{"id":96103,"date":"2022-06-25T17:09:06","date_gmt":"2022-06-25T15:09:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=96103"},"modified":"2022-06-16T09:48:42","modified_gmt":"2022-06-16T07:48:42","slug":"25-09-69","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=96103","title":{"rendered":"Szlama Ber Winer: Pisz\u0119 ju\u017c pewnie do Pana ostatni list… Relacja uciekiniera z obozu zag\u0142ady"},"content":{"rendered":"

<\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Szlama Ber Winer: Pisz\u0119 ju\u017c pewnie do Pana ostatni list… Relacja uciekiniera z obozu zag\u0142ady<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Anna Majchrowska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W styczniu 1942 r. z o\u015brodka zag\u0142ady w Che\u0142mnie nad Nerem uciek\u0142 Szlama Ber Winer. Uda\u0142o mu si\u0119 dotrze\u0107 do getta warszawskiego, gdzie trafi\u0142 pod opiek\u0119 cz\u0142onk\u00f3w grupy Oneg Szabat: Hersza i Blumy Wasser\u00f3w. Bluma w lutym 1942 r. spisa\u0142a szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 relacj\u0119 Szlamy dotycz\u0105c\u0105 masowej zag\u0142ady w samochodach-komorach gazowych Che\u0142mna. Na podstawie tych zezna\u0144 powsta\u0142 raport Oneg Szabat \u201eWypadki che\u0142mi\u0144skie\u201d z dnia 25 marca 1942, kt\u00f3ry dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej trafi\u0142 do rz\u0105du polskiego w Londynie.<\/span><\/p>\n

\"Szlama3.jpg\"<\/picture>Szlama Ber Winer<\/span>\u00a0\/\u00a0Archiwum \u017bIH<\/span><\/span><\/em><\/p>\n

\u201eZosta\u0142em sam, osamotniony na\u00a0\u015bwiecie jak ko\u0142ek\u201d<\/strong><\/h5>\n

Szlama Ber Winer urodzi\u0142 si\u0119 w\u00a01911 r.\u00a0w\u00a0Izbicy Kujawskiej, stamt\u0105d te\u017c 5\u00a0stycznia 1942 r.\u00a0zosta\u0142 przez Niemc\u00f3w wywieziony do\u00a0Che\u0142mna. We\u00a0wsi nazwanej przez Niemc\u00f3w Kulmhof am\u00a0Ner i\u00a0w\u00a0po\u0142o\u017conym kilka kilometr\u00f3w dalej Lesie Rzuchowskim zosta\u0142 utworzony pierwszy stacjonarny o\u015brodek zag\u0142ady ludno\u015bci \u017cydowskiej. Ob\u00f3z dzia\u0142a\u0142 od\u00a07\u00a0grudnia 1941 r.\u00a0do\u00a07\u00a0kwietnia 1943 r.\u00a0oraz mi\u0119dzy czerwcem i\u00a0lipcem 1944 r.\u00a0Liczba ofiar obozu w\u00a0Che\u0142mnie jest nieznana, ale najprawdopodobniej zgin\u0119\u0142o tam oko\u0142o 200 tys. os\u00f3b, g\u0142\u00f3wnie \u017byd\u00f3w, ale te\u017c Polak\u00f3w, Rom\u00f3w i\u00a0je\u0144c\u00f3w radzieckich. [1]<\/span><\/p>\n

W Che\u0142mnie mordowano ludzi na\u00a0masow\u0105 skal\u0119 przy pomocy samochodowych gaz\u00f3w spalinowych. Przywiezionych do\u00a0obozu nak\u0142aniano do\u00a0rozebrania si\u0119, a\u00a0p\u00f3\u017aniej p\u0119dzono do\u00a0samochod\u00f3w, z\u00a0kt\u00f3rych nie mogli ju\u017c uciec. Samochodami zawo\u017cono ich na\u00a0polan\u0119 w\u00a0Lesie Rzuchowskim, gdzie kierowano rur\u0119 wydechow\u0105 auta do\u00a0wn\u0119trza samochodu tak, by\u00a0po\u00a015\u201320 minutach znajduj\u0105cy si\u0119 we\u00a0wn\u0119trzu samochodu ludzie si\u0119 udusili. W\u00a0ten spos\u00f3b zgin\u0119li r\u00f3wnie\u017c najbli\u017csi Szlamy Bera Winera. W\u00a0relacji spisanej po\u00a0przybyciu do\u00a0getta warszawskiego<\/a><\/strong><\/span>, wspomina:<\/span><\/p>\n

Podczas obiadu dosz\u0142a mnie smutna wiadomo\u015b\u0107, \u017ce moi kochani rodzice i\u00a0m\u00f3j brat le\u017c\u0105 ju\u017c w\u00a0grobie. O\u00a0pierwszej byli\u015bmy zn\u00f3w przy robocie. Stara\u0142em si\u0119 podej\u015b\u0107 bli\u017cej do\u00a0zmar\u0142ych, by\u00a0po\u00a0raz ostatni przyjrze\u0107 si\u0119 moim najbli\u017cszym. Oberwa\u0142em przy tym zmarz\u0142\u0105 grud\u0105 ziemi od\u00a0dobrodusznego Niemca z\u00a0fajk\u0105, a\u00a0\u201eBykowiec\u201d do\u00a0mnie strzeli\u0142. Nie wiem, czy nie chcia\u0142 trafi\u0107, czy te\u017c nie uda\u0142o mu\u00a0si\u0119, do\u015b\u0107, \u017ce ocala\u0142em. Nie zwa\u017caj\u0105c na\u00a0b\u00f3l, pracowa\u0142em bardzo szybko, aby zapomnie\u0107 cho\u0107 na\u00a0chwil\u0119 o\u00a0straszliwej stracie. Zosta\u0142em sam, osamotniony na\u00a0\u015bwiecie jak ko\u0142ek. Z\u00a0mojej rodziny, kt\u00f3ra liczy\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b, jestem jedynym \u017cyj\u0105cym<\/em>. [2]<\/p>\n

Szlama mia\u0142 szans\u0119 uciec z\u00a0obozu dlatego, \u017ce\u00a0po\u00a0przywiezieniu do\u00a0Che\u0142mna przydzielono go\u00a0do\u00a0komanda le\u015bnego (Waldkommando), kt\u00f3re zajmowa\u0142o si\u0119 chowaniem zw\u0142ok zamordowanych \u017byd\u00f3w. Przetrzymywano ich w\u00a0piwnicy dawnego pa\u0142acu, a\u00a0po\u00a0kilku dniach pe\u0142nienia funkcji grabarzy wiedzieli ju\u017c, \u017ce\u00a0tak\u017ce ich czeka \u015bmier\u0107 i\u00a0jedyn\u0105 szans\u0105 na\u00a0prze\u017cycie jest ucieczka. W\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0tym 19\u00a0stycznia 1942 roku Szlama zdecydowa\u0142 si\u0119 uciec \u2014\u00a0podczas transportu wyskoczy\u0142 przez ma\u0142e okienko w\u00a0ci\u0119\u017car\u00f3wce. Jak pisa\u0142 p\u00f3\u017aniej, jego celem nie by\u0142o jedynie ratowanie w\u0142asnego \u017cycia \u2014\u00a0chcia\u0142 powiadomi\u0107 \u015bwiat o\u00a0tym, co\u00a0si\u0119 dzieje w\u00a0Che\u0142mnie.\u00a0Przez ca\u0142y czas wzywa\u0142em Boga i\u00a0rodzic\u00f3w, by\u00a0mi\u00a0pomogli ocali\u0107 nar\u00f3d \u017cydowski.<\/em>\u00a0[3]<\/span><\/p>\n

Jeszcze tego samego dnia trafi\u0142 do\u00a0rabina w\u00a0Grabowie<\/span>:<\/span> S\u0142u\u017c\u0105ca (rabin jest wdowcem), o\u00a0napuchni\u0119tych od\u00a0p\u0142aczu oczach, przynios\u0142a mi\u00a0misk\u0119 z\u00a0wod\u0105. Zacz\u0105\u0142em my\u0107 r\u0119ce. Rana prawej r\u0119ki odezwa\u0142a si\u0119 b\u00f3lem. Gdy wie\u015b\u0107 rozesz\u0142a si\u0119 po\u00a0mie\u015bcie, t\u0142umy \u017byd\u00f3w przysz\u0142y do\u00a0rabina i\u00a0ja\u00a0im\u00a0opowiada\u0142em ze\u00a0szczeg\u00f3\u0142ami o\u00a0okrutnych zdarzeniach. Wszyscy p\u0142akali. Jad\u0142em chleb z\u00a0mas\u0142em, popijaj\u0105c herbat\u0105, i\u00a0odm\u00f3wi\u0142em modlitw\u0119 dzi\u0119kczynn\u0105<\/em>. [4]<\/p>\n

\u201ei\u00a0ja\u00a0z\u00a0pewno\u015bci\u0105 te\u017c p\u00f3jd\u0119 tam, dok\u0105d poszli moi Rodzice, i\u00a0w\u00a0taki sam spos\u00f3b\u201d<\/strong><\/h5>\n

Po d\u0142u\u017cszej w\u0119dr\u00f3wce dotar\u0142 do getta w Warszawie, gdzie otoczy\u0142 go opiek\u0105 sekretarz Oneg Szabat Hersz Wasser (pracownik Centralnej Komisji Uchod\u017ac\u00f3w) i jego \u017cona Bluma, kt\u00f3ra spisa\u0142a w lutym 1942 roku szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 relacj\u0119 Szlamy dotycz\u0105c\u0105 masowej zag\u0142ady w samochodach-komorach gazowych Che\u0142mna. W dokumentach Szlamek wyst\u0119puje pod fa\u0142szywym nazwiskiem Jakub Grojnowski<\/span>.<\/p>\n

\"_en_List.jpg\"List Szlamy Bera Winera informuj\u0105cy o obozie zag\u0142ady w Be\u0142\u017ccu.\u00a0 \/ Archiwum Ringelbluma<\/em><\/span><\/p>\n

W\u00a0obawie przed policj\u0105 Oneg Szabat wys\u0142a\u0142o go\u00a0do\u00a0Zamo\u015bcia, gdzie przebywa\u0142a jego krewna Fela Bajlerowa. Na\u00a0pocz\u0105tku kwietnia pisa\u0142 do\u00a0Hersza Wassera w\u00a0pe\u0142nym aluzji li\u015bcie, \u017ce\u00a0na\u00a0Lubelszczy\u017anie dokonuje si\u0119 to\u00a0samo, czego do\u015bwiadczy\u0142 w\u00a0Che\u0142mnie:<\/span><\/p>\n

Od kuzyna z\u00a0Lublina otrzyma\u0142em uk\u0142ony i\u00a0od\u00a0rodziny z\u00a0Izbicy Lubelskiej r\u00f3wnie\u017c otrzyma\u0142em uk\u0142ony itd. Pisz\u0105 mi, \u017ce\u00a0ca\u0142a rodzina znalaz\u0142a si\u0119 na\u00a0cmentarzu, w\u00a0taki sam spos\u00f3b jak w\u00a0Che\u0142mnie. Prosz\u0119 sobie przedstawi\u0107 moj\u0105 rozpacz, ju\u017c nie mam si\u0142y do\u00a0p\u0142aczu. Pisz\u0119 ju\u017c pewnie do\u00a0Pana ostatni list i\u00a0ja\u00a0z\u00a0pewno\u015bci\u0105 te\u017c p\u00f3jd\u0119 tam, dok\u0105d poszli moi Rodzice, i\u00a0w\u00a0taki sam spos\u00f3b. (…) Cmentarz jest w\u00a0Be\u0142\u017ccu. Jest to\u00a0ta\u00a0sama \u015bmier\u0107 co\u00a0w\u00a0Che\u0142mnie<\/em>. [5]<\/p>\n

Po likwidacji zamojskiego getta 11\u00a0lub 12\u00a0kwietnia sam r\u00f3wnie\u017c trafi\u0142 do\u00a0obozu zag\u0142ady w\u00a0Be\u0142\u017ccu. 24\u00a0kwietnia Abram Bajler, bratanek Szlamka, wys\u0142a\u0142 do\u00a0Blumy i\u00a0Hersza Wasser\u00f3w list, w\u00a0kt\u00f3rym poinformowa\u0142 o\u00a0\u015bmierci matki i\u00a0wujka Szlamka. [6]<\/span><\/p>\n

Informacje Szlamy docieraj\u0105 na\u00a0Zach\u00f3d<\/strong><\/h5>\n

Na podstawie relacji Szlamy Bera Winera (ale r\u00f3wnie\u017c innych \u017ar\u00f3de\u0142, m.in. relacji Uszera Taube) grupa Oneg Szabat opracowa\u0142a raport \u201eWypadki che\u0142mi\u0144skie<\/a><\/strong><\/span>\u201d z dnia 25 marca 1942 r. informuj\u0105cy o masowej zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ry jeszcze w marcu zosta\u0142 przekazany przedstawicielom AK.<\/span><\/p>\n

\"_en_ARG_I_1117_2_raport.jpg\"Raport “Wypadki che\u0142mi\u0144skie” \/ Archiwum Ringelbluma<\/em><\/span><\/p>\n

Jak podkre\u015blaj\u0105 Maria Ferenc Piotrowska i\u00a0Franciszek Zakrzewski we\u00a0wst\u0119pie do\u00a022. tomu pe\u0142nej edycji Archiwum Ringelbluma\u00a0Prasa getta warszawskiego: wiadomo\u015bci z\u00a0nas\u0142uchu radiowego<\/em>, wiadomo\u015bci o\u00a0o\u015brodku zag\u0142ady w\u00a0Che\u0142mnie docieraj\u0105 do\u00a0Londynu na\u00a0pocz\u0105tku czerwca 1942 r.\u00a0Pochodz\u0105 z\u00a0listu kierownictwa Bundu z\u00a011\u00a0maja 1942 r.\u00a0dostarczonego tam przez Svena Norrmana, przedstawiciele szwedzkiej firmy w\u00a0Warszawie. Cz\u0119\u015b\u0107 informacji Bund zapo\u017cyczy\u0142 w\u0142a\u015bnie z\u00a0raportu Oneg Szabat \u201eWypadki che\u0142mi\u0144skie\u201d i\u00a0w\u00a0tym sensie grupa Ringelbluma by\u0142a pierwotnym \u017ar\u00f3d\u0142em cz\u0119\u015bci informacji przes\u0142anych przez Bund w\u00a0maju do\u00a0Londynu. [8]<\/span><\/p>\n

Relacja Szlamy Bera Winera i\u00a0raport Oneg Szabat \u201eWypadki che\u0142mi\u0144skie\u201d zosta\u0142y ukryte w\u00a0pierwszej cz\u0119\u015bci Archiwum Ringelbluma. Hersz Wasser odnalaz\u0142 je\u00a0w\u00a0ruinach getta warszawskiego 18\u00a0wrze\u015bnia 1946 r.<\/span><\/p>\n

\n

Przypisy:<\/u><\/span><\/strong><\/p>\n

[1] Przemys\u0142aw Nowicki, Ob\u00f3z zag\u0142ady w\u00a0Che\u0142mnie nad Nerem,\u00a0https:\/\/sztetl.org.pl\/pl\/miejscowosci\/c\/469-chelmno-nad-nerem\/116-miejsca-martyrologii\/139763-oboz-z…<\/a>.<\/span><\/p>\n

[2] Pe\u0142na edycja Archiwum Ringelbluma, tom 23,\u00a0Ostatnim etapem\u00a0przesiedlenia\u00a0jest\u00a0\u015bmier\u0107<\/em>, opr. Ewa Wiatr, Barbara Engelking, Alina Skibi\u0144ska, s.\u00a0107.<\/span><\/p>\n

[3] Ibidem,\u00a0s.\u00a0110.<\/span><\/p>\n

[4] Ibidem, s.111.<\/span><\/p>\n

[5] Pe\u0142na edycja Archiwum Ringelbluma, tom 1,\u00a0Listy o\u00a0Zag\u0142adzie<\/em>, opr. Ruta Sakowska, s.\u00a0130\u2013131.<\/span><\/p>\n

[6] Ibidem, s.\u00a0134.<\/span><\/p>\n

[7] Ibidem, s\u00a0113.<\/span><\/p>\n

[8] Maria Ferenc Piotrowska, Franciszek Zakrzewski, Wst\u0119p do: Pe\u0142na edycja Archiwum Ringelbluma, t.\u00a022,\u00a0Prasa z\u00a0getta warszawskiego:\u00a0<\/em>wiadomo\u015bci z\u00a0nas\u0142uchu radiowego<\/em>, s.\u00a0XXXVIII.<\/span><\/p>\n

\n

Publikacja jest cz\u0119\u015bci\u0105\u00a0Programu Oneg Szaba<\/strong><\/span>t<\/a>\u00a0powo\u0142anego przez \u017bydowski Instytut Historyczny im. E.\u00a0Ringelbluma i\u00a0Stowarzyszenie \u017bydowski Instytut Historyczny w\u00a0Polsce. Program ma<\/em> na celu upowszechnienie wiedzy o Podziemnym Archiwum Getta Warszawy, udost\u0119pnienie zachowanych w nim dokument\u00f3w oraz upami\u0119tnienie cz\u0142onk\u00f3w grupy Oneg Szabat.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Szlama Ber Winer: Pisz\u0119 ju\u017c pewnie do Pana ostatni list… Relacja uciekiniera z obozu zag\u0142ady Anna Majchrowska W styczniu 1942 r. z o\u015brodka zag\u0142ady w Che\u0142mnie nad Nerem uciek\u0142 Szlama Ber Winer. Uda\u0142o mu si\u0119 dotrze\u0107 do getta warszawskiego, gdzie trafi\u0142 pod opiek\u0119 cz\u0142onk\u00f3w grupy Oneg Szabat: Hersza i Blumy Wasser\u00f3w. Bluma w lutym 1942 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96103"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=96103"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96103\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":96122,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96103\/revisions\/96122"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=96103"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=96103"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=96103"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}