{"id":96800,"date":"2022-07-17T17:09:07","date_gmt":"2022-07-17T15:09:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=96800"},"modified":"2022-07-17T05:31:00","modified_gmt":"2022-07-17T03:31:00","slug":"25-09-70","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=96800","title":{"rendered":"Odessa. Polska okupacja, \u017cydowska bandyterka i sowiecka pizza"},"content":{"rendered":"

Centrum Odessy, na pierwszym planie gmach wybudowanego w 1887 r. Narodowego Akademickiego Teatru Opery i Baletu. W tle d\u017awigi portu (FOT. SHUTTERSTOCK)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Odessa. Polska okupacja, \u017cydowska bandyterka i sowiecka pizza<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Marta Panas-Goworska, Andrzej Goworski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Odess\u0119 kszta\u0142towa\u0142y dwie to\u017csamo\u015bci – rosyjska i ukrai\u0144ska. Obie maj\u0105 te\u017c wp\u0142yw na jej wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107. Po wybuchu wojny na ulicach mo\u017cna jednak us\u0142ysze\u0107 zgodne: – Odessa to Ukraina! Zar\u00f3wno po ukrai\u0144sku, jak i rosyjsku.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w dominuj\u0105 dwie podstawowe wersje wymowy nazwy miasta: \u201eAdiessa” i \u201eAdesa”.<\/span><\/p>\n

Pierwsza, z d\u0142u\u017cszym\u00a0s<\/i>, jak w s\u0142owie \u201eka\u0142bassa”, czyli kie\u0142basa, oraz mi\u0119kkim\u00a0d<\/i>\u00a0czerpie z rosyjskiego i do 2022\u00a0r. by\u0142a cz\u0119stsza.<\/span><\/p>\n

Druga, twarda i kr\u00f3tka w wymowie i zapisie, w\u0142a\u015bciwa jest dla ukrai\u0144skiego i us\u0142yszymy j\u0105 rzadziej.<\/span><\/p>\n

Czy brzmienia te mog\u0105 co\u015b powiedzie\u0107 o tym mie\u015bcie? Zapewne to, \u017ce pozostaje zwi\u0105zane z rosyjskoj\u0119zycznym, co nie jest to\u017csame z rosyjskim, kr\u0119giem kulturowym. Jednak coraz cz\u0119\u015bciej odessyjczycy czy odessyci, jak wol\u0105 siebie nazywa\u0107, porzucaj\u0105 dotychczasowe brzmienie. Dowod\u00f3w dostarczaj\u0105 nie tylko m\u0142odzi, kt\u00f3rym bli\u017cej do Kijowa, ale te\u017c starsi, zwi\u0105zani jeszcze z sowieck\u0105 epok\u0105.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie mo\u017cna policzy\u0107 i wskaza\u0107, kt\u00f3ra wymowa jest popularniejsza. Ale co, je\u015bli wyjdzie, \u017ce rosyjska? Czy \u015bwiadczy\u0142oby to o moskiewskich sentymentach? Wojna dotyka to miasto od lat, a niebawem mo\u017ce wtargn\u0105\u0107 z okrutn\u0105 bezpo\u015brednio\u015bci\u0105, wi\u0119c o preferencjach najlepiej s\u0105dzi\u0107 na podstawie czyn\u00f3w, a te potwierdzaj\u0105 \u2013 Odessa to Ukraina! Has\u0142o to nale\u017ca\u0142oby zapisa\u0107 po rosyjsku \u2013 \u201eOdessa eto Ukraina!” i po ukrai\u0144sku \u2013 \u201eOdesa ce Ukraina!”.<\/span><\/p>\n

\n
\"Odessa\"<\/picture>Odessa<\/span>\u00a0\u00a0Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/figure>\n<\/div>\n
Nocny szturm po drabinach<\/strong><\/h5>\n

Zwolennicy rosyjskiej to\u017csamo\u015bci sw\u0105 opowie\u015b\u0107 rozpoczn\u0105 od powo\u0142ania Odessy w 1794\u00a0r., po wyparciu Turk\u00f3w z dzisiejszej po\u0142udniowej i po\u0142udniowo-zachodniej Ukrainy.<\/span><\/p>\n

W Stambule ziemie te zwano Dzikimi Polami albo Jedysanem (od tur. Yeni D\u00fcnya, czyli Nowy \u015awiat) i traktowano jako przedpole. Koncepcja bufora zak\u0142ada\u0142a wzniesienie fortyfikacji opartych na ska\u0142ach wzd\u0142u\u017c brzeg\u00f3w Morza Czarnego. Ich zwornikiem uczyniono Izmai\u0142, a jedn\u0105 z mniejszych warowni sta\u0142 si\u0119 Chad\u017cybej, zwany te\u017c Kacybei, na miejscu kt\u00f3rego powstanie Odessa. Ta \u201emarna wioska”, jak pisano w kronikach, pojawi\u0142a si\u0119 na mapach ju\u017c w XV w. jako peryferie Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego i wed\u0142ug historyka Mariana Karola Dubieckiego jej nazw\u0119 ukuto na cze\u015b\u0107 pierwszego cz\u0142onu nazwiska polskiego szlachcica Kociuba-Jakuszy\u0144skiego.<\/span><\/p>\n

\n
\"Polska<\/picture>Polska i Litwa za panowania W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y (1386-1434). U wybrze\u017cy Morza Czarnego widoczny Chad\u017cybej, zwany te\u017c Kacybei, na miejscu kt\u00f3rego powsta\u0142a Odessa<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>domena publiczna<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

Wr\u00f3\u0107my do XVIII\u00a0w., gdy o losie tej twierdzy mia\u0142o przes\u0105dzi\u0107 czterech obcokrajowc\u00f3w na s\u0142u\u017cbie Katarzyny II: Francuzi, ksi\u0105\u017c\u0119 de Richelieu i Alexandre Andrault de Langeron, Hiszpan Jos\u00e9 de Ribas i Holender Fran\u00e7ois Sainte de Wollant. Jak g\u0142osi legenda, spotkali si\u0119 na okr\u0119cie podczas pierwszego, nieudanego szturmu Izmai\u0142a. Wtedy to obmy\u015blili plan zdobycia twierdzy Chad\u017cybej, do czego postanowili wykorzysta\u0107 umiej\u0119tno\u015bci Kozak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Jeszcze w 1775\u00a0r. zruszczony Serb, genera\u0142 Piotr Tekelei pr\u00f3bowa\u0142 wcieli\u0107 ich do carskiej armii. Niekt\u00f3rzy odrzucili ofert\u0119 i uciekli na ziemie tureckie, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 przyj\u0119\u0142a propozycj\u0119. Znale\u017ali si\u0119 jednak i tacy, kt\u00f3rzy nie chcieli s\u0142u\u017cy\u0107 ani Katarzynie II, ani su\u0142tanowi i wierni dewizie: \u201eNi pid babu, ni pid Turka” (z ukr. ani pod bab\u0119 [tj. caryc\u0119], ani pod Turka). Ukryli si\u0119 w okolicach Chad\u017cybeja, gdzie utrzymywali si\u0119 ze zb\u00f3jectwa. T\u0119 w\u0142a\u015bnie umiej\u0119tno\u015b\u0107 postanowi\u0142 wykorzysta\u0107 20-letni de Ribas, przekonuj\u0105c ich do udzia\u0142u w ataku na twierdz\u0119.<\/span><\/p>\n

13 wrze\u015bnia 1789\u00a0r. po nocnej wspinaczce ponad setka Kozak\u00f3w wraz z de Ribasem stan\u0119\u0142a pod jej murami. Wci\u0105gn\u0119li drabiny, po kt\u00f3rych wdarli si\u0119 do zamku. Turcy bronili si\u0119 dzielnie, ale nad ranem 14 wrze\u015bnia forteca pad\u0142a. Brawurowe wzi\u0119cie Chad\u017cybeja przyczyni\u0142o si\u0119 te\u017c do ponownego, tym razem zwyci\u0119skiego szturmu na Izmai\u0142.<\/span><\/p>\n

Eto ameryka\u0144skij gorod<\/strong><\/h5>\n

Caryca wymog\u0142a na osma\u0144skich politykach, \u017ceby w traktacie pokojowym znalaz\u0142 si\u0119 punkt o budowie miasta, kt\u00f3rego ojcami uczyni\u0142a de Richelieu, de Langerona, de Ribasa i de Wollanta. Pocz\u0105tkowo mia\u0142o nazywa\u0107 si\u0119 jak dawniej \u2013 Chad\u017cybej, ale monarchini kaza\u0142a wymy\u015bli\u0107 nowe imi\u0119. Dyplomaci sugerowali Odessos, bo tak nazywa\u0142a si\u0119 tutejsza antyczna osada, Katarzyna II uzna\u0142a, \u017ce nazwa powinna by\u0107 rodzaju \u017ce\u0144skiego i uku\u0142a Odess\u0119.\u00a0<\/span><\/p>\n

\n
\"Jos\u00e9<\/picture>Jos\u00e9 de Ribas (1749-1800)<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>Johann Baptist von Lampi the Elder, Public domain, via Wikimedia Commons<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

Kamie\u0144 w\u0119gielny ze z\u0142ot\u0105 monet\u0105 po\u0142o\u017cono 22 sierpnia 1794\u00a0r., a pierwszym w\u0142odarzem zosta\u0142 de Ribas. Cho\u0107 okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wszyscy czterej faworyci mieli talenty zarz\u0105dcze, a zw\u0142aszcza de Wollant. Holender podr\u00f3\u017cowa\u0142 wcze\u015bniej po Ameryce P\u00f3\u0142nocnej i gdy otrzyma\u0142 nominacj\u0119 na g\u0142\u00f3wnego architekta Odessy, wykorzysta\u0142 te do\u015bwiadczenia. Nadany przez niego urbanistyczny sznyt po latach nie uszed\u0142 uwadze podr\u00f3\u017cuj\u0105cemu dooko\u0142a \u015bwiata Markowi Twainowi, kt\u00f3ry w drugiej po\u0142owie XIX\u00a0w. pisa\u0142:\u00a0\u201e<\/i>Odessa kropka w kropk\u0119 wygl\u0105da jak ameryka\u0144skie miasto: \u0142adne szerokie ulice, smuk\u0142e, niewysokie budynki, wzd\u0142u\u017c chodnik\u00f3w nasza bia\u0142a akacja, a na ulicach i w kawiarniach biznesowa krz\u0105tanina. […] Gdzie nie spojrzysz, na prawo, lewo \u2013 wsz\u0119dzie przed nami Ameryka!”.<\/span><\/p>\n

Po \u015bmierci Katarzyny II car Pawe\u0142 I, kt\u00f3ry nienawidzi\u0142 matki, skasowa\u0142 wiele jej dekret\u00f3w, w tym odeskie subsydia. Car odkry\u0142 te\u017c, \u017ce z olbrzymiej kwoty 750 tys. rubli przeznaczonej na port posz\u0142o na niego ledwie 90 tys. Poza tym przyrost demograficzny nie by\u0142 taki, jak za\u0142o\u017cono \u2013 w 1799 r. Odessa liczy\u0142a 5 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. Pawe\u0142 oddelegowa\u0142 wi\u0119c karnie de Ribasa i de Wollanta do pracy w Petersburgu, a Odess\u0119 pozbawi\u0142 przywilej\u00f3w.\u00a0<\/span><\/p>\n

\n
\"Odessa<\/picture>Odessa na rycinie z 1837 r.<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>domena publiczna<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

W styczniu 1800\u00a0r. rada miasta wystosowa\u0142a wi\u0119c do cara pro\u015bb\u0119 o wsparcie. Utrzymany w uni\u017conym tonie list wzmocni\u0142a podarkiem \u2013 w \u015brodku ruskiej zimy do Petersburga pojecha\u0142o 4 tys. greckich pomara\u0144czy. Pomog\u0142o. Pawe\u0142 I, dostrzeg\u0142szy w tym ge\u015bcie \u201edowody serdeczno\u015bci”, przywr\u00f3ci\u0142 wsparcie miastu.<\/span><\/p>\n

\u015aladami\u00a0Kozak\u00f3w<\/strong><\/h5>\n

Zwolennicy ukrai\u0144skiej to\u017csamo\u015bci Odessy przekonuj\u0105, \u017ce \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z Petersburgiem, a p\u00f3\u017aniej Moskw\u0105 by\u0142a natury ekonomicznej i politycznej.<\/span><\/p>\n

Jakkolwiek by by\u0142o, w historii Odessy Ukraina istnia\u0142a inaczej ni\u017c Rosja i zw\u0142aszcza po II wojnie \u015bwiatowej by\u0142a, by tak rzec, chowana na lepsze czasy. Trudny do wyt\u0142umaczenia okres rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 te\u017c w pierwszych latach XXI w., gdy odescy politycy niech\u0119tnie wchodzili w dialog z Kijowem. Znalaz\u0142o to odzwierciedlenie w turystyce i do 2021\u00a0r. mo\u017cna by\u0142o uda\u0107 si\u0119 na wycieczk\u0119 po mie\u015bcie rosyjskimi, niemieckimi czy \u017cydowskimi \u015bladami. Ukrai\u0144skiej marszruty nie by\u0142o, jakby nie zas\u0142ugiwa\u0142a na wyeksponowanie.<\/span><\/p>\n

\n

I na tym tle dwa okresy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 swoist\u0105 przewag\u0105 ma\u0142oruskiego, czyli ukrai\u0144skiego etnosu. Pierwszy si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w miasta i wi\u0105\u017ce si\u0119 z Kozakami. Natomiast drugi przyszed\u0142 wraz z pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, kiedy Ukrai\u0144cy zn\u00f3w zacz\u0119li odgrywa\u0107 wa\u017cn\u0105 rol\u0119.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Wracaj\u0105c jednak do pocz\u0105tk\u00f3w, dzi\u0119ki de Ribasowi w dziejach Odessy zapisali si\u0119 atamani Zacharij Czepega i Anton Ho\u0142owaty. Pierwszy zas\u0142yn\u0105\u0142 jako przyw\u00f3dca swych oddzia\u0142\u00f3w i \u201edobry cz\u0142owiek”. Drugi, w odr\u00f3\u017cnieniu od niepi\u015bmiennego Czepegi, mia\u0142 talenty dyplomatyczne i po zwyci\u0119skiej wojnie nad Turkami interweniowa\u0142 w sprawie Kozak\u00f3w, kt\u00f3rzy nie otrzymali obiecanych ziem, i po \u0142acinie negocjowa\u0142 z Katarzyn\u0105 II w Petersburgu. Za te m.in. dokonania odesyjczycy w 1999\u00a0r. wystawili mu pomnik na placu Starobazarnym.<\/span><\/p>\n

Wraz z kozackimi dow\u00f3dcami do miasta dotarli \u017co\u0142nierze i pocz\u0105tkowo Odessa by\u0142a koszarami. Dawnych mieszka\u0144c\u00f3w twierdzy wysiedlono poza miasto, z wyj\u0105tkiem sze\u015bciu \u017cydowskich rodzin; wed\u0142ug innych danych \u017byd\u00f3w by\u0142o 240 oraz kilkudziesi\u0119ciu Polak\u00f3w.\u00a0<\/span><\/p>\n

\n
\"Odessa,<\/picture>Odessa, 1850 r.<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>domena publiczna<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

Od pierwszych dni Odessy mieszkali w niej Ormianie, Grecy oraz przybyli kolejni \u017bydzi. W spisie z lipca 1795\u00a0r. wykazano 2349 mieszka\u0144c\u00f3w. Po\u0142ow\u0119 stanowili ukrai\u0144scy ch\u0142opi, po\u0142ow\u0119 mieszczanie, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o 613 \u017byd\u00f3w, 224 Grek\u00f3w i 146 Bu\u0142gar\u00f3w. W kolejnych dekadach zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 liczba \u017byd\u00f3w oraz Rosjan, cho\u0107 w spisach przestano rozr\u00f3\u017cnia\u0107 Wielkorusin\u00f3w od Ma\u0142orusin\u00f3w. Niemniej nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce w epoce industrializacji, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 tu w drugiej po\u0142owie XIX\u00a0w., w\u015br\u00f3d ludno\u015bci nap\u0142ywowej przewa\u017cali ukrai\u0144skoj\u0119zyczni ch\u0142opi.<\/span><\/p>\n

Odessa. Republika ukrai\u0144skich marze\u0144<\/strong><\/h5>\n

XX w. przyni\u00f3s\u0142 narodowe wzmo\u017cenie i ukrai\u0144sko\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 jednym z g\u0142\u00f3wnych motor\u00f3w wydarze\u0144 w Odessie. Podczas rewolucji lutowej w mie\u015bcie wiecowano, powstawa\u0142y sowiety, ale nic nie zapowiada\u0142o terroru, cho\u0107 podzia\u0142y mi\u0119dzy w\u0142adzami miasta, bolszewikami oraz Ukrai\u0144cami by\u0142y ju\u017c wyra\u017ane. Przyw\u00f3dca odeskiego ruchu narodowego, lekarz i wydawca Iwan \u0141ucenko, nawi\u0105za\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z powo\u0142an\u0105 tu\u017c po abdykacji cara Ukrai\u0144sk\u0105 Centraln\u0105 Rad\u0105 i organizowa\u0142 si\u0142y zbrojne. Wiosn\u0105 1917 r. powsta\u0142y hajdamackie roty, a p\u00f3\u017aniej wi\u0119ksze kurenie; nazwa odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 do tradycyjnej kozackiej obrony terytorialnej.<\/span><\/p>\n

\n
\"Odeski<\/picture>Odeski pasa\u017c handlowy z ko\u0144ca XIX w. u zbiegu ulic Przemienienia Pa\u0144skiego i Deribasowskiej<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>FOT. SHUTTERSTOCK<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

Po rewolucji pa\u017adziernikowej naprzeciw siebie stan\u0119li bolszewicy i Ukrai\u0144cy. Gdy ci drudzy si\u0142\u0105 przej\u0119li miasto, w mr\u00f3z wygnali rozbrojonych i licho odzianych przeciwnik\u00f3w. A kiedy po miesi\u0105cu bolszewicy je odbili, wrzucali przeciwnik\u00f3w \u017cywcem do piec\u00f3w albo polewali na mrozie wod\u0105. Powo\u0142ana przez nich Radziecka Republika Odeska przetrwa\u0142a jednak tylko dwa miesi\u0105ce, do czasu wkroczenia do miasta Niemc\u00f3w i Austriak\u00f3w. Razem z nimi pojawili si\u0119 Ukrai\u0144cy, wierni hetmanowi Paw\u0142owi Skoropadskiemu, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 na czele proklamowanego w poprzednim roku niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego. Jednak gdy jesieni\u0105 1918\u00a0r. I wojna \u015bwiatowa si\u0119 sko\u0144czy\u0142a i armie pa\u0144stw centralnych wycofa\u0142y si\u0119 z miasta, w odeskim porcie zacumowa\u0142y angielskie i francuskie statki z tysi\u0105cami \u017co\u0142nierzy. Na polecenie g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cego armii Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej Symona Petlury, kt\u00f3ry wcze\u015bniej obali\u0142 Skoropadskiego, do miasta wkroczy\u0142y te\u017c dodatkowe ukrai\u0144skie oddzia\u0142y. Francuzi i Anglicy nie chcieli jednak odda\u0107 w\u0142adzy Petlurze, mieli swojego cz\u0142owieka, bia\u0142ego genera\u0142a Aleksieja Griszyna-A\u0142mazowa. Dokona\u0142y desantu na Odess\u0119, podczas kt\u00f3rego przeciw Ukrai\u0144com stan\u0119li senegalscy \u017cuawi oraz tysi\u0105c legionist\u00f3w z 4. Dywizji Strzelc\u00f3w Polskich gen. Lucjana \u017beligowskiego. Petlura musia\u0142 nakaza\u0107 odwr\u00f3t.<\/span><\/p>\n

W ten spos\u00f3b rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 cztery miesi\u0105ce wielow\u0142adztwa.<\/span><\/p>\n

\n

Francuzi wspierali bia\u0142ych, kt\u00f3rzy zakazali j\u0119zyka ukrai\u0144skiego, a w szko\u0142ach \u201egeografi\u0119 ukrai\u0144sk\u0105” zast\u0105pili \u201egeografi\u0105 po\u0142udnia Rosji”.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Jednocze\u015bnie przedstawiciele ententy negocjowali z Petlur\u0105 i planowali utworzenie nowego pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego ze stolic\u0105 w Odessie. Cz\u0119\u015b\u0107 miasta okupowali te\u017c Polacy; a jakby tego by\u0142o ma\u0142o, w podziemiu dzia\u0142ali bolszewicy, ukrai\u0144scy anarchi\u015bci oraz \u017cydowska bandyterka Miszki Japo\u0144czyka.<\/span><\/p>\n

\n
\"Szwadron<\/picture>Szwadron 14. Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w majora Konstantego Plisowskiego w Odessie, 1919 r.<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

Taka sytuacja nie mog\u0142a trwa\u0107 d\u0142ugo, tym bardziej \u017ce Francuzi, Anglicy i Polacy wkr\u00f3tce wycofali si\u0119 z miasta. Ich miejsce zaj\u0119li bolszewicy, kt\u00f3rych z kolei wyparli biali. Tych za\u015b pokona\u0142 ostatecznie w lutym 1920\u00a0r. bolszewik i Polak z pochodzenia Grigorij Kotowski<\/span>.<\/p>\n

Blokada dawniej i dzi\u015b<\/strong><\/h5>\n

Odessa do\u015bwiadcza dzi\u015b blokady portu, ale co\u015b podobnego spotka\u0142o j\u0105 ju\u017c w 1905 r., w czasie buntu na \u201ePotiomkinie”. Pancernik z 800 marynarzami, g\u0142\u00f3wnie m\u0142odymi poborowymi z po\u0142udnioworosyjskich wsi, oraz 15 oficerami w czerwcu 1905 r. wyp\u0142yn\u0105\u0142 z Krymu na \u0107wiczenia i w Odessie uzupe\u0142nia\u0142 zapasy. Aprowizatorzy kupili tu zarobaczone mi\u0119so, na kt\u00f3rym kucharze ugotowali borszcz. Jednak marynarze odm\u00f3wili jedzenia. Gdy oficerowie pr\u00f3bowali ich przymusi\u0107, jeden z buntownik\u00f3w, Grigorij Wakulenczuk, zakrzykn\u0105\u0142 \u201eTa doki \u017c mi budemo rabami” (z ukr. Jak d\u0142ugo b\u0119dziemy niewolnikami). Pad\u0142y strza\u0142y z obu stron. Zgin\u0119li Wakulenczuk i starsi oficerowie oraz dow\u00f3dca. Potiomkinowcy uznali, \u017ce sytuacja jest bez wyj\u015bcia i pancernik wyszed\u0142 z portu. Pr\u00f3bowali schroni\u0107 si\u0119 w rumu\u0144skiej Konstancy, ale nie uzyskali tam pomocy. Wr\u00f3cili wi\u0119c do Odessy i poprosili o zgod\u0119 na pogrzeb Wakulenczuka. W\u0142adze na to pozwoli\u0142y, lecz gdy delegacja marynarzy wraca\u0142a na okr\u0119t, zosta\u0142a zatrzymana, a kilku jej cz\u0142onk\u00f3w rozstrzelano.<\/span><\/p>\n

\n
\"Centrum<\/picture>Centrum Odessy na pocz\u0105tku XX w. Po\u0142o\u017cone nad Morzem Czarnym ponadp\u00f3\u0142milionowe miasto by\u0142o czwart\u0105 – po Petersburgu, Moskwie i Warszawie – aglomeracj\u0105 Imperium Rosyjskiego. A\u017c 40 proc. mieszka\u0144c\u00f3w stanowili \u017bydzi. W latach pierwszej wojny \u015bwiatowej i rewolucji pa\u017adziernikowej z miasta kupc\u00f3w i przemys\u0142owc\u00f3w, kt\u00f3rzy zbijali tam fortuny, Odessa zamieni\u0142a si\u0119 jednak w mekk\u0119 przest\u0119pc\u00f3w<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>Fot. ARCHIWUM<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

W mie\u015bcie wybuch\u0142y zamieszki. Dwa dni trwa\u0142o pl\u0105drowanie portu, zgin\u0119\u0142o 57 os\u00f3b, a 80 trafi\u0142o do szpitala. Zniszczenia oszacowano na 2,5 mln rubli, co stanowi\u0142o trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 bud\u017cetu miasta. Za\u015b port, podpalony i spl\u0105drowany, ucierpia\u0142 na 50 mln rubli. Na szcz\u0119\u015bcie nie dosz\u0142o do wi\u0119kszej tragedii, bo na pancernik nie zd\u0105\u017cy\u0142 wys\u0142annik Lenina z poleceniem zniszczenia Odessy.<\/span><\/p>\n

Buntownicy zn\u00f3w wyp\u0142yn\u0119li, ale tym razem ruszy\u0142a za nimi czarnomorska flota. Do bitwy nie dosz\u0142o, cho\u0107 okr\u0119ty mia\u0142y rozkaz zatopi\u0107 \u201ePotiomkina”. Groteskowe wydarzenia, zwane \u201eniemym bojem”, \u015bledzi\u0142 ca\u0142y \u015bwiat, a na \u0142amach brytyjskiej \u201eDaily Mirror” ukaza\u0142a si\u0119 karykatura przedstawiaj\u0105ca japo\u0144skiego oficera, wskazuj\u0105cego na strzelaj\u0105cych do siebie \u201ePotiomkina” i drugi rosyjski okr\u0119t. Podpis g\u0142osi\u0142: \u201eTeraz w ko\u0144cu zwyci\u0119stwo b\u0119dzie po stronie Rosji”.<\/span><\/p>\n

\n
\"Kadr<\/picture>Kadr z ‘Pancernika Potiomkina’ – masakra mieszka\u0144c\u00f3w na schodach dokonana przez carskich \u017co\u0142nierzy. W rzeczywisto\u015bci nie by\u0142o takiego wydarzenia<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>Mary Evans Picture Library \/ EAST NEWS<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

Dla Rosjan by\u0142 to policzek, a Miko\u0142aj II pod dat\u0105 6 lipca zapisa\u0142 w dzienniku \u201eDaj Bo\u017ce, \u017ceby ta trudna i haniebna historia ju\u017c si\u0119 zako\u0144czy\u0142a”. Nie zosta\u0142 jednak wys\u0142uchany. Wielka Brytania po tych wydarzeniach rozwa\u017ca\u0142a wprowadzenie okr\u0119t\u00f3w wojskowych na Morze Czarne, Rumunia odwa\u017cniej zacz\u0119\u0142a spogl\u0105da\u0107 na Besarabi\u0119. Ale najbardziej ucierpia\u0142a ekonomia. Ruch statk\u00f3w cywilnych niemal usta\u0142, a to odbi\u0142o si\u0119 na handlu i Odessa traci\u0142a rynki zbytu dla pszenicy.<\/span><\/p>\n

Sukcesorzy Miszy Japo\u0144czyka<\/strong><\/h5>\n

Kolejna analogia dotyczy p\u00f3\u0142\u015bwiatka przest\u0119pczego. Opowie\u015b\u0107 o nim zacz\u0105\u0107 nale\u017ca\u0142oby od obecnego mera Odessy Hennadija Truchanowa, kt\u00f3ry po niedawnym ostrzale miasta zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Rosjan z pytaniem: \u201eOd kogo, kurwa, nas ratujecie?”.<\/span><\/p>\n

Dzi\u0119ki temu trafi\u0142 na czo\u0142\u00f3wki gazet i zapomniano mu co nieco z biografii. By\u0142 uwa\u017cany za zwolennika Moskwy, co da\u0142o mu dodatkowe punkty podczas wybor\u00f3w, kt\u00f3re ju\u017c dwukrotnie wygra\u0142. A przy tym to bogacz, wspominany w \u201ePanama Papers” jako cz\u0142owiek powi\u0105zany z rajami podatkowymi. Tajemnic\u0105 poliszynela jest to, \u017ce w latach 90. dzia\u0142a\u0142 w pot\u0119\u017cnej odeskiej mafii paliwowej, mo\u017cliwe, \u017ce nawet j\u0105 zarz\u0105dza\u0142. Pracowa\u0142 tak\u017ce w \u0141ukoilu, a wcze\u015bniej s\u0142u\u017cy\u0142 jako \u017co\u0142nierz zawodowy w radzieckim wojsku. Pasjonat i mistrz tajskiego boksu.<\/span><\/p>\n

Przed stu laty niekwestionowanym kr\u00f3lem odeskich bandyt\u00f3w by\u0142 Miszka Japo\u0144czyk<\/span><\/strong><\/span><\/a> . \u017byd, kt\u00f3ry z tysi\u0105cami kompan\u00f3w trz\u0105s\u0142 miastem, grabi\u0142 bogatych i wspiera\u0142 biednych. Blisko mu by\u0142o do bolszewik\u00f3w i gdy byli u w\u0142adzy w latach 1917-19, rzuci\u0142 swoich ludzi na front jako 54. Pu\u0142k 3. Ukrai\u0144skiej Armii Radzieckiej.<\/span><\/p>\n

\n
\"Miszka<\/picture>Miszka Japo\u0144czyk, czyli Mosze-Jaakow Winnicki (1891-1919), najs\u0142ynniejszy odeski bandyta i pierwowz\u00f3r bohatera noweli Izaaka Babla ‘Benia Krzyk’ z 1926 r.<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>Fot. ARCHIWUM<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

Przed wymarszem w maju 1919\u00a0r. co najmniej 2 tys. bandyt\u00f3w wyprawi\u0142o bankiet, jakiego Odessa nie widzia\u0142a i nie zobaczy. W tielniaszkach, czyli w marynarskich pasiastych podkoszulkach, a przy tym w zrabowanych frakach, cylindrach, upojeni najdro\u017cszymi alkoholami \u015bwi\u0119towali cztery dni przy muzyce miejskich orkiestr. Potem stoczyli zwyci\u0119sk\u0105 bitw\u0119 z petlurowcami, ale ci zebrali si\u0142y i roznie\u015bli bandyt\u00f3w w kontrataku. Po przegranej herszt z niedobitkami swej bandyckiej armii ukrad\u0142 poci\u0105g i chcia\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do Odessy. Zatrzymano go 150\u00a0km na p\u00f3\u0142noc od miasta, na przedmie\u015bciu Wozniesie\u0144ska. Z awantur\u0105 pobieg\u0142 do dr\u00f3\u017cnika, gdzie komisarz Ursu\u0142ow strzeli\u0142 mu w ty\u0142 g\u0142owy. Dzi\u015b w tym miejscu przebiega ulica Rewolucji Pa\u017adziernikowej, przy kt\u00f3rej stoi kamie\u0144 z podobizn\u0105 bandyty.<\/span><\/p>\n

Przypadek Miszki Japo\u0144czyka pokazuje pewn\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107 \u2013 odescy bandyci, zawsze pot\u0119\u017cni, a nierzadko blisko w\u0142adz i serc mieszka\u0144c\u00f3w, ci\u0105gn\u0105 ku Rosji. Je\u015bli s\u0105 jej wierni i tak zostan\u0105 oszukani i czeka ich strza\u0142 w ty\u0142 g\u0142owy, a je\u015bli odwa\u017c\u0105 si\u0119 na gr\u0119, razem z Moskw\u0105 dokonaj\u0105 jeszcze wi\u0119kszych przest\u0119pstw.<\/span><\/p>\n

Wyblak\u0142a per\u0142a<\/strong><\/h5>\n

Wbrew temu, co us\u0142yszymy w Rosji, Odessa nie pasowa\u0142a nigdy do imperium. Miasto zawsze najlepiej rozwija\u0142o si\u0119 wtedy, gdy by\u0142o wolne i z dala od polityki. \u201eMoskwa jest pierwsza, ale i Odessa nie jest drugorz\u0119dna” \u2013 mawiano w radzieckich czasach.<\/span><\/p>\n

\n

Autonomia, zagwarantowana w XIX\u00a0w. przez podatek celny zwany porto franco, sprawi\u0142a, \u017ce w 1822\u00a0r. zyski z tutejszego handlu stanowi\u0142y 14 proc. dochod\u00f3w ca\u0142ej Rosji.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

A do kasy miasta tak trafia\u0142a kwota trzy razy wy\u017csza od dzisiejszego bud\u017cetu Odessy. Miasto by\u0142o wi\u0119c zaprzeczeniem rosyjskiej wizji rozwoju, wed\u0142ug kt\u00f3rej progres wymaga presji, a nierzadko mordobicia.<\/span><\/p>\n

\n
\"Schody<\/picture>Schody Potiomkinowskie, najbardziej znany zabytek Odessy. Dzisiejsza nazwa obowi\u0105zuje od 1955 r. Nadano j\u0105 w 50. rocznic\u0119 buntu marynarzy na pancerniku ‘Potiomkin’. W 1925 r. powsta\u0142 film Sergieja Eisensteina o tym buncie, kt\u00f3ry rozs\u0142awi\u0142 i schody, i Odess<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>FOT. SHUTTERSTOCK<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

T\u0119 odmienno\u015b\u0107 doskonale wyczuli bolszewicy, kt\u00f3rzy zw\u0142aszcza po II wojnie \u015bwiatowej obni\u017cali presti\u017c Odessy. Z po\u0142udniowej stolicy imperium i czwartego miasta carskiej Rosji w czasach ZSRR sta\u0142a si\u0119 ona \u201eprowincj\u0105 nad morzem” i 24. miastem co do wielko\u015bci, po Wo\u0142gogradzie i przed Permem. Za to jako jedyna mia\u0142a winiarnie, okre\u015blane badegami; jedn\u0105 z nich, przy zbiegu ulic Karla Marksa i Karla Liebknechta, oficjalnie nazwano Dwoma Karlami.<\/span><\/p>\n

\n

W sowieckiej Odessie powsta\u0142a r\u00f3wnie\u017c trzecia w ZSRR pizzeria, serwuj\u0105ca placek z wieprzowin\u0105, jajkiem czy kalmarami.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Miasto s\u0142yn\u0119\u0142o z bazar\u00f3w, muzyki i rzecz jasna morza.<\/span><\/p>\n

Po upadku ZSRR nie zmieni\u0142o si\u0119 wiele. Z perspektywy polskiej mo\u017cna by wskaza\u0107 niedoko\u0144czony ruroci\u0105g Odessa-Brody-P\u0142ock, kt\u00f3ry mia\u0142 zaopatrywa\u0107 nas w azersk\u0105 rop\u0119. O przyczyny zaniechania przedsi\u0119wzi\u0119cia nale\u017ca\u0142oby pyta\u0107 mafii i ludzi \u0141ukoilu. Miasto z\u017cera\u0142a tak\u017ce korupcja, kt\u00f3r\u0105 chcia\u0142 zwalcza\u0107 szef obwodu odeskiego Micheil Saakaszwili. Ale \u017caden z jego projekt\u00f3w nie powi\u00f3d\u0142 si\u0119 i nawet przeprowadzona w \u015bwietle kamer akcja otwierania zamkni\u0119tych pla\u017c oligarch\u00f3w sprawi\u0142a tylko, \u017ce wyros\u0142y jeszcze wy\u017csze mury.<\/span><\/p>\n

\n
\"Ulica<\/picture>Ulica Langheronowskaja w Odessie<\/em><\/span><\/span>\u00a0\u00a0<\/picture>Serge Krinitsia (Haidamac) \/ Wikimedia Commons<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n<\/div>\n

W efekcie per\u0142a Morza Czarnego w 2021\u00a0r. uklasyfikowa\u0142a si\u0119 dopiero na 20. miejscu w rankingu \u201eFajnych miast” Ukrainy; list\u0119 t\u0119 otwieraj\u0105 zachodnie Tarnopol, Iwano-Frankiwsk i Chmielnicki. Czy\u017cby wi\u0119c by\u0142y to pop\u0142uczyny z dawnej wielko\u015bci? Pisz\u0105c o Odessie, opowiadamy przecie\u017c te\u017c o niegdysiejszych \u017bydach, Polakach, Bablu, Achmatowej, odeskim forszmaku i boeuf Stroganowie.<\/span><\/p>\n

A mo\u017ce jest jeszcze inaczej i nie dostrzegamy, \u017ce w Odessie konflikt trwa d\u0142u\u017cej ni\u017c w innych miastach Ukrainy, a Rosja robi wszystko, \u017ceby wepchn\u0105\u0107 j\u0105 w ekonomiczn\u0105 stagnacj\u0119, wspieraj\u0105c jednocze\u015bnie przest\u0119pczo\u015b\u0107. W tym kontek\u015bcie tragiczne wydarzenia z maja 2014\u00a0r., kiedy w Domu Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych sp\u0142on\u0119\u0142o 48 os\u00f3b, by\u0142yby etapem toczonej ju\u017c walki. Wtedy te\u017c Moskwie wymkn\u0119\u0142o si\u0119 co\u015b spod kontroli, bo Putin wielokrotnie wraca\u0142 do tej tragedii. Ostatni raz 21 lutego, a wi\u0119c trzy dni przed \u201eoperacj\u0105 specjaln\u0105”, gdy m\u00f3wi\u0142 o sprawcach: \u201eNikt ich nie szuka, ale my znamy ich z imienia i nazwiska”. Zapewni\u0142 te\u017c, \u017ce Rosja zrobi wszystko, aby postawi\u0107 ich przed s\u0105dem.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cemy tylko zapyta\u0107, czy przypadkiem w swoim za\u015blepieniu nie trafi do Odessy w Teksasie. Bo dzisiejsza per\u0142a Morza Czarnego na pewno nie jest miastem, kt\u00f3re zna\u0142.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Centrum Odessy, na pierwszym planie gmach wybudowanego w 1887 r. Narodowego Akademickiego Teatru Opery i Baletu. W tle d\u017awigi portu (FOT. SHUTTERSTOCK) Odessa. Polska okupacja, \u017cydowska bandyterka i sowiecka pizza Marta Panas-Goworska, Andrzej Goworski Odess\u0119 kszta\u0142towa\u0142y dwie to\u017csamo\u015bci – rosyjska i ukrai\u0144ska. Obie maj\u0105 te\u017c wp\u0142yw na jej wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107. Po wybuchu wojny na ulicach mo\u017cna […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96800"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=96800"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96800\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":96829,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96800\/revisions\/96829"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=96800"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=96800"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=96800"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}