{"id":97342,"date":"2022-08-14T17:09:10","date_gmt":"2022-08-14T15:09:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=97342"},"modified":"2022-08-08T21:43:47","modified_gmt":"2022-08-08T19:43:47","slug":"14-09-72","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=97342","title":{"rendered":"Po ojcu, kr\u00f3lu z Tybetu, zosta\u0142 jej tylko p\u0142aszcz. A Gonpo wci\u0105\u017c wierzy w socjalizm"},"content":{"rendered":"

Ryszard Niedzielski, pseudonim ‘Uwaga inwazja’, w galerii przy rondzie Wolnego Tybetu w Warszawie, 06.07.2011. (Fot. Wojciech Surdziel \/ Agencja Wyborcza.pl)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Po ojcu, kr\u00f3lu z Tybetu, zosta\u0142 jej tylko p\u0142aszcz. A Gonpo wci\u0105\u017c wierzy w socjalizm<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Emilia Su\u0142ek<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Chi\u0144scy \u017co\u0142nierze odkryli w buddyjskich \u015bwi\u0105tyniach figury wotywne zrobione z mas\u0142a i m\u0105ki j\u0119czmiennej. Zjadali je pasjami. To nie by\u0142o tylko zaspokajanie g\u0142odu. Po\u017cerali tybeta\u0144sk\u0105 kultur\u0119.<\/em><\/span><\/strong><\/h4>\n
\n
Z Barbar\u0105 Demick, autork\u0105 ksi\u0105\u017cki \u201eZjadanie Buddy”, rozmawia Emilia Su\u0142ek<\/em><\/span><\/h5>\n
\n

Dlaczego ksi\u0105\u017cka o Tybecie?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Kiedy przyjecha\u0142am do Pekinu jako korespondentka \u201eThe Los Angeles Times”, wiedzia\u0142am, \u017ce b\u0119d\u0119 pisa\u0107 o Tybecie. Z tych samych powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych pisa\u0142am o Korei P\u00f3\u0142nocnej. Lubi\u0119 pisa\u0107 o miejscach, kt\u00f3re s\u0105 s\u0142abo widoczne na Google Earth.<\/span><\/p>\n

Nga\u0142a, o kt\u00f3rej piszesz w \u201eZjadaniu Buddy”, to tybeta\u0144ski region w chi\u0144skiej prowincji Syczuan. Jak wybra\u0142a\u015b to miejsce?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Wybra\u0142o si\u0119 samo. Przed olimpiad\u0105 w Pekinie w 2008 roku przez Tybet przetacza\u0142y si\u0119 protesty. Szybko sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce Nga\u0142a jest jednym z silnik\u00f3w oporu. Potem przysz\u0142a fala samospale\u0144, indywidualnych akt\u00f3w politycznego oporu, z kt\u00f3rych prawie trzecia cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a miejsce w Ngale. W\u0142adze otoczy\u0142y region kordonem. Chcia\u0142am si\u0119 przekona\u0107, co tam jest, czego chi\u0144ski rz\u0105d nie chce pokaza\u0107 \u015bwiatu. Zacz\u0119\u0142am zg\u0142\u0119bia\u0107 histori\u0119 i tak si\u0119 zacz\u0119\u0142o.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Co by\u0142o w tej historii najwa\u017cniejsze?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Nga\u0142a by\u0142a kiedy\u015b kr\u00f3lestwem Me, wielko\u015bci Austrii. Tereny te s\u0105 poza Tybeta\u0144skim Regionem Autonomicznym. To oznacza, \u017ce teoretycznie wjecha\u0107 mo\u017cna tam bez skomplikowanych pozwole\u0144, kt\u00f3rych wymaga si\u0119 od turyst\u00f3w jad\u0105cych do Lhasy. Paradoksalnie Lhasa stoi jednak otworem przed turystami. Wjecha\u0107 do Nga\u0142y by\u0142o du\u017co trudniej.<\/span><\/p>\n

Od kiedy zacz\u0119\u0142o dochodzi\u0107 do samospale\u0144, na \u015bwiat wydosta\u0142o si\u0119 niewiele nagra\u0144 z regionu. Niekt\u00f3re z nich zrobione przez zachodnich dziennikarzy. Kilka uj\u0119\u0107 z okna samochodu, z ukrycia, w po\u015bpiechu. Na ulicy zasieki, wojsko. Jak by\u0142o w twoim przypadku?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Widzia\u0142am sceny jak z Bagdadu albo Strefy Gazy. Mia\u0142am akredytacj\u0119. Teoretycznie mog\u0142am wi\u0119c pracowa\u0107 jawnie. Stara\u0142am si\u0119 jednak nie rzuca\u0107 w oczy. Porusza\u0142am si\u0119 po zmroku, zawsze w kapeluszu, okutana w jaki\u015b szal. Mieszka\u0142am poza regionem. Tak by\u0142o bezpieczniej. Osoby przy\u0142apane na rozmowie ze mn\u0105 mog\u0142y by\u0107 oskar\u017cone o zdrad\u0119 tajemnicy pa\u0144stwowej.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wn\u0105 bohaterk\u0105 twojej ksi\u0105\u017cki jest Gonpo, c\u00f3rka kr\u00f3la. Nigdy nie zosta\u0142a kr\u00f3low\u0105. Dzi\u015b mieszka na emigracji. Ksi\u0105\u017cka zaczyna si\u0119 od jej babki, kr\u00f3lowej Palczen Dondup. Czy ten fokus na kobiety jest celowy?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Losy ksi\u0105\u017cek zmieniaj\u0105 si\u0119 w trakcie pisania. Ta mia\u0142a by\u0107 o zwyk\u0142ych ludziach, nie o arystokracji, a ju\u017c na pewno nie o rodzinie kr\u00f3lewskiej. W Indiach pozna\u0142am jednak Gonpo. Na pocz\u0105tku nie chcia\u0142a o sobie m\u00f3wi\u0107. To by\u0142o zbyt bolesne. Kiedy wreszcie przem\u00f3wi\u0142a, musia\u0142a zosta\u0107 g\u0142\u00f3wn\u0105 bohaterk\u0105. Jest symbolem tragedii tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

\n
\n
Mao Zedong k\u0142ama\u0142 z u\u015bmiechem na ustach. Jak Chiny zdoby\u0142y Tybet<\/a>ZAPISZ NA P\u00d3\u0179NIEJ<\/a><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Gonpo jest c\u00f3rk\u0105 Palgona Rabtena, kt\u00f3ry rz\u0105dzi\u0142 kr\u00f3lestwem Me do 1958 roku, kiedy komuni\u015bci zdj\u0119li go z urz\u0119du. Jak dalej potoczy\u0142y si\u0119 jej losy?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Gonpo odebra\u0142a chi\u0144skie wykszta\u0142cenie. Wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Chi\u0144czyka, kt\u00f3rego pozna\u0142a w ko\u0142chozie w Xinijangu. Opiekowa\u0142 si\u0119 ni\u0105: z powodu pochodzenia Gonpo dostawa\u0142a najci\u0119\u017csze prace. Jej matka zgin\u0119\u0142a w niewyja\u015bnionych okoliczno\u015bciach. Skoczy\u0142a do rzeki, raczej nie z w\u0142asnej woli. Ojciec by\u0142 wi\u0119ziony. Potem, ju\u017c na wolno\u015bci, pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. Mimo tych do\u015bwiadcze\u0144 Gonpo wierzy w socjalizm. Nie ma w niej nic kr\u00f3lewskiego. Z d\u00f3br, kt\u00f3re zwr\u00f3cono jej po rewolucji kulturalnej, zosta\u0142 tylko p\u0142aszcz kr\u00f3la, kt\u00f3ry le\u017cy gdzie\u015b w walizce. Wszystko inne Gonpo rozda\u0142a albo zapisa\u0142a klasztorom.<\/span><\/p>\n

Jak t\u0142umaczysz jej sympati\u0119 do socjalizmu?<\/span><\/h4>\n

\u2013 To taka niekomunistyczna wersja socjalizmu. Wiara w r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich ludzi, egalitaryzm, wrogo\u015b\u0107 do hierarchii nie stoj\u0105 w sprzeczno\u015bci z buddyzmem. Ojciec Gonpo, jak pokazuj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a z epoki, by\u0142 kr\u00f3lem, kt\u00f3ry nie wierzy\u0142 w arystokracj\u0119. Gonpo jad\u0142a to samo, co inne dzieci. Nie mog\u0142a obnosi\u0107 si\u0119 ze swoim pochodzeniem. To, czego uczy\u0142a si\u0119 potem w chi\u0144skiej szkole, nie wywraca\u0142o jej \u017cycia do g\u00f3ry nogami.<\/span><\/p>\n

Jaki jest jej stosunek do Chin?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Podobnie jak wiele os\u00f3b opisanych w \u201eZjadaniu Buddy” Gonpo jest pomi\u0119dzy. To cechuje wielu ludzi w Tybecie. Chcieliby uto\u017csamia\u0107 si\u0119 z Chinami, ale pragn\u0105 tych samych swob\u00f3d, co reszta ludno\u015bci.<\/span><\/p>\n

O jakich swobodach mowa?<\/span><\/h4>\n

\u2013 O mo\u017cliwo\u015bci piel\u0119gnowania kultury, wyborze kariery. Tybeta\u0144czycy chc\u0105 mie\u0107 te same \u015bcie\u017cki rozwoju, mo\u017cliwo\u015b\u0107 podr\u00f3\u017cowania. Chcieliby mie\u0107 paszport. Jeden z moich bohater\u00f3w, biznesmen, cz\u0142owiek zamo\u017cny, z kilkoma mieszkaniami, drogim autem i najnowszym smartfonem w r\u0119ce, m\u00f3wi: \u201eMam wszystko opr\u00f3cz wolno\u015bci”. To nie aktywista polityczny, a jednak mo\u017ce mniej, tylko dlatego, \u017ce jest Tybeta\u0144czykiem.<\/span><\/p>\n

By\u0142o to dla ciebie zaskoczeniem? Ta zgoda na bycie obywatelem Chin i nawet pewna duma z ich rozwoju, ale jednocze\u015bnie poczucie \u017cycia w zniewoleniu?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Chyba nie. Wszyscy ludzie w \u201eZjadaniu Buddy” rozdarci s\u0105 tym wewn\u0119trznym konfliktem. Chc\u0105, \u017ceby ich dzieci uczy\u0142y si\u0119 chi\u0144skiego, chc\u0105 cieszy\u0107 si\u0119 z po\u017cytk\u00f3w technologii, chc\u0105 korzysta\u0107 z kultury na ka\u017cdym poziomie: chi\u0144skiej i tybeta\u0144skiej. Chc\u0105 mie\u0107 wszystko. Tak samo jak my.<\/span><\/p>\n

Piszesz, \u017ce w czasach rewolucji kulturalnej Gonpo nie chcia\u0142a wierzy\u0107, \u017ce to Mao jest winien cierpieniu jej rodziny. Jak wszyscy inni obwinia\u0142a tych, co s\u0105 poni\u017cej. Jak to wyja\u015bni\u0107?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Trudno jest zakwestionowa\u0107 co\u015b, w co wierzy si\u0119 tyle lat. Obywatelom Chin trudno jest poda\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 Mao, a dzi\u015b prezydenta Xi Jinpinga. Tak samo Rosjanom trudno obiektywnie spojrze\u0107 na W\u0142adimira Putina. Tym te\u017c objawia si\u0119 kult jednostki. Wina spada na tych ni\u017cej w hierarchii.<\/span><\/p>\n

Z Nga\u0142y wyjecha\u0142a\u015b w 2016 roku. Czy jej mieszka\u0144cy maj\u0105 dzi\u015b wolno\u015bci wi\u0119cej, czy mniej?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Na pewno mniej. Po doj\u015bciu Xi Jinpinga do w\u0142adzy w 2012 roku wiele zmieni\u0142o si\u0119 na niekorzy\u015b\u0107. W 2017 roku w Lhasie s\u0142ysza\u0142am taki dowcip: \u201eCzym si\u0119 r\u00f3\u017cni dom tybeta\u0144ski od chi\u0144skiego? Nad tybeta\u0144skim powiewa chi\u0144ska flaga”. W innych cz\u0119\u015bciach kraju portret\u00f3w Xi i czerwonych flag jest mniej. Chi\u0144czycy nie musz\u0105 demonstrowa\u0107 swojej lojalno\u015bci. Tybeta\u0144czycy s\u0105 do tego zmuszani. Partia bezwzgl\u0119dnie wykorzystuje te\u017c pandemi\u0119. Programy monitoruj\u0105ce rozprzestrzenianie si\u0119 koronawirusa s\u0142u\u017c\u0105 w Chinach do monitorowania wirusa niezale\u017cnego my\u015blenia.<\/span><\/p>\n

\u00a0Moje najnowsze wiadomo\u015bci z Syczuanu s\u0105 takie: Tybeta\u0144czycy musz\u0105 zdejmowa\u0107 z dach\u00f3w flagi modlitewne i zast\u0119powa\u0107 je flag\u0105 Chin.<\/span><\/h4>\n

\u2013 S\u0105 r\u00f3\u017cne stopnie przymusu. Ju\u017c wcze\u015bniej ludzie mieli w domu portrety Mao. Ale mam wra\u017cenie, \u017ce dopiero po doj\u015bciu do w\u0142adzy Xi zacz\u0119li naprawd\u0119 musie\u0107. Represje wesz\u0142y na wy\u017cszy poziom. W ko\u0144cu to za prezydentury Xi pojawi\u0142y si\u0119 obozy reedukacji dla ludno\u015bci ujgurskiej.<\/span><\/p>\n

\u201eZjadanie Buddy” pokazuje, \u017ce protesty, kt\u00f3re obserwujemy dzi\u015b, maj\u0105 korzenie w przesz\u0142o\u015bci. Mieszka\u0144cy Nga\u0142y do\u015bwiadczyli chi\u0144skiej agresji jeszcze w czasach tzw. D\u0142ugiego Marszu. Wtedy, w czasach wojny domowej z wojskami republika\u0144skimi, wojska Mao wesz\u0142y do Nga\u0142y. Potem by\u0142 1958 rok, rewolucja kulturalna i rewolta 1968 roku. Tybeta\u0144czycy postanowili wtedy zawalczy\u0107 o autonomi\u0119. Powstanie brutalnie st\u0142umiono. Jak ci si\u0119 uda\u0142o prze\u015bledzi\u0107 ten ci\u0105g zdarze\u0144?<\/span><\/h4>\n

\u2013 To jest protest, kt\u00f3ry regularnie si\u0119 odradza. Studiuj\u0105c \u017cyciorysy os\u00f3b, kt\u00f3re dokona\u0142y samospale\u0144, odkrywa\u0142am, \u017ce ich przodkowie brali udzia\u0142 w walkach w 1958 albo 1968 roku. To pokazuje, \u017ce \u2013 wbrew twierdzeniom Chin \u2013 samospalenia to problem systemowy, a nie sprawa zaburze\u0144 psychicznych jednostek, kt\u00f3re nie radz\u0105 sobie z rzeczywisto\u015bci\u0105 i dlatego odbieraj\u0105 sobie \u017cycie.<\/span><\/p>\n

\n
\n
To jeden z najbardziej nieuchwytnych dzikich kot\u00f3w. Jak spotka\u0107 tybeta\u0144sk\u0105 \u015bnie\u017cn\u0105 panter\u0119?<\/a>ZAPISZ NA P\u00d3\u0179NIEJ<\/a><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Jak uda\u0142o ci si\u0119 znale\u017a\u0107 \u015bwiadk\u00f3w tamtych wydarze\u0144?<\/span><\/h4>\n

\u2013 To nie s\u0105 historie z praczas\u00f3w. Nawet te wydarzenia z lat 50. i 60. ubieg\u0142ego wieku le\u017c\u0105 w naszym horyzoncie czasowym. Tym bardziej zaskakuje, jak ma\u0142o o nich wiemy. Przyw\u00f3dca rewolty z 1968 roku Honczeng Taszi by\u0142 w z\u0142ej formie i nie m\u00f3g\u0142 ze mn\u0105 rozmawia\u0107. Spotka\u0142am si\u0119 za to z jego bratem. \u0179r\u00f3d\u0142a z pierwszej r\u0119ki wci\u0105\u017c s\u0105 dost\u0119pne. Tym bardziej trzeba ich wys\u0142ucha\u0107.<\/span><\/p>\n

No dobrze, a w samym Tybecie na ile te historie s\u0105 w og\u00f3le znane?<\/span><\/h4>\n

\u2013 \u015arednio. Starsi nie m\u00f3wili o przesz\u0142o\u015bci, by nie obci\u0105\u017ca\u0107 m\u0142odych. Chcieli, \u017ceby ich dzieci i wnuki dopasowywa\u0142y si\u0119, a nie buntowa\u0142y. Opowiadanie o przesz\u0142o\u015bci wi\u0105\u017ce si\u0119 te\u017c ze wstydem. Przez d\u0142ugie lata, do ko\u0144ca rewolucji kulturalnej, ka\u017cdy w Chinach by\u0142 katem albo ofiar\u0105. W tym systemie nie by\u0142o miejsca na neutralno\u015b\u0107. Dlatego wstyd i wyparcie dotycz\u0105 ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa. W pewnych krajach op\u0142aca si\u0119 mie\u0107 kr\u00f3tk\u0105 pami\u0119\u0107.<\/span><\/p>\n

Tote\u017c z przesz\u0142o\u015bci pochodzi tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki: \u201eZjadanie Buddy”.<\/span><\/h4>\n

\u2013 W czasie D\u0142ugiego Marszu chi\u0144skie wojsko mierzy\u0142o si\u0119 z g\u0142odem. \u017bo\u0142nierze odkryli jednak w buddyjskich \u015bwi\u0105tyniach figury wotywne zrobione z mas\u0142a i m\u0105ki j\u0119czmiennej. Zjadali je pasjami. To nie by\u0142o tylko zaspokajanie g\u0142odu. Po\u017cerali tybeta\u0144sk\u0105 kultur\u0119. Ten w\u0105tek, pojawiaj\u0105cy si\u0119 w chi\u0144skich \u017ar\u00f3d\u0142ach, jest symbolem pogardy dla tybeta\u0144skiej kultury. Po\u017cre\u0107, przetrawi\u0107. Mog\u0119 powiedzie\u0107 co\u015b o kulturowej apropriacji?<\/span><\/p>\n

Jasne.<\/span><\/h4>\n

\u2013 W Stanach du\u017co m\u00f3wi si\u0119, \u017ce ka\u017cdy powinien sam opowiada\u0107 swoj\u0105 histori\u0119. Wiele Tybetanek i Tybeta\u0144czyk\u00f3w, nawet z ameryka\u0144skim paszportem, nie czuje si\u0119 jednak na tyle wolnych, by m\u00f3wi\u0107, a co dopiero pisa\u0107, takie rzeczy. Chc\u0105 ubiega\u0107 si\u0119 o chi\u0144sk\u0105 wiz\u0119 i odwiedza\u0107 krewnych. Chi\u0144ska wiza ma funkcj\u0119 dyscyplinuj\u0105c\u0105. To samo dotyczy naukowc\u00f3w. Ja mia\u0142am niewiele do stracenia. Moja rodzina czy kariera nie zale\u017ca\u0142y od widzimisi\u0119 chi\u0144skich w\u0142adz. Dlatego mog\u0142am \u2013 a nawet czu\u0142am, \u017ce powinnam \u2013 napisa\u0107 t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119.<\/span><\/p>\n

Dla kogo jest ta ksi\u0105\u017cka?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Dla wszystkich, kt\u00f3rzy wiedz\u0105 niewiele. \u201eZjadanie Buddy” jest te\u017c dla Tybetanek i Tybeta\u0144czyk\u00f3w na emigracji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 napisanych na emigracji relacji o aneksji Tybetu przez Chiny pochodzi z Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego. To tam, gdzie Lhasa. Historia innych cz\u0119\u015bci Tybetu by\u0142a jednak inna. Narracja o pa\u0144stwie Dalajlamy zdominowa\u0142a nasz\u0105 percepcj\u0119 Tybetu. A przecie\u017c by\u0142o tam du\u017co innych minipa\u0144stewek od Dalajlamy niezale\u017cnych.<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

\u00a0Skupiamy si\u0119 na tym, \u017ce w Lhasie wybuch\u0142o w 1959 roku powstanie i Dalajlama uciek\u0142 do Indii. Ale we wschodnim Tybecie ju\u017c wcze\u015bniej trwa\u0142y brutalne walki. 1958 rok jest tam synonimem katastrofy. \u017bydzi maj\u0105 Holocaust, Palesty\u0144czycy do\u015bwiadczenie Nakby, roku 1948. Dla ludzi we wschodnim Tybecie to \u201epi\u0119\u0107dziesi\u0105ty \u00f3smy”. Te dwie liczby to dla nich koniec \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

Ludzie w Tybecie m\u00f3wili mi wprost: to by\u0142a wojna. Na Zachodzie m\u00f3wimy o aneksji Tybetu, o okupacji, ale ma\u0142o kto u\u017cywa s\u0142owa wojna. Dlaczego tak trudno nazwa\u0107 rzecz po imieniu?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Widocznie jeste\u015bmy mniej wolni, ni\u017c nam si\u0119 wydaje.<\/span><\/p>\n

Jeste\u015bmy chinopoprawni?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Partia komunistyczna wykreowa\u0142a narracj\u0119, kt\u00f3ra nijak ma si\u0119 do historycznych fakt\u00f3w. A my jej nie negujemy. Chiny uprawiaj\u0105 polityk\u0119 pod sztandarem k\u0142amstwa za\u0142o\u017cycielskiego. To k\u0142amstwo to \u201epokojowe wyzwolenie” Tybetu. Paralele z atakiem Rosji na Ukrain\u0119 nasuwaj\u0105 si\u0119 same. Tam mieli\u015bmy pokojowe wyzwolenie, a tu specoperacj\u0119 w celu denazyfikacji.<\/span><\/p>\n

Czyli rzeczywisto\u015b\u0107 r\u00f3wnoleg\u0142a?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Tak. W obydwu przypadkach agresor oczekuje wdzi\u0119czno\u015bci. Oczekuje od zaatakowanego narodu oznak rado\u015bci z tego, \u017ce zosta\u0142 wyzwolony. Wyzwolony przy u\u017cyciu si\u0142y.<\/span><\/p>\n

To oczekiwanie wdzi\u0119czno\u015bci od Ujgur\u00f3w, Tybeta\u0144czyk\u00f3w i innych mniejszo\u015bci jest w Chinach silne. Po co partii ta wdzi\u0119czno\u015b\u0107?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Ten up\u00f3r, \u017ce podbite narody maj\u0105 by\u0107 wdzi\u0119czne, pocz\u0105tkowo budzi\u0142 moje niezrozumienie. Partia przecie\u017c ma w\u0142adz\u0119. Po co jej wdzi\u0119czno\u015b\u0107 ludno\u015bci podbitej? Ale w\u0142adza w Chinach opiera si\u0119 na micie antykolonialnym, antyimperialistycznym. I to dla jej w\u0142asnego wizerunku potrzebne jest, by Tybeta\u0144czycy byli szcz\u0119\u015bliwi. \u017beby mniejszo\u015bci etniczne cieszy\u0142y si\u0119 z tego, \u017ce chi\u0144ska Armia Czerwona je \u201ewyzwoli\u0142a”. Dlatego samospalenia w Tybecie s\u0105 problemem dla partii. Czy mo\u017cna dobitniej pokaza\u0107, \u017ce jednak nie jeste\u015bmy szcz\u0119\u015bliwi, ni\u017c obla\u0107 si\u0119 benzyn\u0105 i podpali\u0107 na \u015brodku ulicy? Dla partii to kolosalna utrata twarzy. Podobnie ukrai\u0144ski op\u00f3r zamiast kwiat\u00f3w od wyzwalanej ludno\u015bci to dla Kremla utrata twarzy.<\/span><\/p>\n

Widzisz tu wi\u0119cej paraleli?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Nie tylko do Rosji. Chiny, Rosja, Korea P\u00f3\u0142nocna, Mjanma \u2013 wszystkie pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 t\u0105 sam\u0105 matryc\u0105. I Chiny, i Rosja zaostrzaj\u0105 kontrol\u0119 nad wyrazami protestu i w og\u00f3le nad mediami spo\u0142eczno\u015bciowymi. W Szanghaju, mie\u015bcie o 25 milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w, ludzie boj\u0105 si\u0119 dzi\u015b pisn\u0105\u0107 na komunikatorach, \u017ce w zamkni\u0119tym z powodu COVID-u mie\u015bcie brakuje jedzenia. Znowu: to nie aktywi\u015bci, tylko zwykli ludzie. W Rosji nie jest tak \u017ale, ale zmiany id\u0105 zdecydowanie w z\u0142\u0105 stron\u0119.<\/span><\/p>\n

W 2014 roku w Szkocji trwa\u0142o referendum o niepodleg\u0142o\u015bci. W Tybecie nomadzi, z kt\u00f3rymi wtedy mieszka\u0142am, zastanawiali si\u0119, czy rz\u0105d w Pekinie pozwoli im kiedy\u015b zdecydowa\u0107 o swoim statusie. To pokazuje, \u017ce \u015bledz\u0105 wydarzenia na \u015bwiecie. Jaki jest zwi\u0105zek mi\u0119dzy samospaleniami i arabsk\u0105 wiosn\u0105?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Samospalenia zacz\u0119\u0142y przybiera\u0107 na sile r\u00f3wnolegle do arabskiej wiosny. Kluczow\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 w niej Mohamed Bouazizi, kt\u00f3ry dokona\u0142 samospalenia w Tunezji w 2010 roku. Obserwacja pocz\u0105tk\u00f3w arabskiej wiosny da\u0142a Tybeta\u0144czykom nadziej\u0119 na polityczn\u0105 odnow\u0119. Niestety, nie przynios\u0142o to wiele.<\/span><\/p>\n

W lutym bie\u017c\u0105cego roku w Lhasie podpali\u0142 si\u0119 m\u0142ody piosenkarz Ce\u0142ang Norbu. W Ngale fala samospale\u0144 jednak opad\u0142a. Dlaczego?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Ludzie zobaczyli, \u017ce ich protest nic nie daje. Na pocz\u0105tku co\u015b si\u0119 ruszy\u0142o. Kierownictwo partii stwierdzi\u0142o, \u017ce musi trzyma\u0107 ucho przy ziemi. Rozdawano jedzenie, budowano zagrody dla zwierz\u0105t gratis, nomadom dawano namioty. To by\u0142a przydatna ludziom polityka rozdawnicza. To nie s\u0105 zmiany, za kt\u00f3re warto oddawa\u0107 \u017cycie.<\/span><\/p>\n

\n
\n
Z tej budki mo\u017cna zadzwoni\u0107 do tych, kt\u00f3rych stracili\u015bmy. Podnios\u0142am s\u0142uchawk\u0119<\/a>ZAPISZ NA P\u00d3\u0179NIEJ<\/a><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

M\u00f3wi\u0105c o r\u00f3wnoleg\u0142ej rzeczywisto\u015bci: na ile ludzie wierz\u0105 w propagand\u0119?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Nie s\u0105dz\u0119, \u017ce wierz\u0105. Raczej wmawiaj\u0105 to sobie. Znam to z Korei P\u00f3\u0142nocnej. Ludzie tworz\u0105 sobie bezpieczn\u0105 przestrze\u0144, w kt\u00f3rej udaj\u0105, \u017ce wierz\u0105, i zachowuj\u0105 si\u0119 tak, jakby to by\u0142a prawda.<\/span><\/p>\n

Jak\u0105 rol\u0119 odgrywa w tym strach?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Kluczow\u0105. Ludzie boj\u0105 si\u0119 my\u015ble\u0107. Pekin, Szanghaj, g\u0142\u00f3wni beneficjenci chi\u0144skich reform gospodarczych, po\u0142ykaj\u0105 pa\u0144stwow\u0105 propagand\u0119 ze szczeg\u00f3ln\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105. Mieszka\u0144cy prowincji maj\u0105 cz\u0119sto wra\u017cenie bycia pozostawionym samym sobie. Dlatego s\u0105 bardziej krytyczni. I dlatego rz\u0105d stara si\u0119 ich zala\u0107 pieni\u0119dzmi.<\/span><\/p>\n

Jak du\u017co strachu widzia\u0142a\u015b w Chinach?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Wykszta\u0142ceni Tybeta\u0144czycy boj\u0105 si\u0119 bardzo, prawie jak w Korei P\u00f3\u0142nocnej. W Chinach pozna\u0142am wielu tybeta\u0144skich akademik\u00f3w i inne osoby na stanowiskach. Spotkane przypadkiem by\u0142y ca\u0142kiem otwarte. Kiedy do nich dzwoni\u0142a\u015b, odk\u0142ada\u0142y s\u0142uchawk\u0119 bez s\u0142owa. Bali si\u0119. Zwyk\u0142y cz\u0142owiek, ch\u0142op albo nomada, czuje mniej strachu. Im mniej masz, tym mniej mog\u0105 ci zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n

Gonpo, c\u00f3rka kr\u00f3la, nauczy\u0142a si\u0119 wybacza\u0107 i zapomina\u0107. Utraci\u0142a te\u017c jednak swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Jaka jest cena za dopasowanie si\u0119 do \u017cycia w tak represyjnym systemie?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Gonpo oduczy\u0142a si\u0119 w\u0142asnego j\u0119zyka. Straci\u0142a jednak du\u017co wi\u0119cej. Po rewolucji kulturalnej, kiedy jej ojca rehabilitowano, dosta\u0142a prac\u0119 w szkole. Zaproszono j\u0105 do r\u00f3\u017cnych cia\u0142 administracyjnych, gdzie mia\u0142a reprezentowa\u0107 mniejszo\u015bci etniczne. Mia\u0142a mieszkanie, kochaj\u0105cego m\u0119\u017ca i dwie c\u00f3rki. Wiedzia\u0142a jednak, \u017ce jest ostatnia z rodziny.<\/span><\/p>\n

I wyjecha\u0142a do Indii?<\/span><\/h4>\n

\u2013 To skomplikowana historia. Wyje\u017cd\u017ca\u0142a, my\u015bl\u0105c, \u017ce jedzie na chwil\u0119. Zabra\u0142a jedn\u0105 c\u00f3rk\u0119. Druga zosta\u0142a z ojcem. Jedna identyfikuje si\u0119 dzi\u015b jako Tybetanka, druga jako Chinka. To jest rodzina, pe\u0142na mi\u0142o\u015bci, ale podarta politycznymi podzia\u0142ami.<\/span><\/p>\n

Gonpo nie \u017cywi jednak urazy. Jej ojciec te\u017c nie by\u0142 radyka\u0142em. Kiedy w 1956 roku komuni\u015bci za\u017c\u0105dali, by Tybeta\u0144czycy oddali bro\u0144, zmusi\u0142 poddanych do tego kroku.<\/span><\/h4>\n

\u2013 Wiedzia\u0142, \u017ce militarnie nie maj\u0105 \u017cadnych szans. \u017be b\u0119d\u0105 ich zabija\u0107 \u201ejak psy”, tak jak m\u00f3wi jeden z bohater\u00f3w ksi\u0105\u017cki. Kr\u00f3l szuka\u0142 drogi \u015brodka.<\/span><\/p>\n

Mimo to trafi\u0142 do chi\u0144skiego wi\u0119zienia, by\u0142 trzymany w izolatce. To \u00a0gdzie jest droga \u015brodka?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Lepiej by\u0107 radyka\u0142em i straci\u0107 \u017cycie czy by\u0107 umiarkowanym i przej\u015b\u0107 tortury w wi\u0119zieniu?<\/span><\/p>\n

Nie ma drogi \u015brodka. To wida\u0107 w Xinjinagu, w historiach os\u00f3b takich jak Ilham Toti, ujgurski ekonomista z Pekinu, skazany w 2014 roku na do\u017cywocie. Umiarkowani s\u0105 celem represji tak samo jak radyka\u0142owie. Dla partii s\u0105 nawet bardziej niebezpieczni, bo szukaj\u0105 konstruktywnej drogi naprz\u00f3d. Nie wydaje mi si\u0119, \u017ceby dzi\u015b w ca\u0142ych zachodnich Chinach by\u0142o miejsce na dialog z w\u0142adz\u0105. Mo\u017cna by\u0107 modelowym obywatelem dobrze zsocjalizowanej mniejszo\u015bci etnicznej, wierzy\u0107 w parti\u0119 i komunizm. I tak pewnego dnia obudzisz si\u0119 za drutami, w obozie reedukacji.<\/span><\/p>\n

By\u0142o kiedy\u015b gorzej?<\/span><\/h4>\n

\u2013 W Xinjiangu gorzej nie by\u0142o nigdy. W Tybecie by\u0142y gorsze czasy, cho\u0107by w 1958: g\u0142\u00f3d, bombardowania ludno\u015bci cywilnej, zbrodnie, kt\u00f3re powoli wychodz\u0105 na jaw.<\/span><\/p>\n

\u201eZjadanie Buddy”, podobnie jak twoja ksi\u0105\u017cka o Korei P\u00f3\u0142nocnej (\u201e\u015awiatu nie mamy czego zazdro\u015bci\u0107. Zwyczajne losy mieszka\u0144c\u00f3w Korei P\u00f3\u0142nocnej”, wyd. Czarne, 2017), to te\u017c opowie\u015b\u0107 o represyjnym pa\u0144stwie i o strategiach na przetrwanie. Czytelnicy nie s\u0105 tym zm\u0119czeni?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Czytanie o ofiarach boli. Ludzie maj\u0105 do\u015b\u0107 w\u0142asnych problem\u00f3w. Dlatego w \u201eZjadaniu Buddy” s\u0105 te\u017c szcz\u0119\u015bliwsze chwile. Jest tu historia mi\u0142osna, ca\u0142kowicie wyj\u0105tkowa, kt\u00f3ra rozwija si\u0119 na tle tej ca\u0142ej mizerii. A dlaczego to czyta\u0107? Bo Chiny s\u0105 pot\u0119g\u0105, polityczn\u0105, gospodarcz\u0105, demograficzn\u0105. Nie da si\u0119 zrozumie\u0107 Chin bez Tybetu. Bez zrozumienia Tybetu swojego kraju nie zrozumiej\u0105 te\u017c Chi\u0144czycy.<\/span><\/p>\n

\n
\n
Franciszek leci do Kanady. A kanadyjski Ko\u015bci\u00f3\u0142 wyda\u0142 6,5 mln dolar\u00f3w na prawnik\u00f3w, \u017ceby nie p\u0142aci\u0107 ofiarom<\/a>ZAPISZ NA P\u00d3\u0179NIEJ<\/a><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Ksi\u0105\u017cka wysz\u0142a te\u017c po chi\u0144sku.<\/span><\/h4>\n

\u2013 Na Tajwanie. Mam nadziej\u0119, \u017ce dotrze do Chin. Przeci\u0119tny obywatel Chin nie rozumie problemu Tybetu. \u201eDali\u015bmy im rozw\u00f3j, a oni s\u0105 niezadowoleni”. To cz\u0119ste my\u015blenie. To wa\u017cne, \u017ceby Chinki i Chi\u0144czycy dowiedzieli si\u0119, o co tak naprawd\u0119 chodzi.<\/span><\/p>\n

Ile trwa\u0142a praca nad ta ksi\u0105\u017ck\u0105?<\/span><\/h4>\n

\u2013 To by\u0142o dziesi\u0119\u0107 lat powolnej pracy. I najci\u0119\u017csze badania w moim \u017cyciu.<\/span><\/p>\n

Czy dlatego, \u017ce m\u00f3wienie o tych wydarzeniach, zw\u0142aszcza w Chinach, wi\u0105\u017ce si\u0119 z ryzykiem? Czy ludzie mieli opory, by z tob\u0105 rozmawia\u0107?<\/span><\/h4>\n

\u2013 Bynajmniej. To studenci dziennikarstwa maj\u0105 opory. My\u015bl\u0105, \u017ce pytanie o traumatyczne do\u015bwiadczenia to nietakt. Ale rozmowa jest procesem terapeutycznym. Ludzie chc\u0105 opowiada\u0107 swoje historie. Tybeta\u0144czycy chc\u0105, \u017ceby \u015bwiat wiedzia\u0142, \u017ceby Chi\u0144czycy wiedzieli. Trudniejsza by\u0142a dla mnie \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce moim rozm\u00f3wcom co\u015b mo\u017ce si\u0119 przytrafi\u0107. Dlatego nie pracowa\u0142am z tybeta\u0144skimi t\u0142umaczami. To by\u0142oby zbyt niebezpieczne. Je\u017adzi\u0142am sama. Nagrywa\u0142am opowiadania ludzi po tybeta\u0144sku i dawa\u0142am do t\u0142umaczenia po opuszczeniu terenu.<\/span><\/p>\n

Co nap\u0119dza ci\u0119 w pisaniu reporta\u017cy?<\/span><\/h4>\n

\u2013 To, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 jest ciekawsza ni\u017c fikcja. Pisanie dla czytelnika, kt\u00f3ry nie wie nic, to fascynuj\u0105ce wyzwanie. Reporta\u017c jest jednak trudny. Potrzebujesz detalu, tych wszystkich drobiazg\u00f3w: jak pachnia\u0142o powietrze, co kto\u015b mia\u0142 na sobie, ale nie mo\u017cesz ich zmy\u015bli\u0107. Stawka jest wysoka: to wzbudzenie empatii. Moim celem jest sk\u0142oni\u0107 czytelnik\u00f3w, by uto\u017csamili si\u0119 z kim\u015b \u017cyj\u0105cym tysi\u0105ce kilometr\u00f3w od nich, kogo imienia nie s\u0105 w stanie wym\u00f3wi\u0107. \u017beby poczuli rozterki tej osoby i zapytali: a co ja bym zrobi\u0142a albo zrobi\u0142?<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ryszard Niedzielski, pseudonim ‘Uwaga inwazja’, w galerii przy rondzie Wolnego Tybetu w Warszawie, 06.07.2011. (Fot. Wojciech Surdziel \/ Agencja Wyborcza.pl) Po ojcu, kr\u00f3lu z Tybetu, zosta\u0142 jej tylko p\u0142aszcz. A Gonpo wci\u0105\u017c wierzy w socjalizm Emilia Su\u0142ek Chi\u0144scy \u017co\u0142nierze odkryli w buddyjskich \u015bwi\u0105tyniach figury wotywne zrobione z mas\u0142a i m\u0105ki j\u0119czmiennej. Zjadali je pasjami. To […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97342"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97342"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97342\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97353,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97342\/revisions\/97353"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97342"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97342"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97342"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}