span><\/p>\n

[16] Tam\u017ce, s. 243.<\/span><\/p>\n

[17] Tam\u017ce, s. 246.<\/span><\/p>\n

[18] L. Ko\u0142akowski, \u201eKap\u0142an i b\u0142azen (Rozwa\u017cania o teologicznym dziedzictwie wsp\u00f3\u0142czesnego my\u015blenia)\u201d [w:] tego\u017c, \u201ePochwa\u0142a niekonsekwencji\u2026\u201d, t. II; tekst najpierw wyg\u0142oszony jako wyk\u0142ad 25 czerwca 1959; pierwodruk: \u201eTw\u00f3rczo\u015b\u0107\u201d 1959, nr 10.<\/span><\/p>\n

[19] Tam\u017ce, s. 263.<\/span><\/p>\n

[20] Tam\u017ce, s. 265.<\/span><\/p>\n

[21] Tam\u017ce, s. 263\u2013264.<\/span><\/p>\n

[22] Tam\u017ce, s. 275.<\/span><\/p>\n

[23] Tam\u017ce, s. 285.<\/span><\/p>\n

[24] Tam\u017ce, s. 293.<\/span><\/p>\n

[25] L. Ko\u0142akowski, \u201eEtyka bez kodeksu\u201d [w:] \u201eKultura i fetysze\u201d; tekst najpierw wyg\u0142oszony jako wyk\u0142ad 30 kwietnia 1962; pierwodruk: \u201eTw\u00f3rczo\u015b\u0107\u201d 1962, nr 7.<\/span><\/p>\n

[26] Okre\u015blenie \u201e\u015bwiecka moralno\u015b\u0107\u201d jest tu u\u017cyte celowo, poniewa\u017c jeszcze lepiej uwypukla fundamentaln\u0105 zmian\u0119, jaka zajdzie w pogl\u0105dach etycznych Ko\u0142akowskiego, kiedy por\u00f3wnamy ten esej z 1962 roku z \u201eMa\u0142\u0105 etyk\u0105\u201d (1977). <\/span><\/p>\n

[27] Ko\u0142akowski, \u201eEtyka\u2026\u201d, s. 143\u2013149.<\/span><\/p>\n

[28] Tam\u017ce, s. 153.<\/span><\/p>\n

[29] Tam\u017ce, s. 154\u2013158.<\/span><\/p>\n

[30] L. Ko\u0142akowski, \u201e\u015awiatopogl\u0105d i \u017cycie codzienne\u201d, s. 188\u2013191.<\/span><\/p>\n

[31] Ten\u017ce, \u201eEtyka bez kodeksu\u201d, s. 171; taki program etyczny mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c por\u00f3wna\u0107 z ide\u0105 pluralizmu warto\u015bci z pism brytyjskiego filozofa Isaiaha Berlina, zob. np.: I. Berlin, \u201eThe Pursuit of the Ideal, Two Concepts of Liberty\u201d [w:] tego\u017c,<\/i> \u201eThe Proper Study of Mankind\u201d, eds. H. Hardy, R. Hausheer, New York 2000.<\/span><\/p>\n

[32] L. Ko\u0142akowski, \u201ePos\u0142owie\u201d [w:] tego\u017c, \u201ePochwa\u0142a niekonsekwencji. Pisma rozproszone sprzed roku 1968\u201d, t. III, Londyn 2002, s. 312\u2013314.<\/span><\/p>\n

[33] Ten\u017ce, \u201eOdpowiedzialno\u015b\u0107 i historia\u201d [w:] tego\u017c, \u201ePochwa\u0142a\u2026\u201d, t. II, s. 72.<\/span><\/p>\n

\n
Ksi\u0105\u017cka:<\/b><\/span><\/h5>\n

Hubert Czy\u017cewski, \u201eKo\u0142akowski i poszukiwanie pewno\u015bci\u201d, wyd. Znak, Krak\u00f3w 2022. Premiera: 18 maja 2022 roku.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Racjonalny b\u0142azen. Fragment ksi\u0105\u017cki \u201eKo\u0142akowski i poszukiwanie pewno\u015bci\u201d Hubert Czy\u017cewski Czy przej\u015bcie Ko\u0142akowskiego od marksizmu do pozycji prochrze\u015bcija\u0144skich by\u0142o zerwaniem, czy paradoksaln\u0105 kontynuacj\u0105 jego my\u015blenia? W swojej ksi\u0105\u017cce Hubert Czy\u017cewski przekonuje, \u017ce przez ca\u0142e \u017cycie to my\u015bl religijna stanowi\u0142a j\u0105dro i spoiwo refleksji Ko\u0142akowskiego. . Ko\u0142akowski sp\u0119dzi\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 1958 roku na urlopie naukowym w Holandii […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/95405"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=95405"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/95405\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":95668,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/95405\/revisions\/95668"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=95405"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=95405"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=95405"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}