![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/11\/13\/36ca6d1a6f465548988ef915b874a2d7\/jpg\/jhi\/header\/treblinka_2.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/zih-1.png\")
<\/a>Masowe mordy ludno\u015bci \u017cydowskiej w Jedwabnem, Radzi\u0142owie i innych miejscowo\u015bciach na wschodnim Mazowszu w lecie 1941 roku<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\nprof. dr hab. Andrzej \u017bbikowski<\/strong><\/span><\/p>\n Przez kilka pierwszych tygodni lata 1941 r. walki toczy\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na przedwojennym polskim terytorium. Z tego powodu zagro\u017ceni byli w pierwszej kolejno\u015bci polscy obywatele, w tym przede wszystkim miejscowi \u017bydzi. Do ko\u0144ca 1941 r. Niemcy zamordowali kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy Polak\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w oraz oko\u0142o p\u00f3\u0142 miliona \u017byd\u00f3w. Stworzyli tak\u017ce warunki, by zabija\u0107 lub szykanowa\u0107 \u017byd\u00f3w mogli ich chrze\u015bcija\u0144scy s\u0105siedzi.<\/span><\/p>\n W Jedwabnem 10 lipca 1941 r. miejscowi Polacy spalili w stodole oraz zamordowali w jej okolicy prawie wszystkich tutejszych \u017byd\u00f3w, \u0142\u0105cznie ponad tysi\u0105c os\u00f3b. Spo\u015br\u00f3d wielu innych mord\u00f3w pope\u0142nionych na Bia\u0142ostocczy\u017anie i w \u0141om\u017cy\u0144skiem latem 1941 r. ten wyr\u00f3\u017cnia liczba ofiar oraz liczba os\u00f3b postawionych po wojnie przed s\u0105dem, uznanych za wsp\u00f3\u0142winnych \u015bmierci \u017byd\u00f3w lub od tego zarzutu uwolnionych. W ca\u0142ym materiale dowodowym wspomina si\u0119 a\u017c o 102 mieszka\u0144cach Jedwabnego i najbli\u017cszych okolic, kt\u00f3rzy albo brali udzia\u0142 w zbrodni albo byli jej bezpo\u015brednimi \u015bwiadkami.<\/span><\/p>\n Geneza zbrodni w Jedwabnem jest bardzo z\u0142o\u017cona i historycy po\u015bwi\u0119cili jej wiele studi\u00f3w, zapocz\u0105tkowanych przez ksi\u0105\u017ck\u0119 Jana T. Grossa, opublikowan\u0105 w 2000 r. pt. S\u0105siedzi. Zag\u0142ada \u017cydowskiego miasteczka.<\/em> Obraz naszkicowany przez Grossa pog\u0142\u0119bi\u0142y w istotny spos\u00f3b prace \u2013 Anny Bikont My z Jedwabnego<\/em> i wydana przez IPN w 2002 r. dwutomowa praca zbiorowa Wok\u00f3\u0142 Jedwabnego<\/em> (red. P. Machcewicz i K. Persak). Dzi\u0119ki nim otrzymali\u015bmy wiarygodn\u0105 charakterystyk\u0119 grupy, kt\u00f3ra wymordowa\u0142a \u017byd\u00f3w w Jedwabnem z poduszczenia niemieckich esesman\u00f3w. Byli to \u201ezwykli ludzie\u201d, niczym si\u0119 wcze\u015bniej niewyr\u00f3\u017cniaj\u0105cy mieszka\u0144cy tego miasteczka.<\/span><\/p>\n O kontek\u015bcie, w jakim dosz\u0142o do zbrodni w Jedwabnem i kilkudziesi\u0119ciu nieodleg\u0142ych od tego miasteczka miejscowo\u015bciach, pisa\u0142em w ksi\u0105\u017cce U genezy<\/em>. Ustali\u0142em, \u017ce do po\u0142owy lipca 1941 r. w tym samym czasie do mordowania \u017byd\u00f3w przez ich chrze\u015bcija\u0144skich s\u0105siad\u00f3w dosz\u0142o w 67 miejscowo\u015bciach. W wi\u0119kszo\u015bci z nich do niemieckiej policji, oddzia\u0142\u00f3w specjalnych b\u0105d\u017a Wehrmachtu przy\u0142\u0105cza\u0142a si\u0119 miejscowa ludno\u015b\u0107 nie\u017cydowska, najcz\u0119\u015bciej Polacy. W 51 miejscowo\u015bciach gwa\u0142ty na \u017bydach zacz\u0119\u0142y si\u0119 przed 4 lipca \u2013 tego dnia do Bia\u0142egostoku dotar\u0142 specjalny oddzia\u0142 niemieckiej Policji Bezpiecze\u0144stwa z Warszawy, dowodzony przez SS-Hauptsturmf\u00fchrera Wolfganga Birknera. Wzbieraj\u0105ca przez pierwsze dwa tygodnie wojny wrogo\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci wybuch\u0142a z ca\u0142\u0105 si\u0142\u0105 w nast\u0119pnym tygodniu. Zawsze te\u017c zachodzi\u0142 w\u00f3wczas zwi\u0105zek mi\u0119dzy obecno\u015bci\u0105 w danej miejscowo\u015bci pododdzia\u0142u Einsatzgruppe<\/a> B Policji Bezpiecze\u0144stwa (cztery takie grupy policyjne pod\u0105\u017ca\u0142y za Wehrmachtem) b\u0105d\u017a jednego ze specjalnych niemieckich oddzia\u0142\u00f3w skierowanych na wsch\u00f3d z Generalnego Gubernatorstwa, dystryktu ciechanowskiego i Tyl\u017cy.<\/span><\/p>\n Mordy w Jedwabnem i Radzi\u0142owie poprzedzi\u0142y rozruchy anty\u017cydowskie w innych miejscowo\u015bciach; zwykle mia\u0142y podobny przebieg, nasilenie i skutki. W niekt\u00f3rych z nich gwa\u0142t\u00f3w i napa\u015bci dopuszczali si\u0119 stosunkowo nieliczni \u201eaktywi\u015bci\u201d, w innych \u2013 ca\u0142e (lub prawie ca\u0142e) spo\u0142eczno\u015bci.<\/span><\/p>\n W zeznaniach \u017byd\u00f3w sk\u0142adanych przed s\u0105dem w trakcie powojennych proces\u00f3w opartych na dekrecie PKWN z sierpnia 1944 r. o karaniu zdrajc\u00f3w narodu polskiego cz\u0119\u015bciej jest mowa o wrogich zachowaniach polskich s\u0105siad\u00f3w ni\u017c o konsekwentnych, morderczych posuni\u0119ciach Niemc\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich podawa\u0142a najbardziej oczywiste, bezpo\u015brednie uzasadnienia agresji, jak zawi\u015b\u0107 na tle maj\u0105tkowym, bezpo\u015brednio prowadz\u0105ca do rabunku, ch\u0119\u0107 upokorzenia b\u0105d\u017a zemsta na zamo\u017cniejszych przed wojn\u0105 s\u0105siadach, w znacznej cz\u0119\u015bci tak\u017ce dobrze sobie radz\u0105cych podczas okupacji sowieckiej.<\/span><\/p>\n Na podstawie zachowanych relacji i zezna\u0144 trudno dok\u0142adnie ustali\u0107, ile by\u0142o ofiar w poszczeg\u00f3lnych miejscowo\u015bciach, a ilu uczestnik\u00f3w pogrom\u00f3w. Niemal wszyscy \u017bydzi, sk\u0142adaj\u0105cy zeznania b\u0105d\u017a relacje, m\u00f3wili o masowym udziale w nich miejscowych Polak\u00f3w. Je\u017celi po wojnie udawa\u0142o si\u0119 ustali\u0107 winnych udzia\u0142u w pogromach, to byli nimi niemal\u017ce wy\u0142\u0105cznie cz\u0142onkowie polskiej pomocniczej formacji policyjnej; cz\u0119\u015bciej jednak sprawcami okazywali si\u0119 jacy\u015b nieznani \u015bwiadkom z nazwiska mieszka\u0144cy okolicznych wsi.<\/span><\/p>\n Co by\u0142o przyczyn\u0105 tego wybuchu nienawi\u015bci ze strony polskich chrze\u015bcijan do ich \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w? Przedwojenny dystans powi\u0119kszy\u0142 si\u0119 znacznie z powodu zachowa\u0144 cz\u0119\u015bci ludno\u015bci \u017cydowskiej pod okupacj\u0105 sowieck\u0105 i reakcji na nie strony polskiej. Mowa tu o entuzjazmie dla wkraczaj\u0105cej po 17 wrze\u015bnia 1939 r. na ziemie polskie Armii Czerwonej, kt\u00f3rego nie t\u0142umaczy\u0142o wystarczaj\u0105co poczucie zagro\u017cenia, wszak nikt nie przewidywa\u0142, \u017ce polityka Niemc\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w doprowadzi do Zag\u0142ady. Z czego bra\u0142 si\u0119 ten entuzjazm? Po cz\u0119\u015bci by\u0142 on \u201emanifestacj\u0105 odr\u0119bno\u015bci, odci\u0119cia si\u0119 od tych, z kt\u00f3rymi Sowiety prowadzi\u0142y wojn\u0119 \u2013 od Polak\u00f3w \u2013 zrzuceniem z siebie odpowiedzialno\u015bci za Pa\u0144stwo Polskie\u201d. Pa\u0144stwo, kt\u00f3re w latach 30. prowadzi\u0142o polityk\u0119 jawnie antysemick\u0105.<\/span><\/p>\n Gdyby gleba nie nasi\u0105k\u0142a przed wojn\u0105 antysemityzmem, nowych do\u015bwiadcze\u0144 nie generalizowano by tak \u0142atwo i tak powszechnie. Poza tym, no\u015bnikiem negatywnej opinii o zachowaniu \u017byd\u00f3w by\u0142y \u015brodowiska, kt\u00f3re bezpo\u015brednio po ucieczce Sowiet\u00f3w podj\u0119\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105. Nale\u017ca\u0142y do nich osoby z pewno\u015bci\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 wysok\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 narodow\u0105, aktywno\u015bci\u0105 i odwag\u0105. Na Kresach od wiek\u00f3w narodowa symbolika odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 do cywilizacyjnego i kulturotw\u00f3rczego znaczenia polskiej kolonizacji \u2013 polsko\u015b\u0107 to twierdza otoczona morzem barbarzy\u0144stwa. W czerwcu 1941 r. nadszed\u0142 d\u0142ugo oczekiwany czas rewan\u017cu za poni\u017cenie podczas okupacji sowieckiej.<\/span><\/p>\n T\u0119 opini\u0119 potwierdzaj\u0105 raporty polskiej konspiracji, rozwijaj\u0105cej si\u0119 na Kresach znacznie wolniej ni\u017c pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Wsp\u00f3lny dla raport\u00f3w wysy\u0142anych przez r\u00f3\u017cne \u015brodowiska by\u0142 s\u0105d o faworyzowaniu przez w\u0142adze sowieckie ludno\u015bci \u017cydowskiej. Pisano w nich, \u017ce wrogie Polsce mia\u0142y by\u0107 szczeg\u00f3lnie \u017cydowskie \u201edo\u0142y\u201d (masy, biedota, mot\u0142och), podczas gdy w warstwach wy\u017cszych (plutokracja, inteligencja, finansjera) przewa\u017ca\u0142o przywi\u0105zanie do polskiego pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n Szefowie SS s\u0142usznie przewidywali, \u017ce fala wrogo\u015bci wobec \u017byd\u00f3w rozleje si\u0119 szeroko po dawnych ziemiach polskich, litewskich i rumu\u0144skich. Pogromy anty\u017cydowskie w czasie pierwszych tygodni wojny niemiecko-rosyjskiej nie by\u0142y jednak wynikiem niemieckiej intrygi, cho\u0107 obecno\u015b\u0107 niemieckich \u017co\u0142nierzy i policjant\u00f3w bardzo sprzyja\u0142a ich eskalacji. Pogromy u\u0142atwia\u0142y Niemcom realizacj\u0119 ich g\u0142\u00f3wnego celu \u2013 pacyfikacj\u0119 zajmowanego terytorium stosunkowo niewielkimi si\u0142ami.<\/span><\/p>\n W ten spos\u00f3b nale\u017cy interpretowa\u0107 rozkazy szefa G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy Reinharda Heydricha z 29 czerwca i 2 lipca 1941 r. dotycz\u0105ce przeprowadzania przez Einsatzgruppen (grupy operacyjne Policji Bezpiecze\u0144stwa i S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa) na terytoriach zajmowanych przez Wehrmacht \u201eakcji oczyszczania\u201d oraz wspomagania \u201eakcji samooczyszczania\u201d organizowanych przez miejscowe si\u0142y antykomunistyczne. Akcje mia\u0142y obj\u0105\u0107 osoby arbitralnie uznane za podpor\u0119 rz\u0105d\u00f3w sowieckich \u2013 komisarzy i \u017byd\u00f3w \u201ena stanowiskach partyjnych i pa\u0144stwowych\u201d.<\/span><\/p>\n Lokalne pogromy sta\u0142y si\u0119 wa\u017cnym fragmentem gwa\u0142townie rozwijaj\u0105cej si\u0119 spirali dzia\u0142a\u0144 eksterminacyjnych, prowadz\u0105cej do ca\u0142kowitej zag\u0142ady ludno\u015bci \u017cydowskiej. Pierwsze tygodnie niemieckiej okupacji okre\u015bli\u0142bym mianem chaotycznego terroru. W\u0119druj\u0105ce od miasta do miasta Einsatztruppen mordowa\u0142y dziesi\u0105tki \u017cydowskich m\u0119\u017cczyzn, zwykle zadenuncjowanych przez chrze\u015bcija\u0144skich s\u0105siad\u00f3w, i pojedynczych nie\u017cydowskich sympatyk\u00f3w w\u0142adz sowieckich. Dokumenty niemieckie m\u00f3wi\u0105 o tym, \u017ce wkraczaniu oddzia\u0142\u00f3w niemieckich towarzyszy\u0142 \u201eradosny nastr\u00f3j\u201d, a stosunek do nowego okupanta oscylowa\u0142 od wyra\u017anej rado\u015bci na Litwie i ziemiach zamieszkanych przez ludno\u015b\u0107 ukrai\u0144sk\u0105, po \u201eprzyjacielsko neutralny\u201d stosunek Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n O ile nie ma jednak podstaw, by s\u0105dzi\u0107, \u017ce niemieccy \u017co\u0142nierze dzia\u0142ali w my\u015bl jakiej\u015b instrukcji, o tyle istnienie sta\u0142ego wzorca zachowa\u0144 wobec ludno\u015bci \u017cydowskiej jest bezsporne. Buta, ch\u0119\u0107 poni\u017cenia ofiar, okrucie\u0144stwo; we wszystkich relacjach powtarzaj\u0105 si\u0119 opisy przemocy \u2013 tak jak w Jedwabnem bicie, obcinanie br\u00f3d, zmuszanie do upokarzaj\u0105cej \u201egimnastyki\u201d. \u017bo\u0142nierze bezczeszcz\u0105 synagogi i domy modlitwy, wyci\u0105gaj\u0105 z nich \u015bwi\u0119te ksi\u0119gi i niszcz\u0105 je b\u0105d\u017a zmuszaj\u0105 do ich niszczenia ubranych w stroje religijne \u017byd\u00f3w. Czasami pal\u0105 synagogi, tak jak w Bia\u0142ymstoku i o\u015bmiu innych podlaskich miasteczkach.<\/span><\/p>\n W czerwcu i lipcu 1941 r. niemiecka w\u0142adza na tym terenie opiera\u0142a si\u0119 w istocie na niewielkich i s\u0142abo obsadzonych posterunkach \u017candarmerii wojskowej. Praktycznie w ka\u017cdej z wi\u0119kszych miejscowo\u015bci przebywa\u0142 \u2013 kr\u00f3cej lub d\u0142u\u017cej \u2013 jaki\u015b oddzia\u0142 niemiecki (albo tu\u017c po 22 czerwca, albo mi\u0119dzy 5 a 15 lipca b\u0105d\u017a na prze\u0142omie lipca i sierpnia). Obecno\u015b\u0107 policji b\u0105d\u017a wojska w tym okresie zawsze mia\u0142a wp\u0142yw na po\u0142o\u017cenie ludno\u015bci \u017cydowskiej, skala represji niemieckich by\u0142a jednak r\u00f3\u017cna.<\/span><\/p>\n Pierwsze represje wobec \u017byd\u00f3w w mazowieckich i podlaskich miejscowo\u015bciach by\u0142y \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z przej\u015bciem frontu. W Jedwabnem jeden z oskar\u017conych, Karol Bardo\u0144, dzie\u0144 po wkroczeniu Niemc\u00f3w, czyli 24 czerwca, obserwowa\u0142 na rynku maltretowanie trzech Polak\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w z powodu ich wcze\u015bniejszej wsp\u00f3\u0142pracy z w\u0142adzami sowieckimi. Jak zanotowa\u0142: \u201etych sze\u015bciu krwawi\u0105cych otoczeni byli Niemcami. Przed Niemcami sta\u0142o kilku cywil\u00f3w z kijami jak orczyk grube i do tych wo\u0142a\u0142 Niemiec: \u00abNie zabija\u0107 naraz! Poma\u0142u bi\u0107, niech cierpi\u0105\u00bb. Pobitym r\u0119ce opada\u0142y. Tych cywil\u00f3w, co bili, nie pozna\u0142em, gdy\u017c byli du\u017c\u0105 grup\u0105 Niemc\u00f3w otoczeni\u201d. Doda\u0142 te\u017c, \u017ce na rynku by\u0142o wiele wojskowych samochod\u00f3w.<\/span><\/p>\n Dzia\u0142ania niemieckiej policji, planowe i systematyczne, mia\u0142y doprowadzi\u0107 do wykrycia i likwidacji sympatyk\u00f3w poprzedniej w\u0142adzy, przy czym ich skuteczno\u015b\u0107 zale\u017ca\u0142a jednak od pomocy miejscowej ludno\u015bci polskiej. Z za\u0142o\u017cenia sympatyk\u00f3w komunizmu szukano przede wszystkim w \u015brodowisku \u017cydowskim. Zazwyczaj wystarcza\u0142y aresztowania wed\u0142ug listy proskrypcyjnej, u\u0142o\u017conej przez miejscowych b\u0105d\u017a przez policj\u0119 na podstawie donos\u00f3w.<\/span><\/p>\n Innym razem urz\u0105dzano wielki spektakl strachu, kt\u00f3ry by\u0142 symbolicznym zako\u0144czeniem rz\u0105d\u00f3w sowieckich i jednocze\u015bnie obarczeniem \u017byd\u00f3w win\u0105 za zbrodnie sowieckie. Tylko w dw\u00f3ch miejscowo\u015bciach \u2013 Radzi\u0142owie i Jedwabnem (7 i 10 lipca 1941 r.) \u2013 \u00f3w spektakl sta\u0142 si\u0119 preludium masowego mordu lokalnej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. W Zar\u0119bach Ko\u015bcielnych i Siemiatyczach taki spektakl urz\u0105dzili sami Polacy, nie przerodzi\u0142 si\u0119 jednak w pogrom.<\/span><\/p>\n O postawach przedstawicieli polskich elit, poza osobami, kt\u00f3re wesz\u0142y w sk\u0142ad tymczasowych w\u0142adz lokalnych, prawie nic nie wiemy. Polscy duchowni \u2013 je\u015bli zaufa\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142om \u017cydowskim \u2013 reagowali w tych dramatycznych momentach bardzo r\u00f3\u017cnie. W Grajewie, Jasion\u00f3wce i Knyszynie ksi\u0119\u017ca starali si\u0119 uspokoi\u0107 nastroje, niekiedy odwa\u017cnie ujmuj\u0105c si\u0119 za prze\u015bladowanymi, w Radzi\u0142owie i Jedwabnem zachowali si\u0119 biernie wobec \u017cydowskiej tragedii.<\/span><\/p>\n Motyw rabunkowy jako przyczyna pogromu jest wymieniany praktycznie w ka\u017cdej relacji \u017cydowskiej. By\u0142a to interpretacja naj\u0142atwiejsza do zrozumienia powod\u00f3w nag\u0142ego wybuchu agresji u znanych od lat s\u0105siad\u00f3w. A przecie\u017c polscy \u015bwiadkowie rzadko m\u00f3wi\u0105 o zamo\u017cno\u015bci swoich \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w z miasteczka.<\/span><\/p>\n Drugi rys powtarzaj\u0105cy si\u0119 w tych relacjach to wspomnienie niebywa\u0142ego, skrajnego okrucie\u0144stwa \u2013 gwa\u0142cono kobiety, zabijano je, m\u0119\u017cczy\u017ani i dzieci gin\u0119li zak\u0142uci no\u017cami i wid\u0142ami, toporami, siekierami. \u017badnych odruch\u00f3w wsp\u00f3\u0142czucia, co najwy\u017cej wstydliwe odwracanie g\u0142owy. Nie dziwi, \u017ce w relacjach pada\u0142y okre\u015blenia: dzicz, chuligani, bandyci.<\/span><\/p>\n W czasach nowoczesnych \u2013 nawet w okresach chaosu i anarchii \u2013 do pogrom\u00f3w \u017byd\u00f3w dochodzi\u0142o najcz\u0119\u015bciej tam, gdzie mieszka\u0144cy przez d\u0142u\u017cszy czas pozostawali w orbicie oddzia\u0142ywania ugrupowa\u0144 nacjonalistycznych. Ideologie g\u0142oszone przez te partie zawiera\u0142y definicje najgro\u017aniejszego dla wsp\u00f3lnoty wroga, kt\u00f3rego cechy okre\u015blano w opozycji do pozytywnych cech w\u0142asnych. Wydaje si\u0119, \u017ce co najmniej od lat 30. tak\u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u0141om\u017cy\u0144skiego i Podlasia za najwi\u0119kszego swojego wroga uwa\u017ca\u0142a w\u0142a\u015bnie \u017byd\u00f3w. Pod tym wzgl\u0119dem nie by\u0142 to w Europie \u015arodkowowschodniej wyj\u0105tek.<\/span><\/p>\n Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c podkre\u015bli\u0107 za Dariuszem Stol\u0105[i]<\/a>, \u017ce masowy mord w Jedwabnem by\u0142 mo\u017cliwy g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki dobrej organizacji jego sprawc\u00f3w, kierowanych przez samozwa\u0144czego burmistrza Mariana Karolaka i jego najbli\u017csze otoczenie. Organizacja ta polega\u0142a na odpowiednim przydzieleniu r\u00f3l uczestnikom z\u0142o\u017conego, kilkuetapowego przedsi\u0119wzi\u0119cia, polegaj\u0105cego na zgromadzeniu \u017byd\u00f3w w jednym miejscu, obezw\u0142adnieniu ich, pozbawieniu wszelkiej nadziei ratunku oraz uniemo\u017cliwieniu ucieczki, wst\u0119pnej eliminacji os\u00f3b zdolnych do oporu, a w ko\u0144cu zap\u0119dzeniu do stodo\u0142y i spaleniu. O tym, kt\u00f3ry z morderc\u00f3w do jakiej \u201epracy\u201d si\u0119 nadawa\u0142, z pewno\u015bci\u0105 nie decydowa\u0142 Karolak. Wed\u0142ug mnie mordowali ci, kt\u00f3rzy chcieli mordowa\u0107; ci, kt\u00f3rzy \u2013 wzbraniaj\u0105c si\u0119 przed zabijaniem \u2013 chcieli jednak wzi\u0105\u0107 czynny udzia\u0142 w wydarzeniu, pilnowali, by \u017bydzi nie uciekali. Najwi\u0119cej by\u0142o biernych \u015bwiadk\u00f3w, to oni tworzyli \u00f3w szczelny kordon, tak straszny dla ofiar, bo odbieraj\u0105cy wszelk\u0105 nadziej\u0119 na ratunek. Niekt\u00f3rzy m\u0119\u017cczy\u017ani z tej ostatniej grupy z pewno\u015bci\u0105 dzia\u0142ali pod przymusem aktywist\u00f3w i obecnych w mie\u015bcie kilkunastu niemieckich \u017candarm\u00f3w. Niemniej jednak bez tego swoistego, dobrowolnego podzia\u0142u pracy zamordowanie wielu setek os\u00f3b (\u0142\u0105cznie ofiar by\u0142o od 600 do tysi\u0105ca) by\u0142oby niemo\u017cliwe. Wiemy przecie\u017c, \u017ce nieliczni Niemcy w Jedwabnem, a tak\u017ce w Radzi\u0142owie nie strzelali, ani nie podpalali domostw. Wystarczy\u0142a sama ich obecno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n Odpowiednia organizacja pozwoli\u0142a w Jedwabnem zaprz\u0105c do wsp\u00f3lnego dzia\u0142ania od kilkudziesi\u0119ciu do stu m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy nie mieli \u017cadnych wsp\u00f3lnych do\u015bwiadcze\u0144 w dzia\u0142aniach wojskowych czy policyjnych. W wi\u0119kszo\u015bci nie byli to te\u017c ludzie z marginesu spo\u0142ecznego. Bardzo zbli\u017cony by\u0142 \u201epodzia\u0142 pracy\u201d oraz baza socjalna i motywacje sprawc\u00f3w mordu w Radzi\u0142owie; tu jeszcze wyra\u017aniejszy jest pretekst, kt\u00f3ry pom\u00f3g\u0142 mordercom prze\u0142ama\u0107 pocz\u0105tkowe opory. Je\u015bli zawierzy\u0107 zeznaniom Henryka Dzieko\u0144skiego (jeden z oskar\u017conych o udzia\u0142 w pogromie), przybyli do miasteczka esesmani podpowiedzieli cz\u0142onkom stra\u017cy obywatelskiej, \u017ce to z winy miejscowych \u017byd\u00f3w spora grupa Polak\u00f3w zosta\u0142a deportowana przez Sowiet\u00f3w na Sybir. Teraz mogli wzi\u0105\u0107 za to odwet. Zrozumieli, \u017ce mog\u0105 wszystkich \u017byd\u00f3w zamordowa\u0107.<\/span><\/p>\n Tego typu uj\u0119cie pomaga rzeczywi\u015bcie zrozumie\u0107, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce w Radzi\u0142owie i Jedwabnem zamordowano wszystkich \u017byd\u00f3w, nie daje jednak odpowiedzi na jeszcze wa\u017cniejsze pytanie: dlaczego tak si\u0119 sta\u0142o. Dla zrozumienia, dlaczego wydarzy\u0142y si\u0119 takie mordy jak w Radzi\u0142owie i Jedwabnem, nie wystarczy jednak wyr\u00f3\u017cnienie \u017ar\u00f3de\u0142 antagonizmu polsko-\u017cydowskiego oraz rekonstrukcja kontekstu sytuacyjnego, kiedy to nasilaj\u0105ce si\u0119 akty agresji w pewnym momencie przekracza\u0142y punkt krytyczny, by przerodzi\u0107 si\u0119 w \u201ekakofoni\u0119\u201d mordu. Radzi\u0142owa i Jedwabnego nie zrozumiemy bez analizy przebiegu ostatniego \u201eklasycznego\u201d pogromu \u017byd\u00f3w w odleg\u0142ym o 30 km W\u0105soszu, w nocy z 4 na 5 lipca. W\u00f3wczas to stosunkowo nieliczna grupa morderc\u00f3w w ciemno\u015bciach zamordowa\u0142a w skrajnie okrutny spos\u00f3b, siekierami i \u017celaznymi dr\u0105gami, kilkudziesi\u0119ciu \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w osady, bez wzgl\u0119du na wiek i p\u0142e\u0107. 6 lipca mordercy z W\u0105sosza przyjechali do Radzi\u0142owa ju\u017c jako uformowana jednostka stra\u017cy obywatelskiej, gotowi do dalszych systematycznych mord\u00f3w, gwa\u0142t\u00f3w i rabunk\u00f3w. Miejscowi do mordowania \u201eswoich\u201d \u017byd\u00f3w przyjezdnych nie dopu\u015bcili, nie dlatego jednak, by ich obroni\u0107, lecz by we w\u0142asny, nowatorski spos\u00f3b zabi\u0107 ich wszystkich i zagarn\u0105\u0107 ich maj\u0105tek.<\/span><\/p>\n W\u0105sosz wydaje si\u0119 znacznie bardziej typowy dla wydarze\u0144 z lata 1941 r. ni\u017c szokuj\u0105ce swoj\u0105 \u201einnowacyjno\u015bci\u0105\u201d organizacyjn\u0105 zbrodnie w Radzi\u0142owie i Jedwabnem. W dziesi\u0105tkach, a mo\u017ce nawet setkach takich W\u0105soszy dokonywa\u0142 si\u0119 w tym czasie \u201eproces spo\u0142eczny, kt\u00f3ry przekszta\u0142ca indywidualne motywacje w dzia\u0142ania zbiorowe\u201d. W czasie tego procesu zdemoralizowane dwoma latami okupacji sowieckiej spo\u0142ecze\u0144stwo reorganizowa\u0142o si\u0119 nie dla przeciwstawienia si\u0119 silnym Niemcom, ale dla wybicia bezbronnych \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n Przypis:<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n [i] D. Stola, Pomnik<\/strong> ze s\u0142\u00f3w, \u201eRzeczpospolita\u201d, 1\u20132 czerwiec 2001.<\/em><\/span><\/p>\n prof. dr hab. Andrzej \u017bbikowski – <\/em><\/span><\/strong>kierownik Dzia\u0142u Naukowego \u017bIH, profesor w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego<\/em><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> Masowe mordy ludno\u015bci \u017cydowskiej w Jedwabnem, Radzi\u0142owie i innych miejscowo\u015bciach na wschodnim Mazowszu w lecie 1941 roku prof. dr hab. Andrzej \u017bbikowski 22 czerwca 1941 r. wybuch\u0142a wojna niemiecko-sowiecka. Niemcy w ci\u0105gu kilku tygodni zaj\u0119li p\u00f3\u0142nocne Mazowsze, Podlasie i Kresy P\u00f3\u0142nocno-Wschodnie, kt\u00f3re w 1939 r. zagarn\u0119li Sowieci, i przy\u0142\u0105czyli do Prus Wschodnich jako okr\u0119g bia\u0142ostocki. Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej by\u0142 punktem zwrotnym drugiej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96838"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=96838"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96838\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97042,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/96838\/revisions\/97042"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=96838"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=96838"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=96838"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n22 czerwca 1941 r. wybuch\u0142a wojna niemiecko-sowiecka. Niemcy w ci\u0105gu kilku tygodni zaj\u0119li p\u00f3\u0142nocne Mazowsze, Podlasie i Kresy P\u00f3\u0142nocno-Wschodnie, kt\u00f3re w 1939 r. zagarn\u0119li Sowieci, i przy\u0142\u0105czyli do Prus Wschodnich jako okr\u0119g bia\u0142ostocki. Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej by\u0142 punktem zwrotnym drugiej wojny \u015bwiatowej. Artyku\u0142 omawia okoliczno\u015bci pogrom\u00f3w w Jedwabnem i pobliskich miejscowo\u015bciach, do kt\u00f3rych dosz\u0142o po wkroczeniu Niemc\u00f3w na te tereny.<\/strong><\/span><\/h4>\n
.<\/div>\n![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/5\/26\/bb46e7d0ba63d7342e5e78b54668ed30\/jpg\/jhi\/normal_big\/jedwabne_1944_fb.webp\")
Jedwabne, na podstawie: fragment niemieckiej mapy wojskowej z 1944 r.<\/span> \/ Polona<\/span><\/em><\/span><\/p>\nSytuacja \u017byd\u00f3w pod dwiema okupacjami<\/strong><\/h5>\n
Cele Niemc\u00f3w<\/strong><\/h5>\n
Motywy i organizacja sprawc\u00f3w<\/strong><\/h5>\n
\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"