{"id":97387,"date":"2022-08-17T17:09:40","date_gmt":"2022-08-17T15:09:40","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=97387"},"modified":"2022-08-16T07:46:02","modified_gmt":"2022-08-16T05:46:02","slug":"16-09-72","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=97387","title":{"rendered":"\u201eNie by\u0142em w stanie ogarn\u0105\u0107 ogromu nieszcz\u0119\u015bcia\u201d. Pocz\u0105tek wielkiej deportacji z getta warszawskiego"},"content":{"rendered":"

<\/p>\n

\n
\"\"<\/a>\u201eNie by\u0142em w stanie ogarn\u0105\u0107 ogromu nieszcz\u0119\u015bcia\u201d. Pocz\u0105tek wielkiej deportacji z getta warszawskiego<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Przemys\u0142aw Batorski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

80 lat temu, w \u015brodku upalnego lata, dla wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w getta warszawskiego zacz\u0105\u0142 si\u0119 ostatni rozdzia\u0142 \u017cycia. Do 21 wrze\u015bnia oko\u0142o 300 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w zosta\u0142o wywiezionych do obozu zag\u0142ady w Treblince. By\u0142 to kluczowy moment operacji \u201eReinhardt”, niemieckiego planu zag\u0142ady \u017cydowskich spo\u0142eczno\u015bci w okupowanej Polsce.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Umschlagplatz, 1942 r. \u017bydzi gromadzeni na deportacj\u0119 z getta warszawskiego \/ IPN<\/em><\/span><\/p>\n

Oficjalnie Niemcy prowadzili \u201ewysiedlenie\u201d na roboty przymusowe na Wschodzie. \u017bydzi \u201ewysiedlani\u201d z Warszawy otrzymywali chleb i marmolad\u0119. Chocia\u017c do miasta dociera\u0142y ju\u017c pog\u0142oski o obozie zag\u0142ady w Treblince, a grupa Oneg Szabat od kilku miesi\u0119cy wiedzia\u0142a o podobnych obozach \u015bmierci w Che\u0142mnie nad Nerem i Be\u0142\u017ccu, chocia\u017c szybko zauwa\u017cono, \u017ce poci\u0105gi, kt\u00f3re odje\u017cd\u017caj\u0105 z miasta, powracaj\u0105 do niego dziwnie szybko, zbyt szybko, by mog\u0142y w tym czasie dociera\u0107 do jakich\u015b odleg\u0142ych miejsc na Wschodzie, wielu wyg\u0142odzonych, sterroryzowanych i zrozpaczonych \u017byd\u00f3w nadal sz\u0142o na Umschlagplatz<\/a>.<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

Marek Edelman wspomina\u0142:<\/span><\/p>\n

\u201eTo by\u0142 Umschlagplatz.<\/span><\/p>\n

Sta\u0142em, patrzy\u0142em, jak sz\u0142y te t\u0142umy. Ludzi p\u0119dzono ulic\u0105 Zamenhofa i kolumny wchodzi\u0142y na Stawki niemal wprost do bramy Umschlagplatzu. Teraz zosta\u0142y tylko nazwy, uk\u0142ad ulic jest zupe\u0142nie inny. Pami\u0119tam, kiedy by\u0142em w szkole powszechnej, esperanty\u015bci wywalczyli, \u017ce imieniem Zamenhofa nazwano fragment ulicy Dzikiej zaczynaj\u0105cy si\u0119, jak obecnie, na ty\u0142ach pa\u0142acu Mostowskich przy Nowolipkach, ale biegn\u0105cy lekkim skosem do Stawek. (\u2026) Sta\u0142y tam du\u017ce cztero-, pi\u0119ciopi\u0119trowe wielopodw\u00f3rzowe kamienice. Wystawa\u0142y ponad domami ulicy Niskiej i wida\u0107 je by\u0142o na Stawkach z bramy wiod\u0105cej na Umschlagplatz.<\/span><\/p>\n

A na taborecie, po\u015brodku bramy wej\u015bciowej, sta\u0142 esesman i strzela\u0142. Strzela\u0142 w okna domu naprzeciwko, na Muranowskiej. Jak zobaczy\u0142 g\u0142ow\u0119 albo cie\u0144 jaki\u015b ruszaj\u0105cy si\u0119, to strzela\u0142 w to okno. Bo stamt\u0105d ludzie wypatrywali w p\u0119dzonym t\u0142umie swoich bliskich. Czy tam gin\u0119li ludzie? Trudno powiedzie\u0107, ale to by\u0142a ta atmosfera. \u015amierci.<\/span><\/p>\n

To by\u0142 Umschlagplatz.<\/span><\/p>\n

Jak si\u0119 da\u0142o, trzeba by\u0142o kogo\u015b stamt\u0105d wyci\u0105gn\u0105\u0107. Czasami si\u0119 udawa\u0142o, czasami nie\u2026<\/span><\/p>\n

By\u0142o wiadomo, \u017ce jak si\u0119 tutaj wpadnie, to je\u017celi si\u0119 nie wydostaniesz przez okno szpitala, je\u017celi nie masz w szpitalu rodziny albo znajomych, albo przyjaci\u00f3\u0142, to nie masz \u017cadnych szans si\u0119 uratowa\u0107. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce jak z\u0142apano jakie\u015b piel\u0119gniarki, to ich kole\u017canki pr\u0119dziutko wyrzuca\u0142y im przez okna mundury piel\u0119gniarskie i one przez okna parteru wchodzi\u0142y do szpitala, bo na terenie Umschlagplatzu by\u0142 szpital, te\u017c skazany na zag\u0142ad\u0119. Tam teoretycznie jeszcze dzia\u0142a\u0142o ambulatorium. W tym ambulatorium c\u00f3rki \u0142ama\u0142y matkom nogi i pogotowie wywozi\u0142o je jako chore. Ten absurd, kt\u00f3ry Niemcy wprowadzili, \u017ce jedzie si\u0119 do pracy \u2013 bo nie zabiera si\u0119 chorych ze z\u0142aman\u0105 nog\u0105, a jeszcze chleb dawali na drog\u0119 \u2013 mami\u0142 ludzi. Niekt\u00f3rzy uwa\u017cali, \u017ce faktycznie jad\u0105 do pracy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jednak p\u0142aka\u0142a. Trzeba by\u0142o zobaczy\u0107 ich twarze. Te dzieci prowadzone za r\u0105czk\u0119\u201d[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Emanuel Ringelblum, kt\u00f3ry jako cz\u0142onek \u017bydowskiej Samopomocy Spo\u0142ecznej by\u0142 nieco bardziej zabezpieczony przed wyw\u00f3zk\u0105, poszed\u0142 na Umschlagplatz, by wydosta\u0107 stamt\u0105d kilkoro znajomych, w tym doktora Icchaka Lipowskiego:<\/span><\/p>\n

\u201eChcia\u0142em za wszelk\u0105 cen\u0119 dotrze\u0107 do Umschlagplatzu, \u017ceby na miejscu osobi\u015bcie interweniowa\u0107 w sprawie kilku os\u00f3b, kt\u00f3re zosta\u0142y zabrane na Umschlagplatz. Na\u0142o\u017cy\u0142em bia\u0142\u0105 opask\u0119 z napisem \u00abUmsiedlungsaktion\u00bb[2]<\/a> i wraz z grup\u0105 pracownik\u00f3w \u017bSS, ob\u0142adowanych chlebem, wszed\u0142em na Umschlagplatz. Na du\u017cym placu, ogrodzonym drutem kolczastym, ujrza\u0142em ogromny t\u0142um, kt\u00f3ry ca\u0142\u0105 si\u0142\u0105 par\u0142 do wyj\u015bcia. W pobli\u017cu drut\u00f3w zobaczy\u0142em siedz\u0105cego na ziemi s\u0142abego dr. Lipowskiego oraz jego jedyn\u0105 c\u00f3rk\u0119. Zwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 do komendanta Umschlagplatzu, \u017cydowskiego oficera policji Szmerlinga[3]<\/a> (Niemcy nazywali go \u017cydowskim katem, \u017bydzi za\u015b, z uwagi na podobie\u0144stwo do w\u0142oskiego marsza\u0142ka, \u00abBalbo\u00bb). Interweniowa\u0142em wtedy u niego w sprawie trzech os\u00f3b: w sprawie dr. Lipowskiego, znanej pianistki Hanny Diksztajn i znanej malarki Reginy Mundlak. Szmerling obieca\u0142 mi uwolni\u0107 te osoby i um\u00f3wi\u0142 si\u0119 ze mn\u0105, abym przyszed\u0142 do niego za 3 godziny. Gdy przyszed\u0142em po paru godzinach po raz drugi, sytuacja by\u0142a zgo\u0142a inna. Szmerling, kat warszawskich \u017byd\u00f3w, mia\u0142 jeden ze swoich napad\u00f3w sza\u0142u, nie chcia\u0142 ju\u017c nic s\u0142ysze\u0107 o \u017cadnych artystach i naukowcach. Gdy zacz\u0105\u0142em energicznie \u017c\u0105da\u0107, wyj\u0105\u0142 pejcz i zacz\u0105\u0142 mi grozi\u0107, \u017ce zaraz i ja pojad\u0119 do Treblinki. Koniec by\u0142 taki, \u017ce dr Lipowski pojecha\u0142 do Treblinki\u201d[4]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Jankiel Wiernik, jeden z niewielu, kt\u00f3rzy prze\u017cyli Treblink\u0119, wspomina\u0142, jak 23 sierpnia zosta\u0142 deportowany:<\/span><\/p>\n

\u201eRozkaz wej\u015bcia do wagon\u00f3w. Pakuj\u0105 po 80 os\u00f3b. Droga powrotna jest zamkni\u0119ta. Mia\u0142em na sobie jedyne spodnie, koszul\u0119 i pantofle. W domu pozosta\u0142 plecak z przygotowanymi rzeczami i wysokie buty. Przyszykowa\u0142em wszystko, gdy\u017c kr\u0105\u017cy\u0142y wersje, \u017ce wy\u015bl\u0105 nas na Ukrain\u0119, gdzie b\u0119dziemy pracowali. Poci\u0105g zeszed\u0142 z jednej zapasowej linii na drug\u0105. Znaj\u0105c dobrze ten w\u0119ze\u0142 kolejowy, zrozumia\u0142em, \u017ce stoimy na jednym miejscu. Ukrai\u0144cy tymczasem bawili si\u0119 bardzo dobrze, dolatywa\u0142y do naszych uszu ich gwary i weso\u0142e \u015bmiechy. W wagonie coraz duszniej, brak tchu. Beznadziejnie, smutno i strasznie. Wzrok m\u00f3j ogarn\u0105\u0142 wszystkich i wszystko, lecz mimo to nie by\u0142em w stanie ogarn\u0105\u0107 ogromu nieszcz\u0119\u015bcia. Wierzy\u0142em w m\u0119k\u0119, poniewierk\u0119 i g\u0142\u00f3d, lecz nie uwierzy\u0142em, \u017ce bezlitosna r\u0119ka kata zawis\u0142a nad nami, naszymi dzie\u0107mi i ca\u0142ym naszym istnieniem. W\u015br\u00f3d bezgranicznych m\u0105k doje\u017cd\u017camy do Ma\u0142kini. Tam stali\u015bmy przez ca\u0142\u0105 noc. Do wagonu weszli ukrai\u0144cy i za\u017c\u0105dali drogocennych rzeczy. Wszyscy dawali, a\u017ceby na kr\u00f3tko ratowa\u0107 \u017cycie. Niestety nic nie mia\u0142em. Po pierwsze niespodziewanie wyszed\u0142em z domu, po drugie wszystko wyprzeda\u0142em podczas wojny, aby utrzyma\u0107 si\u0119 na powierzchni, gdy\u017c nie zarabia\u0142em. Rano ruszy\u0142 poci\u0105g i zajechali\u015bmy na stacj\u0119 Treblinki. Zauwa\u017cy\u0142em przeje\u017cd\u017caj\u0105cy poci\u0105g, a w nim obdartych i p\u00f3\u0142nagich wyg\u0142odnia\u0142ych ludzi. M\u00f3wili do nas, ale nie rozumieli\u015bmy. Dzie\u0144 by\u0142 upalny. Duszno\u015b\u0107 straszna. Byli\u015bmy wiec bardzo spragnieni. Wygl\u0105da\u0142em oknem. Wie\u015bniacy przynosili wod\u0119 i \u017c\u0105dali za butelk\u0119 100 z\u0142. Nie mia\u0142em pieni\u0119dzy, pr\u00f3cz 10 z\u0142, a w srebrze 2, 5, 10 z obrazem Marsza\u0142ka, kt\u00f3re przechowywa\u0142em na pami\u0105tk\u0119. Musia\u0142em wi\u0119c z wody zrezygnowa\u0107. Inni kupowali. Za jeden kg chleba razowego p\u0142acono 500 z\u0142. Do po\u0142udnia dr\u0119czy\u0142o mnie pragnienie. Nast\u0119pnie wszed\u0142 p\u00f3\u017aniejszy \u00abHauptsturmf\u00fchrer\u00bb. Wybra\u0142 dziesi\u0119ciu ludzi, kt\u00f3rzy przynie\u015bli nam wody. Zaspokoi\u0142em cz\u0119\u015bciowo pragnienie. Kazano usun\u0105\u0107 trupy, kt\u00f3rych jednak nie by\u0142o. O 4 pp. [po po\u0142udniu] ruszy\u0142 poci\u0105g, kilka minut p\u00f3\u017aniej zajechali\u015bmy do obozu Treblinki. Tam dopiero spad\u0142a nam zas\u0142ona z oczu. Na dachach nad barakami stali ukrai\u0144cy z karabinami i kaemami\u201d[5]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Wstrz\u0105\u015bni\u0119ty Ringelblum notowa\u0142 15 pa\u017adziernika 1942 r., miesi\u0105c po zako\u0144czeniu wielkiej deportacji:<\/span><\/p>\n

\u201eDlaczego? Dlaczego nie przeciwstawiono si\u0119, kiedy rozpocz\u0119li deportacj\u0119 300 000 \u017byd\u00f3w z Warszawy? Dlaczego dali si\u0119 prowadzi\u0107 jak owce na rze\u017a? Dlaczego przysz\u0142o to wrogowi tak \u0142atwo, tak g\u0142adko? Dlaczego oprawcy nie ponie\u015bli ani jednej ofiary? Dlaczego 50 esesman\u00f3w (inni powiadaj\u0105, \u017ce nawet mniej) przy pomocy oddzia\u0142u 200 Ukrai\u0144c\u00f3w i tylu\u017c \u0141otysz\u00f3w mog\u0142o dokona\u0107 tego tak g\u0142adko?\u201d[6]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Z perspektywy czasu organizator Podziemnego Archiwum Getta Warszawy podkre\u015bla\u0142 znaczenie g\u0142odu dla skuteczno\u015bci deportacji czy podtrzymywanie przez Judenrat niemieckiej propagandy o \u201ewysiedleniu\u201d. \u201eRingelblum por\u00f3wnuje niemiecki program eks\u00adterminacji z dobrze zaplanowan\u0105 i sprawnie przeprowadzon\u0105 kampani\u0105 militarn\u0105 opart\u0105 na zaskoczeniu, zmyleniu przeciwnika, olbrzymiej prze\u00adwadze i szybko\u015bci dzia\u0142ania\u201d \u2013 pisze Samuel Kassow. \u2013 \u201eNiemcy obracali na swoj\u0105 korzy\u015b\u0107 ka\u017cdy szlachetny odruch, kt\u00f3ry ka\u017ce chroni\u0107 s\u0142abych i niezaradnych, czyli na przyk\u0142ad towarzyszy\u0107 dzieciom i rodzicom w drodze na \u015bmier\u0107, nawet kosztem w\u0142asnego \u017cycia\u201d[7]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\n


\n\"logos_TaubePhilanthropies.png<\/strong><\/p>\n

Projekt wsp\u00f3\u0142finansowany ze \u015brodk\u00f3w Taube Philanthropies.<\/em><\/p>\n

\n

Przypisy:<\/u><\/em><\/span><\/p>\n

[1]<\/a> Marek Edelman, Paula Sawicka, I by\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 w getcie, Warszawa 2009, s. 100\u2013101.<\/em><\/span><\/p>\n

[2]<\/a> Niem. \u201eakcja przesiedle\u0144cza\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n

[3]<\/a> Mieczys\u0142aw Szmerling, oficer S\u0142u\u017cby Porz\u0105dkowej, przewodnicz\u0105cy Kompanii Przeciwepidemicznej przy Wydziale Zdrowia Rady \u017bydowskiej, komendant Umschlagplatzu.<\/em><\/span><\/p>\n

[4]<\/a> Archiwum Ringelbluma, t. 29a, Pisma Emanuela Ringelbluma z bunkra, opracowali Eleonora Bergman, Tadeusz Epsztein, Magdalena Siek, Wydawnictwo \u017bIH, Warszawa 2018, s. 190. Usuni\u0119to niekt\u00f3re przypisy.<\/em><\/span><\/p>\n

[5]<\/a> Jankiel Wiernik, Rok w Treblince, przedmowa W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski, Rada Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa, Warszawa 2003, s. 13. Wiernik zazwyczaj zapisywa\u0142 nazwy Niemc\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w ma\u0142\u0105 liter\u0105. Poprawiono zachowane w oryginale b\u0142\u0119dy zecerskie.<\/em><\/span><\/p>\n

[6]<\/a> Archiwum Ringelbluma, t. 29, Pisma Emanuela Ringelbluma z getta, opracowa\u0142a Joanna Nalewajko-Kulikov, t\u0142um. Adam Rutkowski i in., Wydawnictwo \u017bIH, Warszawa 2018, s. 392.<\/em><\/span><\/p>\n

[7]<\/a> Samuel D. Kassow, Kto napisze nasz\u0105 histori\u0119?, t\u0142um. Gra\u017cyna Waluga, Olga Zienkiewicz, Wydawnictwo \u017bIH, Warszawa 2017, s. 580.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eNie by\u0142em w stanie ogarn\u0105\u0107 ogromu nieszcz\u0119\u015bcia\u201d. Pocz\u0105tek wielkiej deportacji z getta warszawskiego Przemys\u0142aw Batorski 80 lat temu, w \u015brodku upalnego lata, dla wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w getta warszawskiego zacz\u0105\u0142 si\u0119 ostatni rozdzia\u0142 \u017cycia. Do 21 wrze\u015bnia oko\u0142o 300 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w zosta\u0142o wywiezionych do obozu zag\u0142ady w Treblince. By\u0142 to kluczowy moment operacji \u201eReinhardt”, niemieckiego planu zag\u0142ady […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97387"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97387"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97387\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97627,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97387\/revisions\/97627"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97387"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97387"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97387"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}