{"id":95549,"date":"2022-06-20T17:09:24","date_gmt":"2022-06-20T15:09:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=95549"},"modified":"2022-06-11T16:24:38","modified_gmt":"2022-06-11T14:24:38","slug":"02-09-71","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=95549","title":{"rendered":"Zaginiony \u015bwiat \u2013 polskie kino jidysz"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Zaginiony \u015bwiat \u2013 polskie kino jidysz<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Bartosz Staszczyszyn<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"Zaginiony<\/p>\n

\n

Plakat filmu “Dybuk”, na zdj\u0119ciu Lili Liliana (w bieli) w filmu “Dybuk”, re\u017cyseria: Micha\u0142 Waszy\u0144ski, 1937, fot. Filmoteka Narodowa\/www.fototeka.fn.org.pl<\/em><\/span><\/p>\n

Tworzyli melodramaty, musicale i opowie\u015bci o duchach. Zapraszali do Polski najwi\u0119ksze gwiazdy kina jidysz, a ich filmy pokazywano na ca\u0142ym \u015bwiecie. Filmy \u017cydowskich tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy w okresie mi\u0119dzywojennym stworzyli polskie kino, to wyprawa do \u015bwiata, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma.<\/span><\/p>\n

Spo\u015br\u00f3d 170 film\u00f3w \u017cydowskich wyprodukowanych na \u015bwiecie mi\u0119dzy 1910 a 1950 rokiem, a\u017c 70 powsta\u0142o w Polsce. Obok Stan\u00f3w Zjednoczonych i Zwi\u0105zku Radzieckiego Polska by\u0142a przed wojn\u0105 g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem kultury jidysz na \u015bwiecie. Trzymilionowa spo\u0142eczno\u015b\u0107 polskich \u017byd\u00f3w mimo problem\u00f3w ekonomicznych i coraz trudniejszej sytuacji politycznej (nasilaj\u0105cy si\u0119 antysemityzm) stworzy\u0142a w okresie mi\u0119dzywojennym oryginalne \u017cydowskie kino.<\/span><\/p>\n

W pierwszych dekadach X muzy polski przemys\u0142 filmowy znajdowa\u0142 si\u0119 niemal ca\u0142kowicie w r\u0119kach \u017cydowskich. Producenci \u2013 J\u00f3zef Green, Leo Forbert i bracia Ginzburg \u2013 to postaci, bez kt\u00f3rych trudno sobie wyobrazi\u0107 pocz\u0105tki polskiego kina. Ze \u015brodowiska \u017cydowskiego wywodzili si\u0119 tak\u017ce najbardziej cenieni re\u017cyserzy , operatorzy i aktorzy: Micha\u0142 Waszy\u0144ski (Mosze Waksberg), Aleksander Ford (Mosze Lifszyc), J\u00f3zef Lejtes, Konrad Tom, czy Henryk Szaro (Szapiro). Wed\u0142ug Natana Grossa, autora “Filmu \u017cydowskiego w Polsce”, w\u0142a\u015bnie “tym mo\u017cna wyt\u0142umaczy\u0107 fakt, \u017ce w ci\u0105gu dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego nie wyprodukowano w Polsce ani jednego filmu o charakterze antysemickim”. Polscy \u017bydzi, kt\u00f3rzy wyemigrowali do Stan\u00f3w Zjednoczonych, tworzyli tak\u017ce pot\u0119g\u0119 Hollywood. Bracia Hirsz, Aaron, Szmuel i Izaak Wonsal spod mazowieckiej Ostro\u0142\u0119ki, po przeprowadzce do USA za\u0142o\u017cyli wytw\u00f3rni\u0119 Warner Bros, kt\u00f3ra do dzi\u015b pozostaje jedn\u0105 z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

Jakub Gordin \u2013 Midas \u017cydowskiego dramatu<\/strong><\/h5>\n
\"JakubJakub Gordin, fot. The Granger Collection, New York \/ Forum<\/em><\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku XX wieku raczkuj\u0105ce kino nie wykszta\u0142ci\u0142o jeszcze w Polsce odpowiednich kadr: re\u017cyser\u00f3w, operator\u00f3w, ani scenarzyst\u00f3w. Dlatego ch\u0119tnie si\u0119ga\u0142o po uznanych teatralnych dramaturg\u00f3w. Najpopularniejszym z nich by\u0142 Jakub Gordin. To na jego sztuce oparty by\u0142 pierwszy \u017cydowski film zrealizowany w Polsce \u2013 dwuaktowy “Okrutny ojciec”, nakr\u0119cony w 1911 roku przez Marka Arnsztejna.<\/span><\/p>\n

W swoich dramatach Gordin opowiada\u0142 o niemo\u017cliwych mi\u0142o\u015bciach rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w scenerii ma\u0142ych \u017cydowskich miasteczek, czym znakomicie wpisywa\u0142 si\u0119 w oczekiwania filmowej publiczno\u015bci. Od 1911 do 1914 nakr\u0119cono a\u017c osiem film\u00f3w wed\u0142ug jego sztuk (ostatnia adaptacja jego dramatu – “Bezdomni” powsta\u0142a w 1939 roku). Do historii przesz\u0142o kilka z nich: “Macocha”, “B\u00f3g, cz\u0142owiek, szatan”, a zw\u0142aszcza “Mire\u0142e Efros”.<\/span><\/p>\n

“Mire\u0142e Efros” \u2013 kobieta pracuj\u0105ca<\/strong><\/h5>\n

“Mire\u0142e Efros” by\u0142a prawdziwym hitem kina jidysz przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Film opowiada\u0142 o kobiecie, kt\u00f3ra po \u015bmierci m\u0119\u017ca dowiaduje si\u0119, \u017ce roztrwoni\u0142 on ca\u0142y maj\u0105tek. Dzi\u0119ki ci\u0119\u017ckiej pracy Mire\u0142e utrzymuje swoj\u0105 rodzin\u0119, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c przekonana jest o wielkich pieni\u0105dzach odziedziczonych po ojcu, a zderzenie z prawd\u0105 oka\u017ce si\u0119 pr\u00f3b\u0105 dla ka\u017cdego z jej cz\u0142onk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Historia dzielnej \u017cydowskiej kobiety napisana przez Gordina mia\u0142a dwa zako\u0144czenia \u2013 optymistyczne i tragiczne. A \u017ce wyprodukowany w 1912 roku, trwaj\u0105cy 40 minut film nie zachowa\u0142 si\u0119 do dnia dzisiejszego, nie wiadomo, kt\u00f3re z nich zosta\u0142o uwiecznione w filmowej adaptacji sztuki.<\/span><\/p>\n

“Meir Ezofowicz” \u2013 \u017byd antysemita?<\/strong><\/h5>\n

\"Kadr<\/p>\n<\/div>\n

Kadr z filmu “Meir Ezofowicz”, re\u017cyseria: J\u00f3zef Ostoja-Sulnicki, 1911, fot. Filmoteka Narodowa\/www.fototeka.fn.org.pl<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n
\n

Drugim najpopularniejszym \u017cydowskim filmem przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, by\u0142 “Meir Ezofowicz” J\u00f3zefa Ostoji-Sulnickiego wed\u0142ug powie\u015bci Elizy Orzeszkowej<\/a>, kt\u00f3ry by\u0142 zarazem jednym z najbardziej kontrowersyjnych obraz\u00f3w swojej epoki. Opowiada\u0142 on bowiem histori\u0119 m\u0142odego m\u0119\u017cczyzny wchodz\u0105cego w konflikt ze starszyzn\u0105 z \u017cydowskiego sztetla. Gdy ch\u0142opak zakocha\u0142 si\u0119 w dziewczynie z tradycjonalistycznej sekty, jego ukochana zosta\u0142a zabita przez mieszka\u0144c\u00f3w miasteczka.<\/span><\/p>\n

Taki obraz spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego sprawi\u0142, \u017ce re\u017cysera J\u00f3zefa Ostoj\u0119-Sulnickiego oskar\u017cano o antysemityzm. By\u0142y to zarzuty tym mocniejsze, \u017ce wcze\u015bniej zdarza\u0142o mu si\u0119 publikowa\u0107 teksty publicystyczne przeciwstawiaj\u0105ce \u017byd\u00f3w tzw. “polskich” tym, kt\u00f3rzy przybywali do Polski z g\u0142\u0119bi pa\u0144stwa carskiego, a kt\u00f3rym przypisywa\u0142 radykalny nacjonalizm.<\/span><\/p>\n

Klasycy niemego jidysz<\/strong><\/h5>\n
\"EsterEster Rachel Kami\u0144ska z c\u00f3rk\u0105 i Id\u0105, zdj\u0119cie oko\u0142o 1907 roku, fot. autor nieznany \/ http:\/\/www.sztetl.org.pl<\/span><\/em><\/span><\/h5>\n<\/div>\n

Po I wojnie \u015bwiatowej kinematografia \u017cydowska d\u0142ugo nie mog\u0142a wr\u00f3ci\u0107 do swej \u015bwietno\u015bci. Pierwszy mi\u0119dzywojenny film jidysz powsta\u0142 dopiero w 1924. By\u0142o nim “\u015alubowanie” (Tkijes kaf) w re\u017cyserii Zygmunta Turkowa. Tak\u017ce temu filmowi towarzyszy\u0142y kontrowersje.<\/span><\/p>\n

\n
<\/div>
“Dybuk” Szymona An-skiego, fot. materia\u0142y prasowe<\/figcaption><\/figure>\n

Historia o wielkiej mi\u0142o\u015bci, z\u0142amanej obietnicy i proroku Eliaszu jako \u017cywo przypomina\u0142a t\u0119 opisan\u0105 przez Szymona An-skiego w klasycznym i bardzo w\u00f3wczas popularnym “Dybuku”. Henrykowi Bojmowi, scenarzy\u015bcie “\u015alubowania” zarzucano plagiat, ale mimo to jego film okaza\u0142 si\u0119 przebojem. G\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki Esterze Rachel Kami\u0144skiej, wielkiej diwie teatru i kina jidysz, kt\u00f3ra wciela\u0142a si\u0119 w rol\u0119 wdowy-przekupki.<\/span><\/p>\n

W 1937 roku “\u015alubowanie” doczeka\u0142o si\u0119 nowej wersji. Henryk Szaro zrealizowa\u0142 film d\u017awi\u0119kowy wed\u0142ug tego samego scenariusza, kt\u00f3ry jednak spotka\u0142 si\u0119 z ch\u0142odnym przyj\u0119ciem. Nieustaj\u0105c\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142a si\u0119 za to niema wersja obrazu \u2013 w 1932 trafi\u0142 on do Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie zosta\u0142 ca\u0142kowicie przemontowany przez George\u2019a Rolanda specjalizuj\u0105cego si\u0119 w dostosowywaniu europejskich film\u00f3w do potrzeb ameryka\u0144skich \u017byd\u00f3w. W 1948 roku film Turkowa trafi\u0142 do ameryka\u0144skich kin jako “Legenda wile\u0144ska”.<\/span><\/p>\n

“Jeden z 36” \u2013 \u017cydowski mistycyzm<\/strong><\/h5>\n

Sukces kasowy “\u015alubowania” poci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 produkcj\u0119 kolejnych film\u00f3w w j\u0119zyku jidysz. W 1925 roku Henryk Szaro nakr\u0119ci\u0142 “Jednego z 36” (Lamedwownik), opowie\u015b\u0107 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 kino historyczne z \u017cydowsk\u0105 mistyk\u0105. Akcja toczy\u0142a si\u0119 w czasie powstania styczniowego, kiedy to z\u0142y rosyjski \u017co\u0142nierz terroryzowa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w ma\u0142ego miasteczka, a na ratunek ciemi\u0119\u017conym przybywa\u0142 jeden z legendarnych 36 sprawiedliwych. Wed\u0142ug \u017cydowskiej legendy \u015bwiat zamieszkiwany jest bowiem przez 36 bezimiennych, kt\u00f3rzy d\u017awigaj\u0105 na swych barkach brzemi\u0119 grzech\u00f3w \u015bwiata, a gdy trzeba, po\u015bwi\u0119caj\u0105 \u017cycie, by ratowa\u0107 innych.<\/span><\/p>\n

“W lasach polskich” – wbrew religijnym radyka\u0142om<\/strong><\/h5>\n

Cztery lata p\u00f3\u017aniej, w 1929 roku do kin trafi\u0142 inny przeb\u00f3j – “W lasach polskich” Jonasa Turkowa. Do historii przeszed\u0142 mi\u0119dzy innymi ze wzgl\u0119du na problemy z \u017cydowsk\u0105 cenzur\u0105. Turkow przedstawia\u0142 bowiem w swym filmie \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy asymiluj\u0105 si\u0119 z polsk\u0105 kultur\u0105 i polskim spo\u0142ecze\u0144stwem, co nie podoba\u0142o si\u0119 religijnym radyka\u0142om. Przedstawiciele partii Agudas Isroel zarzucili filmowi uchybienia wzgl\u0119dem prawa religijnego, a tak\u017ce za\u017c\u0105dali usuni\u0119cia z niego “scen erotycznych”. Kiedy producenci wprowadzili do filmu wszystkie sugerowane zmiany, w niczym nie przypomina\u0142 on oryginalnego projektu.<\/p>\n

W stron\u0119 d\u017awi\u0119ku<\/strong><\/h5>\n

\"Aleksander<\/p>\n

Aleksander Ford, fot. Troszczy\u0144ski Jerzy, Fototeka Filmoteki Narodowej http:\/\/fototeka.fn.org.pl<\/em><\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat 30. X muza przesz\u0142a d\u017awi\u0119kow\u0105 rewolucj\u0119, a polskie kino jidysz d\u0142ugo czeka\u0142o na przewodnika, kt\u00f3ry wprowadzi je w now\u0105 er\u0119. Zosta\u0142 nim Aleksander Ford, m\u0142ody re\u017cyser, kt\u00f3ry po latach sta\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych postaci polskiego kina (autorem m.in. “Pi\u0105tki z ulicy Barskiej” oraz “Krzy\u017cak\u00f3w”<\/a>). W 1933 roku zrealizowa\u0142 “Sabr\u0119” \u2013 histori\u0119 mi\u0142o\u015bci \u017byda i Arabki, opowiedzian\u0105 w konwencji fabularnego reporta\u017cu (po latach dopatrywano si\u0119 w nim podobie\u0144stw do w\u0142oskiego neorealizmu). Zrealizowana w Palestynie “Sabra” okaza\u0142a si\u0119 jednak artystycznym rozczarowaniem, a klapa finansowa zniech\u0119ci\u0142a \u017cydowskich inwestor\u00f3w do realizowania fabularnych film\u00f3w jidysz.<\/span><\/p>\n

Z\u0142ota Era Jidysz<\/strong><\/h5>\n

\u017bydowscy tw\u00f3rcy doszli do g\u0142osu dopiero w po\u0142owie lat 30. W obliczu wzmagaj\u0105cego si\u0119 antysemityzmu, \u015brodowiska \u017cydowskie skonsolidowa\u0142y si\u0119. Gdy w Niemczech umacnia\u0142a si\u0119 w\u0142adza Hitlera, cz\u0119\u015b\u0107 \u017cydowskich artyst\u00f3w przenios\u0142a si\u0119 do Polski. Ich do\u015bwiadczenia i umiej\u0119tno\u015bci postanowili wykorzysta\u0107 rodzimi producenci, na czele z Saulem Goskindem. W 1928 by\u0142 on jednym z wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycieli czasopisma filmowego “Film Welt”. Jako w\u0142a\u015bciciel firmy Sektor, wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z najwa\u017cniejszymi tw\u00f3rcami polskiej awangardy filmowej: Aleksandrem Fordem, Antonim Bohdziewiczem, Eugeniuszem C\u0119kalskim, Wand\u0105 Jakubowsk\u0105 i Stanis\u0142awem Wohlem.<\/span><\/p>\n

“Za grzechy” – ucieczka przed Hitlerem<\/strong><\/h5>\n

\"Afisz<\/p>\n

Afisz filmu “Za grzechy”, fot. za Natan Gross, “Film \u017cydowski w Polsce”, wyd. Rabid.<\/em><\/span><\/p>\n

Pierwszym filmem d\u017awi\u0119kowym, kt\u00f3ry wyprodukowa\u0142 Goskind, by\u0142o “Za grzechy” (Al chet) Aleksandra Martena, opowie\u015b\u0107 o nieszcz\u0119\u015bliwej mi\u0142o\u015bci \u017cydowskiego oficera i c\u00f3rki rabina. Film zrealizowany w 1936 roku spotka\u0142 si\u0119 z krytyk\u0105 \u015brodowiska \u017cydowskiego, kt\u00f3re zarzuca\u0142o mu uciekanie od realnych politycznych problem\u00f3w w stron\u0119 obyczajowych b\u0142ahostek.<\/span><\/p>\n

“Jude\u0142 gra na skrzypcach” – musical na miar\u0119 epoki <\/strong><\/h5>\n
\n
\"Kadr<\/div>
Kadr z filmu “Jude\u0142 gra na skrzypcach”, fot. za Natan Gross, “Film \u017cydowski w Polsce”, wyd. Rabid.<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Tw\u00f3rcy \u017cydowscy w wi\u0119kszo\u015bci unikali politycznych temat\u00f3w, wybieraj\u0105c raczej bezpieczne motywy i sprawdzone konwencje: melodramatu, komedii i filmu obyczajowego. Kino jidysz by\u0142o w tym czasie ucieczk\u0105 do krainy szcz\u0119\u015bliwo\u015bci. Akcja takich film\u00f3w jak “Jude\u0142 gra na skrzypcach”, “Za grzechy” czy “Bezdomni” rozgrywa\u0142a si\u0119 w ma\u0142ych miasteczkach, kt\u00f3re wkr\u00f3tce ca\u0142kowicie znikn\u0119\u0142y z polskiego krajobrazu.<\/span><\/p>\n

Jednym z dw\u00f3ch najpopularniejszych obraz\u00f3w tej epoki by\u0142 “Jude\u0142 gra na skrzypcach” (Jidl mitn fidl) z legendarn\u0105 Molly Picon nakr\u0119cony w 1936 roku. Musical przedstawiaj\u0105cy losy w\u0119drownej trupy muzyk\u00f3w nakr\u0119cony w pi\u0119knej scenerii Kazimierza nad Wis\u0142\u0105 podbi\u0142 serca publiczno\u015bci i krytyk\u00f3w. Dziennikarz nowojorskiego “Morgen Frajhajt” Nathaniel Naftali Buchwald pisa\u0142 o nim:<\/span><\/p>\n

\n

D\u017awi\u0119kowy film \u017cydowski posiada wdzi\u0119k i humor ludowy. Muzykanci wpadaj\u0105 na przemian to w nut\u0119 zabawn\u0105, to w patos […]. W sumie \u2013 film \u017cydowski bez hollywoodzkiego wyrafinowania, za to z chwytaj\u0105c\u0105 za serce domow\u0105 orkiestr\u0105.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Molly Picon \u2013 \u015bpiewaj\u0105ca gwiazda<\/strong><\/h5>\n
 <\/strong><\/h5>\n
\n
\n