{"id":9700,"date":"2014-11-27T19:00:31","date_gmt":"2014-11-27T17:00:31","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=9700"},"modified":"2014-11-27T10:03:51","modified_gmt":"2014-11-27T08:03:51","slug":"9700","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=9700","title":{"rendered":"Szmonces – polska specjalno\u015b\u0107"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Szmonces – polska specjalno\u015b\u0107<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Agnieszka U\u015bci\u0144ska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
\"\"

Fot. Archiwum Muzeum Teatralnego w Warszawie <\/em><\/span><\/p><\/div>\n

\u2013 Czy s\u0105 mo\u017ce \u201eM\u0105dro\u015bci \u017cydowskie\u201d?<\/span><\/strong>
\n \u2013 Panie, dawno nie ma. Je\u017celi by jednak pan chcia\u0142 co\u015b z tej tematyki, to my tu mamy\u2026 O, prosz\u0119, \u201eJudo\u201d!<\/span><\/strong><\/p>\n

Powy\u017csza historia z ksi\u0119garni, przytaczana cz\u0119sto przez Szymona Kobyli\u0144skiego, wystarczaj\u0105co jaskrawie pokazuje, \u017ce kultury mog\u0105 si\u0119 przenika\u0107 w zaskakuj\u0105cy spos\u00f3b i trudno nad takim procesem zapanowa\u0107. Niemniej ta anegdota, pono\u0107 autentyczna, sygnalizuje jednocze\u015bnie, jak udane i popularne zjawiska mog\u0105 z tego wynika\u0107. \u201eM\u0105dro\u015bci \u017cydowskie\u201d by\u0142y bowiem w PRL-u ksi\u0105\u017ck\u0105 (tak naprawd\u0119 ksi\u0105\u017ceczk\u0105) wielokrotnie wznawian\u0105, a mimo to, wobec ogromnego popytu, zawsze poszukiwan\u0105. Sk\u0105d to zainteresowanie? Rzecz warta zastanowienia, cho\u0107 jednocze\u015bnie bardzo delikatna i z\u0142o\u017cona, zwa\u017cywszy na trudn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 histori\u0119 Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w. W \u015bwietle gor\u0105cych ostatnio rozwa\u017ca\u0144 nad antysemityzmem w Polsce, tak wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, jak i w przesz\u0142o\u015bci, absolutne szale\u0144stwo publiczno\u015bci kabaretowej mi\u0119dzywojnia na punkcie dowcipu o tematyce \u017cydowskiej, zwanego szmoncesem \u2013 rozbudzone ponownie w Polsce Ludowej \u2013 musi ciekawi\u0107.<\/span><\/p>\n

Pr\u00f3ba jego jednoznacznego zdefiniowania nastr\u0119cza nie lada trudno\u015bci. Zacznijmy jednak od tego, co ju\u017c uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107. S\u0142owo \u201eszmonces\u201d pochodzi z j\u0119zyka jidysz (\u201eszmonce\u201d) i w dos\u0142ownym t\u0142umaczeniu oznacza b\u0142ahostk\u0119, dowcip, nonsens. Wed\u0142ug definicji zawartej w \u201ePolskim S\u0142owniku Judaistycznym\u201d jest to monolog, dialog, piosenka o tematyce \u017cydowskiej, czerpi\u0105cy\/-a wzorce z \u017cydowskiego humoru. Mo\u017ce to by\u0107 te\u017c oparty na nich gatunek tw\u00f3rczo\u015bci literacko-kabaretowej. Natomiast definicja zawarta w s\u0142owniku po\u015bwi\u0119conym historii i kulturze polskich \u017byd\u00f3w okre\u015bla szmonces przede wszystkim jako dowcip s\u0142owny w formie kr\u00f3tkiej opowiastki zako\u0144czonej paradoksaln\u0105 point\u01051. Oba \u017ar\u00f3d\u0142a celnie i klarownie wymieniaj\u0105 podstawowe cechy tego zjawiska. Nie rozstrzygaj\u0105 natomiast, czy jest to rodzaj specyficznego \u017cartu (zwanego \u017cydowskim), czy te\u017c autonomiczny gatunek kabaretowy. Trudno b\u0119dzie to zrobi\u0107 tak\u017ce przy okazji tych rozwa\u017ca\u0144.<\/span><\/p>\n

Szmonces jako \u017cart by\u0142 naturaln\u0105 eksplozj\u0105 poczucia humoru i \u017cydowskiej mentalno\u015bci. Szmonces jako gatunek kabaretowy \u2013 to uj\u0119ty w zwi\u0119z\u0142\u0105 form\u0119, poddany specyficznej obr\u00f3bce literackiej tekst, maj\u0105cy t\u0119 mentalno\u015b\u0107 jak najpe\u0142niej odtwarza\u0107. Zgrabnie podany ze sceny, dopiero w\u00f3wczas tworzy\u0142 nierozerwaln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Teksty budowane by\u0142y cz\u0119sto na bazie autentycznych anegdot pods\u0142uchanych na ulicy i przetworzonych przez najlepszych mistrz\u00f3w s\u0142owa \u00f3wczesnego kabaretu. By\u0142y tworem satyrycznym maj\u0105cym jednak sw\u00f3j odpowiednik w rzeczywisto\u015bci. St\u0105d k\u0142opot z jednoznacznym okre\u015bleniem poj\u0119cia \u201eszmonces\u201d.<\/span><\/p>\n

Wskaz\u00f3wk\u0105 mo\u017ce by\u0107 prze\u015bledzenie zawrotnej kariery szmoncesu w polskich teatrzykach, a nawet ju\u017c pobie\u017cna analiza tekst\u00f3w. Pierwsze z nich sk\u0142ada\u0142y si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie z popularnych \u017carcik\u00f3w i anegdot o najr\u00f3\u017cniejszej tematyce, nieznacznie tylko zmodyfikowanych i powi\u0105zanych w d\u0142u\u017csz\u0105 form\u0119. Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 omawiane ni\u017cej monologi Pikusia, w kt\u00f3rych lepsze dowcipy mieszaj\u0105 si\u0119 z ma\u0142o subtelnym, nieociosanym \u017cartem ulicy. W p\u00f3\u017aniejszym okresie dochodzi do sublimacji gatunku i powstaj\u0105 teksty, w kt\u00f3rych autorzy z rzadka opieraj\u0105 si\u0119 na utartych powiedzonkach czy anegdotach, tworz\u0105 za\u015b oryginalne opowiastki naszpikowane zabawnymi s\u0142ownymi \u201e\u0142ama\u0144cami\u201d. Do tego dochodzi brawurowe wykonanie tekstu na estradzie. To czas, kiedy przybiera on swoj\u0105 okre\u015blon\u0105 form\u0119 i rz\u0105dzi si\u0119 wewn\u0119trznymi prawami, dzi\u0119ki czemu mo\u017cna ju\u017c okre\u015bli\u0107 g\u0142\u00f3wne cechy tego gatunku. Najlepszym przyk\u0142adem takiego \u201egotowca\u201d jest \u201eS\u0119k\u201d, majstersztyk i prawdziwa per\u0142a w\u015br\u00f3d wszystkich znanych nam szmonces\u00f3w. Dlatego wydaje mi si\u0119 w pe\u0142ni uzasadnione i odpowiedniejsze stosowanie terminu \u201eszmonces\u201d w\u0142a\u015bnie na okre\u015blenie gatunku kabaretowego, a nie pojedynczego \u017cartu.<\/span><\/p>\n

Pomoc\u0105 w rozstrzygni\u0119ciu tej kwestii jest r\u00f3wnie\u017c odpowied\u017a na pytanie, kiedy s\u0142owo to w og\u00f3le pojawi\u0142o si\u0119 w publicznym obiegu. Okazuje si\u0119, \u017ce po raz pierwszy napotykamy na nie w recenzji z programu kabaretu Qui Pro Quo, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w \u201eRobotniku\u201d w roku 19212. \u201eSzmoncesem\u201d nazwa\u0142 tedy autor numer pod tytu\u0142em \u201eCymes i Cires\u201d. Jak twierdzi Dorota Fox, mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce nazwa ta zosta\u0142a ukuta przez samych tw\u00f3rc\u00f3w z Qui Pro Quo3. Wcze\u015bniej wszystkie tego rodzaju utwory okre\u015blane by\u0142y przez recenzent\u00f3w terminem \u201esketch\u201d.<\/span><\/p>\n

Pierwsze szmoncesy pojawi\u0142y si\u0119 w polskim kabarecie zaraz po zako\u0144czeniu pierwszej wojny \u015bwiatowej wraz z postaci\u0105 Pikusia gran\u0105 przez J\u00f3zefa Ursteina, kt\u00f3ry pod wp\u0142ywem ogromnej popularno\u015bci wykonywanych na scenie telefon\u00f3w do swojej narzeczonej, Mici Titipulki, bardzo szybko sta\u0142 si\u0119 J\u00f3zefem \u201ePikusiem\u201d Ursteinem. Podobna sytuacja b\u0119dzie mia\u0142a miejsce kilka lat p\u00f3\u017aniej, kiedy Kazimierz Krukowski, odtw\u00f3rca postaci Lopka \u2013 ulubie\u0144ca Warszawy, stanie si\u0119 ju\u017c na zawsze po prostu Lopkiem Krukowskim. Pikusia wymy\u015bli\u0142 pono\u0107 Andrzej W\u0142ast, g\u0142\u00f3wny, cho\u0107 nie jedyny, autor wykonywanych przez niego monolog\u00f3w i piosenek. Jednak nie mniejszy udzia\u0142 w sukcesie tej pary: autor \u2013 wykonawca, mia\u0142 sam J\u00f3zef Urstein. Opr\u00f3cz niew\u0105tpliwej charyzmy i wdzi\u0119ku, posiada\u0142 odpowiednie przygotowanie. To on, by\u0107 mo\u017ce jako pierwszy, a na pewno jeden z pierwszych w Polsce, pozna\u0142 t\u0119 form\u0119 \u017cartu scenicznego u samego \u017ar\u00f3d\u0142a, a mianowicie w Wiedniu u s\u0142ynnego Fritza Gr\u00fcnbauma. Jego monologi i dialogi (prowadzone z W\u0119grem Farkasem) sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z anegdotycznych perypetii wiede\u0144skiego \u017byda wprowadzi\u0142y styl humoru szmoncesowego. Ogromn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142 w nich komizm j\u0119zykowy \u2013 \u017cart, m\u00f3wiony \u0142aman\u0105 niemczyzn\u0105 charakterystyczn\u0105 dla miejscowej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. J\u00f3zef Urstein, przebywaj\u0105cy w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej w Wiedniu, przypatrywa\u0142 si\u0119 tym wyst\u0119pom nie tylko z widowni, ale tak\u017ce zza kulis. Wiadomo mianowicie, \u017ce osobi\u015bcie pozna\u0142 Gr\u00fcnbauma i przez kr\u00f3tki czas nawet u niego terminowa\u0142. Podobny do niego fizycznie \u2013 niskiego wzrostu, \u0142ysy, o puco\u0142owatej twarzy i du\u017cych uszach, by\u0142 idealnym kandydatem na gwiazd\u0119 tego gatunku w Polsce. St\u0105d mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie wp\u0142yw wiede\u0144sko-berli\u0144skich teatrzyk\u00f3w, w kt\u00f3rych Gr\u00fcnbaum wyst\u0119powa\u0142, okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 najsilniejszy w krystalizowaniu odmiany polskiego szmoncesu.<\/span><\/p>\n

Czytaj dalej tu: Szmonces…<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Szmonces – polska specjalno\u015b\u0107 Agnieszka U\u015bci\u0144ska \u2013 Czy s\u0105 mo\u017ce \u201eM\u0105dro\u015bci \u017cydowskie\u201d? \u2013 Panie, dawno nie ma. Je\u017celi by jednak pan chcia\u0142 co\u015b z tej tematyki, to my tu mamy\u2026 O, prosz\u0119, \u201eJudo\u201d! Powy\u017csza historia z ksi\u0119garni, przytaczana cz\u0119sto przez Szymona Kobyli\u0144skiego, wystarczaj\u0105co jaskrawie pokazuje, \u017ce kultury mog\u0105 si\u0119 przenika\u0107 w zaskakuj\u0105cy spos\u00f3b i trudno […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[4],"tags":[24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9700"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9700"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9700\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9702,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9700\/revisions\/9702"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9700"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9700"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9700"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}