{"id":97057,"date":"2022-07-28T17:09:08","date_gmt":"2022-07-28T15:09:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=97057"},"modified":"2022-07-28T08:08:47","modified_gmt":"2022-07-28T06:08:47","slug":"04-09-74","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=97057","title":{"rendered":"Wielka akcja, wielka \u015bmier\u0107. 80 lat temu Niemcy zacz\u0119li likwidacj\u0119 getta warszawskiego"},"content":{"rendered":"

Wielka akcja wysiedle\u0144cza rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 22 lipca 1942 r. Na zdj\u0119ciu \u017bydzi na Umschlagplatzu przy ul. Stawki czekaj\u0105 na transport do Treblinki (domena publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Wielka akcja, wielka \u015bmier\u0107. 80 lat temu Niemcy zacz\u0119li likwidacj\u0119 getta warszawskiego<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Miros\u0142aw Maciorowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\u017bydzi d\u0142ugo my\u015bleli, \u017ce likwidacje gett w ma\u0142ych miejscowo\u015bciach s\u0105 incydentami, kt\u00f3re nie mog\u0142yby si\u0119 zdarzy\u0107 w Warszawie. \u017be jest granica, kt\u00f3rej Niemcy nie przekrocz\u0105. Mylili si\u0119.<\/strong><\/span><\/h4>\n

Rozmowa z prof. dr hab. Barbar\u0105 Engelking<\/strong><\/p>\n

Miros\u0142aw Maciorowski: Ilu by\u0142o \u017byd\u00f3w w warszawskim getcie 22 lipca 1942 r., w momencie rozpocz\u0119cia wielkiej akcji wysiedle\u0144czej (Gro\u00dfe Aktion)?<\/strong><\/h5>\n

Prof. dr hab. Barbara Engelking: Policzmy. W marcu 1941 r. populacja w getcie by\u0142a najliczniejsza, wynosi\u0142a wtedy 450-460 tys. os\u00f3b. Byli \u015bci\u015bni\u0119ci na mniej wi\u0119cej 3 km kw., na obszarze podzielonym na dwie cz\u0119\u015bci: centralne getto i po\u0142o\u017cone na po\u0142udnie od niego tzw. ma\u0142e getto. Dzieli\u0142a je ulica Ch\u0142odna, nad kt\u00f3r\u0105 wybudowano s\u0142ynn\u0105 k\u0142adk\u0119, po kt\u00f3rej \u017bydzi mogli porusza\u0107 si\u0119 pomi\u0119dzy tymi obszarami.<\/span><\/p>\n

Do rozpocz\u0119cia \u201ewielkiej akcji” spo\u015br\u00f3d tych 450-460 tys. z g\u0142odu i chor\u00f3b zmar\u0142o mniej wi\u0119cej 100 tys. ludzi, zosta\u0142o wi\u0119c oko\u0142o 350-360 tysi\u0119cy.<\/span><\/p>\n

\"Drewniana<\/picture>Drewniana k\u0142adka nad ulic\u0105 Ch\u0142odn\u0105, jedna z czterech tego typu budowli wzniesionych w warszawskim getcie.<\/em><\/span><\/span>  <\/picture>Bundesarchiv Bild<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n
Jak przebiega\u0142a ta akcja?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Rozporz\u0105dzenie o wysiedleniu sk\u0142ada\u0142o si\u0119 w zasadzie z jednego punktu \u2013 w\u0142adze informowa\u0142y, \u017ce \u017bydzi b\u0119d\u0105 wywo\u017ceni na wsch\u00f3d. Kilka dni przed rozpocz\u0119ciem wyw\u00f3zek przyjecha\u0142 do Warszawy sztab akcji \u201eReinhardt”<\/a> , czyli grupa powo\u0142ana do realizacji \u201eostatecznego rozwi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej”. Ulokowa\u0142 si\u0119 przy ul. \u017belaznej 103, w budynku, kt\u00f3ry stoi do dzisiaj. To by\u0142a grupa do\u015bwiadczonych esesman\u00f3w, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej kierowali mordowaniem \u017byd\u00f3w na Lubelszczy\u017anie. Dowodzi\u0142 ni\u0105 SS-Sturmbannf\u00fchrer Hermann H\u00f6fle. Drugi punkt dowodzenia znajdowa\u0142 si\u0119 w siedzibie \u017bydowskiej S\u0142u\u017cby Porz\u0105dkowej przy ul. Ogrodowej. Tam urz\u0119dowali warszawscy esesmani, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najwa\u017cniejsi byli: SS-Untersturmf\u00fchrer Karl Brandt i SS-Oberscharf\u00fchrer Gerhard Mende. <\/span><\/p>\n

\"Budynek<\/picture>Budynek przy ul. \u017belaznej 103 w Warszawie<\/em><\/span><\/span>  <\/picture>Fot. Agata Grzybowska \/ Agencja Wyborcza.pl<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n

W getcie Niemcy wybierali po kolei kwarta\u0142y kamienic, z kt\u00f3rych wysiedlali \u017byd\u00f3w. Budynki by\u0142y okr\u0105\u017cane, a ich mieszka\u0144cy wzywani do wyj\u015bcia na dziedziniec czy podw\u00f3rko. Tam sprawdzano im dokumenty, a potem nast\u0119powa\u0142a selekcja. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi w konwoju gnano na Umschlagplatz [ul. Stawki], gdzie czeka\u0142y ju\u017c wagony, kt\u00f3rymi jechali na \u015bmier\u0107 do Treblinki. Cz\u0119\u015bci po sprawdzeniu dokument\u00f3w pozwalano zosta\u0107. <\/span><\/p>\n

\"Rozporz\u0105dzenie<\/picture>Rozporz\u0105dzenie w\u0142adz niemieckich o wysiedleniu informowa\u0142o, \u017ce \u017bydzi b\u0119d\u0105 wywo\u017ceni na wsch\u00f3d<\/em><\/span><\/span>  <\/picture>domena publiczna<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n
Kto to by\u0142?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Rozporz\u0105dzenie wymienia\u0142o siedem grup, m.in. urz\u0119dnik\u00f3w Judenratu (Rady \u017bydowskiej), pracownik\u00f3w szop\u00f3w (zak\u0142ad\u00f3w produkcyjnych), policjant\u00f3w, ich rodziny, a tak\u017ce na przyk\u0142ad rikszarzy. Decydowa\u0142 te\u017c wiek i stan zdrowia \u2013 wi\u0119cej szans na pozostanie w getcie mieli ludzie m\u0142odzi i silni.<\/span><\/p>\n

Gdy Niemcy og\u0142osili tych siedem kategorii, natychmiast ca\u0142a ludzka energia i pomys\u0142owo\u015b\u0107 skierowa\u0142y si\u0119 na to, aby si\u0119 w kt\u00f3rej\u015b z nich znale\u017a\u0107. Za wszelk\u0105 cen\u0119. Wielu ludzi pr\u00f3bowa\u0142o za\u0142atwi\u0107 sobie prac\u0119 w szopach. Oczywi\u015bcie za \u0142ap\u00f3wki. Powsta\u0142y te\u017c efemerydy, jakie\u015b fikcyjne szopy \u2013 kto\u015b niby pr\u00f3bowa\u0142 w ten spos\u00f3b ratowa\u0107 ludzi, ale jednocze\u015bnie dobrze zarabia\u0142.<\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c jedn\u0105 z tych kategorii by\u0142y rodziny policjant\u00f3w oraz pracownik\u00f3w szop\u00f3w czy urz\u0119dnik\u00f3w Judenratu, przez getto przetoczy\u0142a si\u0119 fala fikcyjnych \u015blub\u00f3w. W jednej z relacji jest opisana do\u015b\u0107 zabawna scena, kiedy para przychodzi do rabina, \u017ceby udzieli\u0142 jej \u015blubu, a on pyta: \u2013 Prawdziwy czy fa\u0142szywy? \u2013 Fa\u0142szywy \u2013 pada odpowied\u017a. I rabin krzyczy do swojej \u017cony: \u2013 Ma\u0142ka, nie trzeba baldachimu!<\/span><\/p>\n

\"Getto<\/picture>Getto warszawskie: Ulica Smocza, odcinek od Pawiej na p\u00f3\u0142noc.<\/em><\/span><\/span>  <\/picture>Bundesarchiv, Bild<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n
\n
Wszyscy chcieli zosta\u0107 w getcie?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tak. Oczywi\u015bcie takie mo\u017cliwo\u015bci mia\u0142a tylko pewna grupa, ludzie posiadaj\u0105cy pieni\u0105dze czy koneksje. Ale przede wszystkim si\u0142\u0119 i energi\u0119, \u017ceby walczy\u0107 o przetrwanie.<\/span><\/p>\n

Ogromn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w wywiezionych w pierwszych dniach akcji stanowili \u017cebracy, mieszka\u0144cy schronisk dla ubogich. Oni nie protestowali. Nie mieli si\u0142y ani mo\u017cliwo\u015bci, \u017ceby walczy\u0107 o ocalenie. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich zgin\u0119\u0142a jeszcze na terenie getta, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 pojecha\u0142a do Treblinki, gdzie od razu poszli do kom\u00f3r gazowych.<\/span><\/p>\n

\"Niemiecko-polska<\/picture>Niemiecko-polska tablica informacyjna przy wje\u017adzie do wsi Treblinka<\/em><\/span><\/span>  <\/picture>Zbiory \u017bydowskiego Instytutu Historycznego<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n
\n
Kto pacyfikowa\u0142 te kwarta\u0142y kamienic, gdy zacz\u0119to wysiedla\u0107 \u017byd\u00f3w z getta?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 W pierwszych kilku dniach policja \u017cydowska, potem ju\u017c coraz cz\u0119\u015bciej razem z Niemcami, a tak\u017ce Ukrai\u0144cy, \u0141otysze i Litwini z formacji pomocniczych SS. \u017beby nikt si\u0119 nie wymkn\u0105\u0142, ka\u017cdego dnia \u201ewielkiej akcji” mur getta otacza\u0142a od aryjskiej strony polska granatowa policja.<\/span><\/p>\n

Niemcy stworzyli policj\u0119 \u017cydowsk\u0105, by usprawni\u0107 zarz\u0105dzanie prac\u0105 \u017byd\u00f3w, czy mo\u017ce od pocz\u0105tku mieli diabelski plan: wydzielimy uprzywilejowan\u0105 kast\u0119, damy jej troch\u0119 w\u0142adzy, a ona sama zrobi porz\u0105dek z \u017bydami?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie s\u0105dz\u0119, \u017ceby w momencie jej tworzenia Niemcy cynicznie planowali, jak podzieli\u0107 i zatru\u0107 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. My\u015bl\u0119, \u017ce najpierw decydowa\u0142y wzgl\u0119dy praktyczne \u2013 potrzeba utrzymania porz\u0105dku. Jakakolwiek w\u0142adza w warunkach getta i mo\u017cliwo\u015b\u0107 dost\u0119pu do ograniczonych d\u00f3br, przede wszystkim jedzenia, sprzyja\u0142y jednak demoralizacji. Korupcja i nepotyzm by\u0142y w\u015br\u00f3d policjant\u00f3w na porz\u0105dku dziennym.<\/span><\/p>\n

Policjantami zostawali r\u00f3\u017cni ludzie, ale jednak g\u0142\u00f3wnie ci z wy\u017cszych kr\u0119g\u00f3w.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Sp\u00f3jrzmy na to od strony \u017byd\u00f3w. Wszyscy adwokaci i nauczyciele zostali wyrzuceni z zawodu. Prac\u0119 stracili muzycy, plastycy i urz\u0119dnicy, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych tylko niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zatrudniono w Judenracie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 inteligencji nie mia\u0142a za co \u017cy\u0107. I nagle powsta\u0142a s\u0142u\u017cba, kt\u00f3ra mia\u0142a pilnowa\u0107 porz\u0105dku. To przecie\u017c nic z\u0142ego.<\/span><\/p>\n

\n

Nikt nie m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107, \u017ce wkr\u00f3tce na Umschlagplatzu \u017bydzi w mundurach b\u0119d\u0105 wpycha\u0107 innych \u017byd\u00f3w do wagon\u00f3w jad\u0105cych do oboz\u00f3w \u015bmierci.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Dzi\u015b post\u0119powanie policji \u017cydowskiej oceniamy negatywnie, bo wiemy, \u017ce dopuszcza\u0142a si\u0119 zbrodni. Wielu z funkcjonariuszy bogaci\u0142o si\u0119 na ludzkiej krzywdzie. Ale w momencie, kiedy powstawa\u0142a, decyzja o wst\u0105pieniu do niej wydawa\u0142a si\u0119 niewinna.<\/span><\/p>\n

\"Funkcjonariusze<\/picture>Funkcjonariusze I Rejonu \u017bydowskiej S\u0142u\u017cby Porz\u0105dkowej w getcie warszawskim<\/em><\/span><\/span>  <\/picture>Fot. \u017bydowski Instytut Historyczny. Sygn. M\u017bIH E-1\/15\/6<\/em><\/span><\/span><\/figure>\n
\n
Trudno po prostu zapomnie\u0107 o niegodziwo\u015bciach \u017cydowskich policjant\u00f3w. W ksi\u0105\u017cce \u201eGetto warszawskie. Przewodnik po nieistniej\u0105cym mie\u015bcie”, kt\u00f3r\u0105 napisa\u0142a pani z prof. Jackiem Leociakiem, znalaz\u0142em wstrz\u0105saj\u0105c\u0105 relacj\u0119, jak policjant wi\u00f3z\u0142 na Umschlagplatz dzieci, kt\u00f3re uprzednio przywi\u0105za\u0142 do rikszy. W ko\u0144cowej fazie \u201ewielkiej akcji” ka\u017cdy policjant musia\u0142 codziennie dostarczy\u0107 tam pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, bo inaczej sam pojecha\u0142by do Treblinki. Z drugiej strony wielu policjant\u00f3w, nie chc\u0105c tego robi\u0107, pope\u0142nia\u0142o samob\u00f3jstwa.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Wol\u0119 nie os\u0105dza\u0107 ich z dzisiejszej perspektywy. Nie wiemy, czy sami sprostaliby\u015bmy tak ekstremalnej sytuacji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas s\u0105dzi, \u017ce post\u0105pi\u0142aby szlachetnie. Ale gdyby\u015bmy musieli ratowa\u0107 swoje dziecko, matk\u0119 czy brata? Mo\u017ce w\u00f3wczas przywi\u0105zaliby\u015bmy do tej rikszy s\u0105siadk\u0119 albo starca chowaj\u0105cego si\u0119 w zau\u0142ku.<\/span><\/p>\n

Od 1 pa\u017adziernika 1939 r. w warszawskim getcie dzia\u0142a\u0142 Judenrat, czyli Rada \u017bydowska, kt\u00f3ra by\u0142a oficjaln\u0105 reprezentacj\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w zaakceptowan\u0105 przez Niemc\u00f3w. Jak zareagowa\u0142a na informacj\u0119 o wysiedleniu \u017byd\u00f3w z getta?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Przewodnicz\u0105cy Judenratu Adam Czerniak\u00f3w wcze\u015bniej bez dyskusji wykonywa\u0142 polecenia Niemc\u00f3w, bo by\u0142 przekonany, \u017ce w ten spos\u00f3b ratuje \u017byd\u00f3w<\/a> .<\/span><\/strong> Wynika to z jego dziennika, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 a\u017c do \u015bmierci. Pisa\u0142, \u017ce nale\u017cy ratowa\u0107, co si\u0119 da, i nie wierzy\u0142, by Niemcy chcieli rzeczywi\u015bcie wymordowa\u0107 wszystkich \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\"Adam<\/picture><\/figure>\n

Adam Czerniak\u00f3w, z wykszta\u0142cenia chemik, przed wojn\u0105 by\u0142 radnym Warszawy i radc\u0105 gminy \u017cydowskiej. W jego gabinecie wisia\u0142 portret J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3rego nie zdj\u0105\u0142 nawet w czasie okupacji. Gdy zamkni\u0119to getto, zosta\u0142 przewodnicz\u0105cym Judenratu (Rady \u017bydowskiej). Po rozpocz\u0119ciu Wielkiej Akcji odm\u00f3wi\u0142 podpisania obwieszczenia o wysiedleniu \u017byd\u00f3w i nast\u0119pnego dnia w swoim gabinecie pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, za\u017cywaj\u0105c cyjanek potasu.<\/span>  Fot. Domena publiczna<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Ale do getta dochodzi\u0142y ju\u017c informacje o masowej eksterminacji \u017byd\u00f3w. Jeszcze nie o fabrykach \u015bmierci, ale o operacji \u201eReinhardt” ju\u017c tak. O tym, \u017ce w Lublinie, Lwowie czy Bia\u0142ymstoku Niemcy likwidowali getta i mordowali wszystkich ich mieszka\u0144c\u00f3w.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie wiem, dlaczego nie odczyta\u0142 intencji Niemc\u00f3w. Nie potrafi\u0119 odpowiedzie\u0107 na pytanie, dlaczego Aba Kowner, \u017byd z getta w Wilnie, ju\u017c w 1941 r. twierdzi\u0142, \u017ce Niemcy chc\u0105 wymordowa\u0107 wszystkich \u017byd\u00f3w, a p\u00f3\u0142tora roku p\u00f3\u017aniej Czerniakowowi w Warszawie wci\u0105\u017c nie mie\u015bci\u0142o si\u0119 to w g\u0142owie. Patrzy\u0142 na tragedi\u0119 \u017byd\u00f3w na ulicach getta, jakby nie przyjmowa\u0142 jej do wiadomo\u015bci. A przecie\u017c to nie by\u0142 g\u0142upi cz\u0142owiek.<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce po prostu naiwny?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie wiem, czy to w\u0142a\u015bciwe s\u0142owo. Przede wszystkim by\u0142 wi\u0119\u017aniem w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci, swojego do\u015bwiadczenia \u017cyciowego, kt\u00f3re ogranicza\u0142o jego wyobra\u017ani\u0119. Czerniak\u00f3w to posta\u0107 tragiczna. Na jego post\u0119powanie w getcie nie mo\u017cna patrze\u0107 w oderwaniu od \u017cyciorysu. Studiowa\u0142 na politechnice w Dre\u017anie, doskonale zna\u0142 niemiecki, a I wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 prze\u017cy\u0142 w Niemczech. Wydawa\u0142o mu si\u0119, \u017ce zna Niemc\u00f3w. To ogranicza\u0142o horyzont jego wyobra\u017cenia o tym, do czego s\u0105 zdolni.<\/span><\/p>\n

\n

Uto\u017csamianie Niemc\u00f3w z 1939 r. z tymi, kt\u00f3rzy okupowali ziemie polskie w czasie I wojny, by\u0142o zreszt\u0105 powszechne. Starsi \u017bydzi pami\u0119tali, \u017ce wtedy w zasadzie Niemcy nie dopu\u015bcili si\u0119 wielkich zbrodni.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Najgorsze w \u017cyciu Czerniakowa by\u0142y ostatnie dni, czyli czas przed rozpocz\u0119ciem \u201ewielkiej akcji”. Chodzi\u0142 wtedy do Niemc\u00f3w, wysiadywa\u0142 na korytarzu u Heinza Auerswalda, komisarza SS ds. dzielnicy \u017cydowskiej, i wydawa\u0142o mu si\u0119, \u017ce jest dla niego partnerem. Chyba sobie wyobrazi\u0142, \u017ce zbudowa\u0142 z nim jak\u0105\u015b trwa\u0142\u0105 relacj\u0119. Mia\u0142 zreszt\u0105 podstawy, bo jak si\u0119 komisarzowi mia\u0142o urodzi\u0107 dziecko, to Judenrat szarpn\u0105\u0142 si\u0119 na cenne prezenty. Dziecko jednak umar\u0142o, wi\u0119c na niewiele to si\u0119 zda\u0142o, ale Czerniak\u00f3w zapewne my\u015bla\u0142, \u017ce taki gest ma znaczenie, a ich relacja nie jest wy\u0142\u0105cznie s\u0142u\u017cbowa. <\/span><\/p>\n

\"Heinz<\/picture><\/figure>\n

Heinz Auerswald (1908-1970) – niemiecki prawnik, cz\u0142onek NSDAP i SS, komisarz do spraw dzielnicy \u017cydowskiej w Warszawie<\/span>  domena publiczna<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Tu\u017c przed 22 lipca 1942 r. Czerniak\u00f3w wci\u0105\u017c chodzi\u0142 do Niemc\u00f3w i pyta\u0142, co si\u0119 dzieje? A oni odsy\u0142ali go od Annasza do Kajfasza i nadal zapewniali, \u017ce \u017bydzi w getcie s\u0105 bezpieczni. K\u0142amali w \u017cywe oczy, a on nadal si\u0119 \u0142udzi\u0142.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi nie szcz\u0119dzili mu wyzwisk. Nauczyciel Chaim Kap\u0142an nazwa\u0142 go w dzienniku \u201eg\u0142upkiem w\u015br\u00f3d g\u0142upk\u00f3w”. Emanuel Ringelblum, za\u0142o\u017cyciel s\u0142ynnego Podziemnego Archiwum Getta o kryptonimie \u201eOneg Szabat” (Rado\u015b\u0107 Soboty), okre\u015bli\u0142 Czerniakowa jako despot\u0119. A jedna z \u017cydowskich gazet pisa\u0142a, \u017ce z \u0142aski hitlerowc\u00f3w zosta\u0142 \u201ekacykiem 400-tysi\u0119cznego pa\u0144stwa”.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Niekt\u00f3rzy uwa\u017cali ludzi z Judenratu po prostu za kolaborant\u00f3w, bezwolne narz\u0119dzie w r\u0119kach Niemc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce i tak uwa\u017cali, ale przecie\u017c zwykli mieszka\u0144cy getta my\u015bleli podobnie. Te\u017c \u0142udzili si\u0119, \u017ce nic im si\u0119 nie stanie? Nie my\u015bleli tak jak Aba Kowner, tylko w\u0142a\u015bnie tak jak Czerniak\u00f3w. Sk\u0105d si\u0119 to bra\u0142o?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Warszawscy \u017bydzi d\u0142ugo my\u015bleli, \u017ce to incydenty. \u017be Niemcy likwidowali inne getta z jakich\u015b bardzo konkretnych powod\u00f3w. \u017be to, co nast\u0105pi\u0142o w ma\u0142ych miejscowo\u015bciach, nie mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107 w Warszawie, gdzie mieszka przecie\u017c kilkaset tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, o kt\u00f3rych wie ca\u0142y \u015bwiat [przed wojn\u0105 Warszawa by\u0142a najwi\u0119kszym skupiskiem \u017byd\u00f3w w Europie i drugim, po Nowym Jorku, na \u015bwiecie]. \u017be Niemcy nie mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 na tak\u0105 zbrodni\u0119. \u017be jest granica, kt\u00f3rej nie przekrocz\u0105.<\/span><\/p>\n

Zanim z tych \u201eincydent\u00f3w” \u2013 w Cz\u0119stochowie, Lublinie, Bia\u0142ystoku, Wilnie i innych gettach \u2013 w \u015bwiadomo\u015bci warszawskich \u017byd\u00f3w z\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 mapa wielkiej zbrodni, up\u0142yn\u0119\u0142o troch\u0119 czasu. Ale tak naprawd\u0119 zacz\u0119li rozumie\u0107, co si\u0119 dzieje, dopiero w trakcie wielkiej akcji wysiedle\u0144czej.<\/span><\/p>\n

\"Ulica<\/picture><\/figure>\n

Ulica Zamenhofa mi\u0119dzy G\u0119si\u0105 a Kupieck\u0105. \u017bydzi w drodze na Umschlagplatz<\/span>  Fot. research.archives.gov<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Ale przecie\u017c ju\u017c w jej drugim dniu, 23 lipca 1942 r., Czerniak\u00f3w za\u017cy\u0142 cyjanek. Samob\u00f3jstwo cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zapewnia\u0142 w imieniu Niemc\u00f3w, \u017ce nic im si\u0119 nie stanie, by\u0142o przecie\u017c manifestacj\u0105. Sygna\u0142em, \u017ce nie mo\u017cna ju\u017c im wierzy\u0107, bo realizuj\u0105 najstraszniejszy scenariusz.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Gest Czerniakowa by\u0142 oczywi\u015bcie krzykiem, wa\u017cn\u0105 informacj\u0105, ale r\u00f3\u017cnie ocenian\u0105. Na przyk\u0142ad cz\u0142onkowie konspiracji, w tym Marek Edelman, twierdzili, \u017ce jego samob\u00f3jstwo \u015bwiadczy\u0142o jedynie o tch\u00f3rzostwie. Krytykowali go nawet po \u015bmierci, uwa\u017cali, \u017ce jedynym honorowym wyj\u015bciem dla niego powinno by\u0142o by\u0107 wezwanie ludzi do buntu.<\/span><\/p>\n

Nie wiem, czy wielu \u017byd\u00f3w po samob\u00f3jstwie Czerniakowa przejrza\u0142o na oczy. Zreszt\u0105 nie mieli g\u0142owy ani czasu, \u017ceby my\u015ble\u0107, co ono oznacza. Gdy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 \u201ewielka akcja”, zapanowa\u0142y strach i chaos. Ludzie rozpaczliwie szukali ratunku. To nie by\u0142 czas na wnikliwe analizy.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi tak naprawd\u0119 zdali sobie spraw\u0119, \u017ce jad\u0105 na \u015bmier\u0107, dopiero gdy do getta dotar\u0142y informacje o tym, co dzieje si\u0119 w Treblince. Bund wys\u0142a\u0142 tam Zalmana Frydrycha. A w sierpniu uciekli stamt\u0105d Abraham Krzepicki i Dawid Nowodworski.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Wszyscy czytali\u015bmy \u201eZd\u0105\u017cy\u0107 przed panem Bogiem” Hanny Krall<\/strong><\/span><\/a> i wydaje nam si\u0119, \u017ce wiedza o tym, co dzia\u0142o si\u0119 w Treblince, by\u0142a powszechna. Nie by\u0142a. Getto to ci\u0105gle 300 tys. ludzi, a o masowym zabijaniu wiedzia\u0142a w\u0105ska grupa, mo\u017ce tysi\u0105c, mo\u017ce dwa tysi\u0105ce os\u00f3b. Nie by\u0142o te\u017c \u0142atwo uwierzy\u0107 w opowie\u015bci uciekinier\u00f3w z obozu w Treblince \u2013 to wci\u0105\u017c nie mie\u015bci\u0142o si\u0119 ludziom w g\u0142owach. Jednak wie\u015bci o tym zacz\u0119\u0142y kr\u0105\u017cy\u0107 po getcie. Ludzie zacz\u0119li u\u015bwiadamia\u0107 sobie, \u017ce z Umschlagplatzu wcale nie jedzie si\u0119 do pracy na wschodzie, a ci, kt\u00f3rych wepchni\u0119to tam do wagon\u00f3w, ju\u017c nie \u017cyj\u0105.<\/span><\/p>\n

\"Treblinka\"<\/picture><\/figure>\n

Treblinka<\/span>  RAFAL SZCZEPANKOWSKI<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Skutek by\u0142 taki, \u017ce w sierpniu, w apogeum \u201ewielkiej akcji”, \u017bydzi przestali s\u0142ucha\u0107 Niemc\u00f3w, nie wychodzili ju\u017c z mieszka\u0144 dobrowolnie. Zacz\u0119li si\u0119 ukrywa\u0107.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 To by\u0142 odruch. Nie my\u015bleli jeszcze o tym, \u017ce w ten spos\u00f3b mog\u0105 unikn\u0105\u0107 \u015bmierci. Po prostu chowali si\u0119 przed Niemcami. To te\u017c pocz\u0105tek \u201eepopei skrytkowej” \u2013 wtedy zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 przer\u00f3\u017cne schowki, najpierw prowizoryczne, a potem coraz bardziej pomys\u0142owe.<\/span><\/p>\n

W pierwszych dniach \u201ewielkiej akcji” z Umschlagplatzu do Treblinki wyje\u017cd\u017ca\u0142o oko\u0142o 7-9 tys. \u017byd\u00f3w dziennie. Potem z ka\u017cdym dniem wi\u0119cej. W szczycie wyw\u00f3zek, pomi\u0119dzy 6 a 11 wrze\u015bnia, kiedy dosz\u0142o do operacji nazwanej p\u00f3\u017aniej przez \u017byd\u00f3w \u201ewielkim kot\u0142em”, do Treblinki pojecha\u0142o ponad 54 tys. ludzi, a na miejscu zabito ponad 2,5 tys. Zadziwiaj\u0105ce, \u017ce tak wielk\u0105 operacj\u0119 przeprowadzi\u0142y tak nieliczne si\u0142y.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Rzeczywi\u015bcie, to mog\u0142o by\u0107 od kilkuset do tysi\u0105ca ludzi. Ale dobrze uzbrojonych i wyszkolonych. Dzia\u0142ali naprawd\u0119 sprawnie i skutecznie.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce te si\u0142y nie by\u0142y liczne w stosunku do liczby wywiezionych, zastosowano metod\u0119 segmentow\u0105: kwarta\u0142 po kwartale, a potem dom po domu. Policja \u017cydowska codziennie o \u015bwicie dostawa\u0142a informacj\u0119, kt\u00f3ry kwarta\u0142 b\u0119dzie tego dnia wysiedlany.<\/span><\/p>\n

\"\u017bydzi<\/picture><\/figure>\n

\u017bydzi z warszawskiego getta na Umschlagplatz przed wyw\u00f3zk\u0105 do obozu zag\u0142ady w Treblinc<\/span>  Fot. \u017bIH<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Do ostatniej wyw\u00f3zki podczas \u201ewielkiej akcji” dosz\u0142o 21 wrze\u015bnia 1942 r., w pokutne \u015bwi\u0119to Jom Kippur. Trzy dni p\u00f3\u017aniej SS-Untersturmf\u00fchrer Karl Brandt zawiadomi\u0142 Judenrat o zako\u0144czeniu wysiedle\u0144. Ilu \u017byd\u00f3w \u0142\u0105cznie Niemcy wywie\u017ali do Treblinki?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Dane si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105. Wed\u0142ug niemieckich \u017ar\u00f3de\u0142 ponad 253 tys., wed\u0142ug \u017cydowskich \u2013 ponad 300 tys. Oko\u0142o 10 tys. os\u00f3b zamordowano na miejscu, a mniej wi\u0119cej 8 tys. uciek\u0142o na stron\u0119 aryjsk\u0105. W getcie zosta\u0142o legalnie oko\u0142o 35-40 tys. pracuj\u0105cych w szopach \u017byd\u00f3w oraz jakie\u015b 15-20 tys. os\u00f3b \u201enielegalnych”, kt\u00f3re na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 znalaz\u0142y sposoby, by nie znale\u017a\u0107 si\u0119 w transporcie. W sumie w getcie pozosta\u0142o oko\u0142o 50-60 tys. \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Co jeszcze zmieni\u0142o si\u0119 w getcie po \u201ewielkiej akcji” opr\u00f3cz liczby mieszka\u0144c\u00f3w?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Topografia. Nie by\u0142o ju\u017c tzw. ma\u0142ego getta \u2013 zosta\u0142o zlikwidowane ju\u017c 10 sierpnia 1942 r. Rozebrano te\u017c k\u0142adk\u0119 nad ul. Ch\u0142odn\u0105.<\/span><\/p>\n

Natomiast centralne getto zosta\u0142o podzielone na strefy. Ju\u017c nie by\u0142o w ca\u0142o\u015bci dost\u0119pne dla wszystkich \u017byd\u00f3w \u2013 Niemcy wydzielili w nim enklawy. Jedn\u0105 tworzy\u0142 po\u0142o\u017cony centralnie g\u0142\u00f3wny teren szop\u00f3w \u2013 tam mie\u015bci\u0142y si\u0119 warsztaty Hallmana, Schulza i T\u00f6bbensa. Druga, znacznie mniejsza enklawa, znajdowa\u0142a si\u0119 na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim kra\u0144cu getta \u2013 tam dzia\u0142a\u0142 szop szczotkarzy. I by\u0142 jeszcze du\u017cy pas terenu wok\u00f3\u0142 ul. Mi\u0142ej.<\/span><\/p>\n

Te enklawy zosta\u0142y otoczone nowym murem, i w\u0142a\u015bnie tam \u017cy\u0142o te oko\u0142o 50-60 tys. ludzi. Mi\u0119dzy zamieszkanymi obszarami znajdowa\u0142y si\u0119 tzw. dzikie tereny, na kt\u00f3rych nikomu nie by\u0142o wolno przebywa\u0107. Ich sprz\u0105taniem zajmowa\u0142o si\u0119 specjalnie do tego celu utworzone przedsi\u0119biorstwo o nazwie Werteerfassung [ewidencja kosztowno\u015bci]. Akcj\u0105 kierowa\u0142 austriacki esesman Franz Konrad, zwany \u201ekr\u00f3lem getta”. Oczywi\u015bcie wykorzystywa\u0142 do pracy \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy pod okiem Niemc\u00f3w przetrz\u0105sali mieszkania opuszczone przez \u017byd\u00f3w wywiezionych do Treblinki.<\/span><\/p>\n

Szukali mitycznego \u201e\u017cydowskiego z\u0142ota”?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tak, wynosili wszystko, co mia\u0142o jak\u0105kolwiek warto\u015b\u0107. Na terenie getta powsta\u0142o kilkana\u015bcie magazyn\u00f3w, w kt\u00f3rych gromadzili meble, sprz\u0119ty domowe, ksi\u0105\u017cki, instrumenty muzyczne, dzie\u0142a sztuki. Jeden z takich magazyn\u00f3w powsta\u0142 w Wielkiej Synagodze na T\u0142omackiem. Niemcy urz\u0105dzali w niej tak\u017ce aukcje dla Polak\u00f3w, podczas kt\u00f3rych sprzedawali im talerze, ubrania czy firany. Natomiast najcenniejsze rzeczy \u2013 obrazy, drogie meble i porcelana \u2013 jecha\u0142y do Niemiec.<\/span><\/p>\n

\"Wielka<\/picture><\/figure>\n

Wielka Synagoga na T\u0142omackiem<\/span>  Archiwum<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Nie wszystko Niemcom uda\u0142o si\u0119 jednak wywie\u017a\u0107. Janina Bauman, w\u00f3wczas 17-latka, opisa\u0142a po wojnie, jak t\u0142uk\u0142a w tych opuszczonych mieszkaniach pozostawion\u0105 porcelan\u0119, \u017ceby nie wpad\u0142a w niemieckie r\u0119ce. A ju\u017c podczas powstania bojowcy podpalili te magazyny.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna jako\u015b opisa\u0107 tych, kt\u00f3rzy zostali w getcie po \u201ewielkiej akcji”?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie by\u0142o ju\u017c w\u015br\u00f3d nich starych, chorych, biednych i g\u0142odnych. Wi\u0119cej m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn ni\u017c kobiet, mniej dzieci. Zosta\u0142o wielu \u017byd\u00f3w samotnych, kt\u00f3ry stracili ca\u0142e rodziny, albo jakie\u015b niedobitki \u2013 dwoje-troje cz\u0142onk\u00f3w pozosta\u0142ych z licznej rodziny.<\/span><\/p>\n

Tworzy\u0142y si\u0119 nowe wi\u0119zi, zupe\u0142nie inne od poprzednich.<\/span><\/p>\n

\n

Ludzie byli wprawdzie okaleczeni psychicznie, ale jeszcze nie z\u0142amani, a przede wszystkim zdeterminowani \u2013 mo\u017ce nie tyle, \u017ceby prze\u017cy\u0107, ale \u017ceby walczy\u0107.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Chcieli si\u0119 m\u015bci\u0107 na Niemcach i tych, kt\u00f3rzy z nimi wsp\u00f3\u0142pracowali przy mordowaniu \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ale to g\u0142\u00f3wnie m\u0142odzi, 20-30-latkowie, chcieli si\u0119 m\u015bci\u0107 albo walczy\u0107. Starsi nadal uwa\u017cali, \u017ce nie nale\u017cy Niemc\u00f3w dra\u017cni\u0107, a wtedy wszystko jako\u015b si\u0119 u\u0142o\u017cy.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie znam takich dyskusji z okresu po \u201ewielkiej akcji”, moim zdaniem toczy\u0142y si\u0119 one wcze\u015bniej. Kry\u0142y si\u0119 za tym rozmaite mechanizmy: odpowiedzialno\u015b\u0107 za rodzin\u0119, za spo\u0142eczno\u015b\u0107. Dzia\u0142acze rozmaitych partii, ukszta\u0142towani w zupe\u0142nie innych czasach, mieli odmienne wyobra\u017cenie, czym jest odpowiedzialno\u015b\u0107 za nar\u00f3d. By\u0107 mo\u017ce wierzyli, \u017ce s\u0105 jeszcze jakie\u015b sposoby, by przetrwa\u0107. Natomiast walka oznacza\u0142a dla nich pewn\u0105 \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

M\u0142odzi uwa\u017cali, \u017ce nale\u017cy walczy\u0107 bez wzgl\u0119du na wszystko. Zgin\u0105\u0107, ale za wszelk\u0105 cen\u0119 si\u0119 sprzeciwi\u0107. Jeszcze w czasie \u201ewielkiej akcji” powsta\u0142y zr\u0119by \u017bydowskiej Organizacji Bojowej, a Izrael Kana\u0142 dokona\u0142 pierwszego zamachu na J\u00f3zefa Szery\u0144skiego, znienawidzonego nadkomisarza policji \u017cydowskiej<\/a> <\/strong><\/span>. Wprawdzie si\u0119 nie powi\u00f3d\u0142, bo Szery\u0144ski zosta\u0142 tylko ranny, ale kolejny zamach na jego zast\u0119pc\u0119 Jakuba Lejkina by\u0142 ju\u017c udany. To by\u0142 sygna\u0142, \u017ce w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w co\u015b si\u0119 zmienia.<\/span><\/p>\n

\"J\u00f3zef<\/picture><\/figure>\n
J\u00f3zef Szery\u0144ski (1893-1943) z adiutantem w getcie warszawskim. Nie wiadomo, kiedy Szery\u0144ski przeszed\u0142 na katolicyzm. W dokumentacji Policji Pa\u0144stwowej wyst\u0119puje wy\u0142\u0105cznie pod tym nazwiskiem. Wcze\u015bniej prawdopodobnie nazywa\u0142 si\u0119 Szenkman<\/span>  Fot. \u017bydowski Instytut Historyczny. Sygn. M\u017bIH E-1\/3\/3<\/span><\/em><\/span><\/p>\n
Niemcy przekonali si\u0119 o tym w styczniu 1943 r. podczas kolejnej pr\u00f3by wyw\u00f3zek z getta, gdy \u017bOB-owcy zaatakowali esesman\u00f3w konwojuj\u0105cych kolumn\u0119 \u017byd\u00f3w.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tak, a cztery miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej, 19 kwietnia, stan\u0119li do otwartej walki. Zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce nie maj\u0105 szans, ale wiedzieli te\u017c, \u017ce nie maj\u0105 innego wyj\u015bcia.<\/span><\/p>\n

\n
Rozmawia\u0142 Miros\u0142aw Maciorowski –  <\/strong><\/span>Prof. dr hab. Barbara Engelking<\/strong><\/span><\/h5>\n

Dyrektorka Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, w latach 2014<\/i>–<\/i>18 przewodnicz\u0105ca Mi\u0119dzynarodowej Rady O\u015bwi\u0119cimskiej. W 2021 r. znalaz\u0142a si\u0119 na 12. miejscu listy najbardziej wp\u0142ywowych historyk\u00f3w przygotowanej przez naukowc\u00f3w z portalu Academic <\/i>Inluence<\/i>. Autorka i wsp\u00f3\u0142autorka wielu publikacji o <\/i>Holokau\u015bcie<\/i>, m.in. monografii \u201e<\/i>Dalej jest noc. Losy \u017byd\u00f3w w wybranych powiatach okupowanej Polski” (2018) czy <\/i>\u201e<\/i>Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniej\u0105cym mie\u015bcie (2002).<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wielka akcja wysiedle\u0144cza rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 22 lipca 1942 r. Na zdj\u0119ciu \u017bydzi na Umschlagplatzu przy ul. Stawki czekaj\u0105 na transport do Treblinki (domena publiczna) Wielka akcja, wielka \u015bmier\u0107. 80 lat temu Niemcy zacz\u0119li likwidacj\u0119 getta warszawskiego Miros\u0142aw Maciorowski \u017bydzi d\u0142ugo my\u015bleli, \u017ce likwidacje gett w ma\u0142ych miejscowo\u015bciach s\u0105 incydentami, kt\u00f3re nie mog\u0142yby si\u0119 zdarzy\u0107 w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97057"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97057"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97057\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97076,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97057\/revisions\/97076"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97057"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97057"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97057"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}