{"id":97593,"date":"2022-08-16T17:09:46","date_gmt":"2022-08-16T15:09:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=97593"},"modified":"2022-08-16T07:45:07","modified_gmt":"2022-08-16T05:45:07","slug":"25-09-71","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=97593","title":{"rendered":"Edukacja niesentymentalna"},"content":{"rendered":"

\u0179r\u00f3d\u0142o: Zdj\u0119cie z archiwum domowego autora \u00a9 Itzhak Goldberg<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Edukacja niesentymentalna [I + II ]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Itzhak Goldberg<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
\n
Po wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej rodzice Itzhaka Goldberga stracili wszystko, jego matka ledwo prze\u017cy\u0142a Auschwitz. Po wojnie ojciec zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w budow\u0119 komunizmu. Pod koniec lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ca\u0142a rodzina przenios\u0142a si\u0119 do Izraela. Publikujemy pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 autobiograficznego eseju o \u017cydowskiej to\u017csamo\u015bci, komunizmie, Izraelu, wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce i bolesnych rozliczeniach z przesz\u0142o\u015bci\u0105.<\/span><\/div>\n

Jestem dzieckiem Holokaustu, jednak w przeciwie\u0144stwie do wielu \u017byd\u00f3w z mojego pokolenia nie interesuje mnie zg\u0142\u0119bianie przesz\u0142o\u015bci po to, by przywr\u00f3ci\u0107 pami\u0119\u0107 o cz\u0142onkach mojej rodziny, kt\u00f3rzy zgin\u0119li z r\u0105k nazist\u00f3w. Czemu mia\u0142oby to s\u0142u\u017cy\u0107? Aby po\u015bwi\u0119ci\u0107 czas i si\u0142y na przekopywanie archiw\u00f3w w poszukiwaniu zapomnianych dokument\u00f3w i pami\u0105tek, trzeba mie\u0107 niewzruszon\u0105 wiar\u0119 w to, \u017ce trud ten pozwoli odzyska\u0107 szcz\u0119\u015bliwe wspomnienia na zawsze minionej epoki. Jako jedyny syn osieroconych rodzic\u00f3w, kto\u015b, kto przetrwa\u0142 sp\u0119dzone w pojedynk\u0119, niebywale samotne dzieci\u0144stwo w tu\u017c powojennej Polsce, nie \u017cywi\u0119 takiej wiary i nie mam takich wspomnie\u0144.<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy mog\u0105 pomy\u015ble\u0107, \u017ce taka postawa czyni ze mnie z\u0142ego \u017byda. Albo z\u0142ego obywatela pa\u0144stwa Izrael, kt\u00f3rego to obywatelstwo obecnie posiadam. Przez dziesi\u0119ciolecia powszechnie uwa\u017cano, \u017ce je\u015bli chcemy zrozumie\u0107 wszystkie okropno\u015bci Holokaustu, musimy okaza\u0107 bezwarunkowy szacunek do \u015bwiata, kt\u00f3ry Hitler i jego masowi zbrodniarze starli z powierzchni ziemi. Jednak retrospektywna pr\u00f3ba uzyskania czego\u015b na kszta\u0142t odkupienia poprzez powr\u00f3t do tego, co najgorsze w naszej nieodleg\u0142ej historii, wydaje mi si\u0119 zaskakuj\u0105cym d\u0105\u017ceniem. \u00d3w powr\u00f3t nie odzwierciedla bowiem rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej przysz\u0142o \u017cy\u0107 licznym ofiarom Hitlera.<\/span><\/p>\n

Kiedy my\u015bl\u0119 o moich rodzicach i ich do\u015bwiadczeniu bycia celem nazistowskiej machiny eksterminacyjnej albo o moich w\u0142asnych do\u015bwiadczeniach \u017cydowskiego ch\u0142opca mieszkaj\u0105cego w Polsce pozbawionej innych \u017byd\u00f3w, tym, co powraca, jest przede wszystkim uczucie strachu.<\/span><\/p>\n

Nieproszone pukanie do drzwi<\/b><\/h4>\n

Gdy nazi\u015bci najechali Polsk\u0119 w 1939 roku, moi rodzice stracili wszystko \u2013 swoje rodziny, maj\u0105tek, \u015brodki do \u017cycia, m\u0142odo\u015b\u0107, marzenia. Stracili nawet siebie nawzajem, poniewa\u017c nieub\u0142agany marsz Hitlera na wsch\u00f3d sprawi\u0142, \u017ce musieli si\u0119 rozdzieli\u0107 i \u017cy\u0107 z dala od siebie przez d\u0142ugie cztery lata. Nawet wtedy, gdy zn\u00f3w byli ze sob\u0105, i nawet wtedy, gdy w 1947 roku urodzi\u0142em si\u0119 ja, a oni pracowali, by odbudowa\u0107 \u017cycie w kraju zniszczonym nie do poznania, ka\u017cdego dnia bali si\u0119, \u017ce wystarczy jedno nieproszone pukanie do drzwi, by wszystko na powr\u00f3t si\u0119 zawali\u0142o.<\/span><\/p>\n

\u015awiat poza moj\u0105 najbli\u017csz\u0105 rodzin\u0105 budzi\u0142 we mnie l\u0119k. W najlepszym wypadku nas tolerowa\u0142, ale m\u00f3g\u0142 w mgnieniu oka nas odrzuci\u0107.<\/strong><\/p>\n

Itzhak Goldberg<\/p>\n<\/blockquote>\n

Ten strach by\u0142 wi\u0119cej ni\u017c uzasadniony. Wszystko wok\u00f3\u0142 nas by\u0142o kruche: polityka, gospodarka, nawet kamienie miasta, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 naszym domem. Mieszkali\u015bmy we Wroc\u0142awiu, w zachodniej Polsce. A\u017c do kl\u0119ski Hitlera nale\u017ca\u0142 on do Rzeszy niemieckiej. Teraz by\u0142 pe\u0142en uchod\u017ac\u00f3w z innych region\u00f3w Polski, kt\u00f3rzy, podobnie jak moi rodzice, nie mieli nic i nikogo, kto m\u00f3g\u0142by zapewni\u0107 im schronienie. P\u00f3\u0142 miliona Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy zamieszkiwali wcze\u015bniej Wroc\u0142aw \u2013 czyli Breslau, jak go nazywali \u2013 uciek\u0142o, zanim wiosn\u0105 1945 roku wkroczy\u0142a Armia Czerwona, lub zosta\u0142o wyp\u0119dzonych. Nasze \u017cycie mia\u0142o zosta\u0107 odbudowane w miejscu, z kt\u00f3rym moja rodzina nie mia\u0142a wcze\u015bniej \u017cadnej styczno\u015bci \u2013 na gruzach pozostawionych przez innych ludzi.<\/span><\/p>\n

\u015awiat, kt\u00f3ry budzi l\u0119k<\/b><\/h4>\n

M\u00f3j ojciec, Salomon Goldberg, zosta\u0142 wys\u0142any do Wroc\u0142awia jako specjalista od logistyki przez komunistyczn\u0105 Polsk\u0105 Zjednoczon\u0105 Parti\u0119 Robotnicz\u0105, kt\u00f3rej by\u0142 dumnym i entuzjastycznym cz\u0142onkiem. W pe\u0142nych napi\u0119\u0107 latach jego m\u0142odo\u015bci, kiedy niepodleg\u0142e pa\u0144stwo polskie spogl\u0105da\u0142o na mniejszo\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 z podejrzliwo\u015bci\u0105 i rosn\u0105c\u0105 wrogo\u015bci\u0105, partia by\u0142a dla niego ucieczk\u0105 i natchnieniem. Gdy wkroczyli nazi\u015bci, sta\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sposobem na prze\u017cycie. By\u0142 w\u00f3wczas ca\u0142kowicie pewien \u2013 a przynajmniej tak utrzymywa\u0142 \u2013 \u017ce partia b\u0119dzie nas chroni\u0107 i zapewni nam przysz\u0142o\u015b\u0107, do kt\u00f3rej tak t\u0119sknili\u015bmy.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/picture>\u0179r\u00f3d\u0142o: Zdj\u0119cie z archiwum domowego autora \u00a9 Itzhak Goldberg<\/em><\/div>\n

Wroc\u0142aw w tamtych czasach cierpia\u0142 na znaczny deficyt lokali mieszkaniowych, nie tylko z powodu zniszcze\u0144, jakich dokona\u0142a wojna, ale tak\u017ce przez masowy nap\u0142yw Polak\u00f3w przesiedlonych ze wschodu, z tej cz\u0119\u015bci kraju, kt\u00f3ra zosta\u0142a wch\u0142oni\u0119ta przez Ukrain\u0119 i Bia\u0142oru\u015b. Partia wyda\u0142a dekret m\u00f3wi\u0105cy o tym, \u017ce w \u017cadnym gospodarstwie domowym nie mo\u017ce pozostawa\u0107 nieu\u017cywany pok\u00f3j, i wys\u0142a\u0142a w miasto inspektor\u00f3w, by przeprowadzili wyrywkow\u0105 kontrol\u0119. Przydzielono nam mieszkanie na drugim pi\u0119trze starego niemieckiego budynku z g\u0142owami lw\u00f3w wyrze\u017abionymi nad wej\u015bciem. By\u0142o wygodne, ale daleko mu by\u0142o do luksusu. Mimo to wiedzieli\u015bmy, \u017ce w ka\u017cdej chwili m\u00f3g\u0142 pojawi\u0107 si\u0119 u nas jeden z inspektor\u00f3w i nakaza\u0107 nam podzielenie si\u0119 nasz\u0105 kwater\u0105 z ca\u0142kowicie obcymi lud\u017ami \u2013 by\u0107 mo\u017ce nawet donosicielami.<\/span><\/p>\n

To by\u0142o owo pukanie do drzwi, kt\u00f3rego si\u0119 bali\u015bmy. Pozycja mojego ojca w partii nie gwarantowa\u0142a nam niczego, i to nie tylko dlatego, \u017ce jako \u017byd musia\u0142 walczy\u0107 o szacunek, jaki powinno mu zapewnia\u0107 jego stanowisko. Rodzice opowiadali mi histori\u0119 nazistowskiego oficera, kt\u00f3ry przyszed\u0142 do ich mieszkania w Krakowie i nakaza\u0142 im je opu\u015bci\u0107. Usilnie mnie prosili, bym nigdy nikomu nie otwiera\u0142 drzwi. Mia\u0142em przekorn\u0105 natur\u0119 (to by\u0142 z pewno\u015bci\u0105 jeden z powod\u00f3w, dla kt\u00f3rego regularnie mnie ganili), ale w tym przypadku nigdy nie o\u015bmieli\u0142em si\u0119 sprzeciwi\u0107.<\/span><\/p>\n

Odwiedzi\u0142em Chrzan\u00f3w, gdzie dorastali moi rodzice. Czego si\u0119 dowiedzia\u0142em? \u017be tamtejsi ludzie odczuwali ten sam strach, kt\u00f3ry zaczepiono we mnie, gdy by\u0142em dzieckiem.<\/strong><\/p>\n

Itzhak Goldberg<\/p>\n<\/blockquote>\n

Ju\u017c wtedy ba\u0142em si\u0119 wielu rzeczy: rozwalonego przez bomby budynku ko\u0142o naszego domu, kt\u00f3ry by\u0142 zbyt niebezpieczny, by si\u0119 w nim bawi\u0107; znajduj\u0105cego si\u0119 w s\u0105siedztwie wielkiego katolickiego ko\u015bcio\u0142a, o kt\u00f3rym wiedzia\u0142em, \u017ce nie jestem w nim mile widziany; pijak\u00f3w, kt\u00f3rzy czasami spali w ciemnym wej\u015bciu do naszego budynku, co za ka\u017cdym razem powodowa\u0142o, \u017ce wbiega\u0142em po schodach z sercem podchodz\u0105cym do gard\u0142a.<\/span><\/p>\n

Wszystko to sprawia\u0142o, \u017ce \u015bwiat poza moj\u0105 najbli\u017csz\u0105 rodzin\u0105 budzi\u0142 we mnie l\u0119k. By\u0142 to \u015bwiat, kt\u00f3ry w najlepszym wypadku nas tolerowa\u0142, ale m\u00f3g\u0142 w mgnieniu oka nas odrzuci\u0107. Ci\u0119\u017ckie drewniane drzwi do naszego mieszkania by\u0142y dla mnie w r\u00f3wnym stopniu wej\u015bciem, co zapor\u0105.<\/span><\/p>\n

Zatruta spu\u015bcizna\u00a0<\/b><\/h4>\n

Oczywi\u015bcie, w dos\u0142ownym sensie mieszkanie\u00a0nie\u00a0<\/i>by\u0142o nasze. Je\u015bli ktokolwiek m\u00f3g\u0142by ro\u015bci\u0107 sobie do niego prawa, by\u0142aby to prawdopodobnie jaka\u015b niemiecka rodzina, kt\u00f3ra mieszka\u0142a w nim wcze\u015bniej. Ale wa\u017cniejsze jest to, \u017ce \u017cyli\u015bmy w\u00f3wczas w \u015bwiecie, gdzie prawo w\u0142asno\u015bci bardzo straci\u0142o na znaczeniu. Je\u015bli co\u015b odczuwali\u015bmy, to raczej dum\u0119 z tego, \u017ce uda\u0142o nam si\u0119 cokolwiek odebra\u0107 Niemcom. Zabili przecie\u017c moich dziadk\u00f3w i ciotk\u0119, przesiedlili rodzic\u00f3w i wys\u0142ali moj\u0105 matk\u0119 do Auschwitz, by\u0142o to wi\u0119c minimum tego, co mogli\u015bmy uczyni\u0107.<\/span><\/p>\n

\"\"\u0179r\u00f3d\u0142o: Zdj\u0119cie z archiwum domowego autora \u00a9 Itzhak Goldberg<\/picture><\/div>\n

Dopiero kilka dekad p\u00f3\u017aniej \u2013 po upadku komunizmu i po moim powrocie do Europy Wschodniej w charakterze nie tyle polskiego obywatela, co przedstawiciela Banku \u015awiatowego odpowiedzialnego za ekonomiczny rozw\u00f3j regionu \u2013 zacz\u0105\u0142em dostrzega\u0107 dzia\u0142alnie pot\u0119\u017cniejszych si\u0142, podsycaj\u0105cych te dzieci\u0119ce uczucia. Zrozumia\u0142em, w jaki spos\u00f3b Stalin i Hitler, realizuj\u0105c swoje ekspansjonistyczne ambicje, podwa\u017cyli prawa w\u0142asno\u015bci w ca\u0142ej Europie i pozostawili zatrut\u0105 spu\u015bcizn\u0119, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a dziesi\u0119ciolecia. Najbardziej brutalnym przyk\u0142adem tego zjawiska by\u0142a Polska. Jej granice i porz\u0105dek polityczny zosta\u0142y naruszone najpierw z jednej, potem z drugiej strony, kosztem milion\u00f3w istnie\u0144, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to dziewi\u0119\u0107 dziesi\u0105tych przedwojennej \u017cydowskiej populacji.<\/span><\/p>\n

Moja \u017cydowska to\u017csamo\u015b\u0107 zosta\u0142a ukszta\u0142towana nie poprzez religi\u0119, poniewa\u017c wychowywa\u0142em si\u0119 bez niej, lecz raczej poprzez to, jak postrzegali mnie inni.<\/strong><\/p>\n

Itzhak Goldberg<\/p>\n<\/blockquote>\n

Po upadku muru berli\u0144skiego i kolejnych rz\u0105d\u00f3w komunistycznych w Europie Wschodniej po 1989 roku, wielu \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych rodziny pochodzi\u0142y z tej cz\u0119\u015bci kontynentu, poczu\u0142o siln\u0105 potrzeb\u0119 powrotu do miejsc, gdzie \u017cyli, cierpieli i zgin\u0119li ich przodkowie, i \u2013 w wielu przypadkach \u2013 walki o zwrot w\u0142asno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 zgodnie z prawem uwa\u017cali za swoj\u0105. Nigdy nie by\u0142em zainteresowany tym ostatnim. Jakiej w\u0142asno\u015bci mia\u0142bym si\u0119 domaga\u0107? Musz\u0119 jednak przyzna\u0107, \u017ce nie pomy\u015blawszy w\u00f3wczas o historycznych implikacjach, przez pewien kr\u00f3tki czas ta pierwsza wizja bardzo mnie kusi\u0142a.<\/span><\/p>\n

Nigdy tacy tu nie mieszkali<\/b><\/h4>\n

Ja r\u00f3wnie\u017c pojecha\u0142em wi\u0119c do Krakowa, gdzie przed nadej\u015bciem nazist\u00f3w \u017cyli moi rodzice i ich krewni. Odwiedzi\u0142em te\u017c Chrzan\u00f3w, sztetl po\u0142o\u017cony pi\u0119\u0107dziesi\u0105t kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od stolicy Ma\u0142opolski, gdzie moja matka i m\u00f3j ojciec wyrastali w surowym religijnym otoczeniu, od kt\u00f3rego pragn\u0119li uciec. Czego si\u0119 dowiedzia\u0142em? \u017be tamtejsi ludzie odczuwali ten sam strach, kt\u00f3ry zaczepiono we mnie, gdy by\u0142em dzieckiem.<\/span><\/p>\n

Oni r\u00f3wnie\u017c bali si\u0119 pukania do drzwi.<\/span><\/p>\n

\u201eCzy kojarzycie pa\u0144stwo Sperling\u00f3w?\u201d, zapyta\u0142em ludzi przed jednym z budynk\u00f3w w Krakowie. Chodzi\u0142o o rodzin\u0119 kuzyna mojej matki Sofii, Leona Sperlinga, kt\u00f3rego rodzice zgin\u0119li w obozach. \u201eCzy znacie Korngold\u00f3w?\u201d, spyta\u0142em w Chrzanowie, nawi\u0105zuj\u0105c do rodziny matki. \u201eAlbo Goldberg\u00f3w?\u201d.<\/span><\/p>\n

\u201eNie, nie \u2013 m\u00f3wili ludzie z niewzruszonym wyrazem twarzy. \u2013 Nigdy nie znali\u015bmy takowych. Nigdy tacy tu nie mieszkali\u201d. Nie dr\u0105\u017cy\u0142em tematu. Nie przyszed\u0142em, by cokolwiek im zabiera\u0107. Nie mia\u0142em zamiaru obci\u0105\u017ca\u0107 ich nieuzasadnion\u0105 nostalgi\u0105 za straconym \u015bwiatem, kt\u00f3ry od pocz\u0105tku nie by\u0142 m\u00f3j.<\/span><\/p>\n

Wiedzia\u0142em, \u017ce moja matka czuje podobnie. Zachowa\u0142a jaki\u015b sentyment do Krakowa, ale w og\u00f3le nie t\u0119skni\u0142a za Chrzanowem. Sp\u0119dzi\u0142a tam swoje m\u0142odzie\u0144cze lata, nagabuj\u0105c rodzic\u00f3w, by pozwolili jej wyjecha\u0107 i rozpocz\u0105\u0107 nauk\u0119 w \u015bwieckiej szkole w mie\u015bcie, co w ko\u0144cu zrobi\u0142a, \u017ceby kontynuowa\u0107 edukacj\u0119 i rozwija\u0107 swoj\u0105 karier\u0119. \u017badna z tych konfrontacji nie wydawa\u0142a si\u0119 mie\u0107 teraz znaczenia. Nie po tym, jak jej rodzice i ca\u0142e jej rodze\u0144stwo zgin\u0119\u0142o.<\/span><\/p>\n

Matka trzyma\u0142a nade mn\u0105 Auschwitz jak pa\u0142k\u0119, bezustannie k\u0142ad\u0105c mi na barki symboliczny ci\u0119\u017car swoich prze\u017cy\u0107. Tylko w ten spos\u00f3b mog\u0142a nada\u0107 sens temu, \u017ce ocala\u0142a.<\/strong><\/p>\n

Itzhak Goldberg<\/p>\n<\/blockquote>\n

Moja matka wr\u00f3ci\u0142a do Chrzanowa pod koniec wojny, aby odszuka\u0107 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, kt\u00f3ra zosta\u0142a poproszona o zabezpieczenie sreber moich dziadk\u00f3w i innych drogocennych pami\u0105tek. \u201eNie chc\u0119 niczego z powrotem \u2013 powiedzia\u0142a matka. \u2013 Daj mi tylko par\u0119 \u0142y\u017cek, \u017cebym mia\u0142a pami\u0105tk\u0119 po mojej rodzinie\u201d.<\/span><\/p>\n

S\u0142u\u017c\u0105ca, zdziwiona, \u017ce widzi moj\u0105 matk\u0119 \u017cyw\u0105, da\u0142a jej \u0142y\u017cki. Potem matka wyjecha\u0142a i nigdy nie postawi\u0142a stopy w tym miejscu.<\/span><\/p>\n

\u017bydowska to\u017csamo\u015b\u0107<\/b><\/h4>\n

Moja \u017cydowska to\u017csamo\u015b\u0107 zosta\u0142a ukszta\u0142towana nie poprzez religi\u0119, poniewa\u017c wychowywa\u0142em si\u0119 bez niej, lecz raczej poprzez to, jak postrzegali mnie inni. To wystarczy\u0142o.<\/span><\/p>\n

Kiedy wroc\u0142awskie dzieciaki nazywa\u0142y mnie \u017bydem, robi\u0142y to po to, by da\u0107 mi odczu\u0107, \u017ce nie jestem jednym z nich. Kiedy matka przypomina\u0142a o mojej \u017cydowsko\u015bci, chcia\u0142a si\u0119 upewni\u0107, \u017ce nigdy nie zapomn\u0119 o piekle, jakie przesz\u0142a w Auschwitz. Moim powo\u0142aniem, m\u00f3wi\u0142a, jest zemsta na Hitlerze polegaj\u0105ca na udowodnieniu, \u017ce potrafi\u0119 robi\u0107 rzeczy, jakich nie spodziewano si\u0119 od \u201epodludzi\u201d takich jak my. Musia\u0142em wstawa\u0107 wcze\u015bnie rano, intensywnie si\u0119 uczy\u0107 i koncentrowa\u0107 si\u0119 na post\u0119pach. W ten spos\u00f3b moja to\u017csamo\u015b\u0107 zosta\u0142a odci\u015bni\u0119ta we mnie r\u00f3wnie trwale, jak pi\u0119tno na przedramieniu mojej matki.<\/span><\/p>\n

Gdyby nie nasze odizolowanie od \u015bwiata zewn\u0119trznego, m\u00f3g\u0142bym znacznie \u0142atwiej stawi\u0107 op\u00f3r nagabywaniom matki. W istocie, mia\u0142em niewielu przyjaci\u00f3\u0142 i ca\u0142kowicie zadowala\u0142o mnie zajmowanie si\u0119 moimi ksi\u0105\u017ckami i bie\u017c\u0105cymi sprawami, kt\u00f3re wszyscy pilnie \u015bledzili\u015bmy. Je\u015bli moja uwaga s\u0142ab\u0142a, matka zawsze by\u0142a gotowa mnie napomnie\u0107, \u017cebym stara\u0142 si\u0119 zrobi\u0107 co\u015b lepiej. Trzyma\u0142a nade mn\u0105 Auschwitz jak pa\u0142k\u0119, rzadko m\u00f3wi\u0105c mi o szczeg\u00f3\u0142ach tego, co prze\u017cy\u0142a, ale bezustannie k\u0142ad\u0105c mi na barki symboliczny ci\u0119\u017car swoich prze\u017cy\u0107. Tylko w ten spos\u00f3b mog\u0142a nada\u0107 sens temu, \u017ce ocala\u0142a, podczas gdy tak wielu innych zgin\u0119\u0142o.<\/span><\/p>\n

Jej determinacja nadawa\u0142a bieg wszystkiemu. By\u0142em dzieckiem pocz\u0119tym wbrew radom jej lekarzy i donoszonym do dnia porodu pomimo wielu jej problem\u00f3w zdrowotnych, w tym kilku przepuklin kr\u0119gos\u0142upa, kt\u00f3rych nabawi\u0142a si\u0119 w wyniku pobicia w obozie. Teraz, kiedy pojawi\u0142em si\u0119 ju\u017c na \u015bwiecie, musia\u0142em odnie\u015b\u0107 sukces za wszelk\u0105 cen\u0119.<\/span><\/p>\n

Nie jest \u0142atwo umrze\u0107<\/b><\/h4>\n

Buntowa\u0142em si\u0119, rzecz jasna. Mi\u0142o\u015b\u0107 mojej matki cz\u0119sto sprawia\u0142a, \u017ce si\u0119 dusi\u0142em, i wielokrotnie czerpa\u0142em przyjemno\u015b\u0107 z robienia jej na przek\u00f3r, wiedz\u0105c, \u017ce to j\u0105 zdenerwuje. Pewnego razu zakrad\u0142em si\u0119 do \u0142azienki i zabra\u0142em cenn\u0105 legitymacj\u0119 partyjn\u0105 mojego ojca, kt\u00f3r\u0105 dla bezpiecze\u0144stwa nosi\u0142 na szyi i zdejmowa\u0142 tylko podczas golenia, a nast\u0119pnie wrzuci\u0142em j\u0105 do miski z mydlinami.<\/span><\/p>\n

\u201eJe\u015bli cierpia\u0142a\u015b tak bardzo, jak twierdzisz \u2013 odgryza\u0142em si\u0119 \u2013 dlaczego nie rzuci\u0142a\u015b si\u0119 na drut kolczasty\u201d. Odpowiada\u0142a: \u201eNie jest \u0142atwo umrze\u0107\u201d.<\/strong><\/p>\n

Itzhak Goldberg<\/p>\n<\/blockquote>\n

Innym razem wymkn\u0105\u0142em si\u0119 z domu, \u017ceby kupi\u0107 sobie lody, chocia\u017c nie wolno mi by\u0142o wychodzi\u0107 bez nadzoru i ci\u0105gle ostrzegano mnie, \u017ce od lod\u00f3w mog\u0119 si\u0119 przezi\u0119bi\u0107. Kiedy mama za kar\u0119 zmniejszy\u0142a mi kieszonkowe, usiad\u0142em na schodach naszego budynku i wystawi\u0142em na sprzeda\u017c zegarek, \u017ceby pokry\u0107 strat\u0119. Nie min\u0119\u0142o wiele czasu, zanim m\u0142ody przechodzie\u0144 wyrwa\u0142 mi go i uciek\u0142, zmuszaj\u0105c mnie do powrotu do mieszkania z pustymi r\u0119kami i przyznania si\u0119 do wszystkiego.<\/span><\/p>\n

Rodzice w k\u00f3\u0142ko przypominali mi, \u017ce nie \u017cyjemy w wolnym spo\u0142ecze\u0144stwie, i ostrzegali mnie, \u017cebym nigdy nie rozmawia\u0142 o polityce poza domem. Kiedy\u015b, gdy by\u0142em u fryzjera, ten zapyta\u0142 mnie, czy wol\u0119 Stalina, czy Eisenhowera, a moja przekorna natura sk\u0142oni\u0142a mnie do odpowiedzi: \u201eEisenhower\u201d. Na szcz\u0119\u015bcie by\u0142em na tyle m\u0142ody, \u017ce fryzjer nie potraktowa\u0142 tego powa\u017cnie.<\/span><\/p>\n

Czasem, gdy mama mnie gani\u0142a, albo w spokojniejszych chwilach, gdy razem zmywali\u015bmy naczynia, a ojciec nie m\u00f3g\u0142 nas us\u0142ysze\u0107, ujawnia\u0142a ma\u0142e wycinki piek\u0142a, przez kt\u00f3re przesz\u0142a podczas wojny: czas sp\u0119dzony z partyzantami w ukrai\u0144skim lesie; pojmanie i wyw\u00f3zk\u0119 do Auschwitz w bydl\u0119cym wagonie wype\u0142nionym wi\u0119\u017aniami, kt\u00f3rzy oddawali mocz, wypr\u00f3\u017cniali si\u0119 i uprawiali seks tu\u017c obok niej; umow\u0119, kt\u00f3r\u0105 zawar\u0142a z obozowym lekarzem, \u017ce b\u0119dzie otrzymywa\u0107 chleb w zamian za rob\u00f3tki r\u0119czne; dym krematorium, kt\u00f3ry widzia\u0142a i kt\u00f3rego smr\u00f3d czu\u0142a ze swojego baraku; \u0142ut szcz\u0119\u015bcia polegaj\u0105cy na tym, \u017ce dzi\u0119ki odziedziczonym cechom fizycznym nawet po wielokrotnym pobiciu jej ramiona zachowa\u0142y wystarczaj\u0105co silne mi\u0119\u015bnie, aby podczas selekcji nie skierowano jej do likwidacji.<\/span><\/p>\n

Zwykle te historie mia\u0142y jakie\u015b ukryte ostrze. Matka cz\u0119sto przywo\u0142ywa\u0142a posta\u0107 swojej przyjaci\u00f3\u0142ki Suraleh. \u201eBy\u0142oby lepiej, gdybym ja umar\u0142a, a ona prze\u017cy\u0142a \u2013 m\u00f3wi\u0142a \u2013 poniewa\u017c syn, kt\u00f3rego by urodzi\u0142a, zachowywa\u0142by si\u0119 lepiej ni\u017c ty\u201d.<\/span><\/p>\n

Czu\u0142em w\u00f3wczas, \u017ce jest rzecz\u0105 straszn\u0105, gdy matka m\u00f3wi co\u015b takiego swojemu dziecku. \u201eJe\u015bli cierpia\u0142a\u015b tak bardzo, jak twierdzisz \u2013 odgryza\u0142em si\u0119 \u2013 dlaczego nie rzuci\u0142a\u015b si\u0119 na drut kolczasty, \u017ceby ci\u0119 porazi\u0142 pr\u0105d lub \u017ceby ci\u0119 zastrzelili?\u201d.<\/span><\/p>\n

Odpowiada\u0142a: \u201eNie jest \u0142atwo umrze\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Pewnego razu, aby sprawi\u0107 matce wi\u0119cej b\u00f3lu ni\u017c zazwyczaj, wskoczy\u0142em na parapet i zagrozi\u0142em, \u017ce rzuc\u0119 si\u0119 z okna. \u201eNu<\/i>, dalej, spr\u00f3buj\u201d, powiedzia\u0142a z ca\u0142kowit\u0105 oboj\u0119tno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

To prawda, mieszkali\u015bmy na drugim, a nie na sz\u00f3stym pi\u0119trze, a do ziemi brakowa\u0142o zaledwie trzech metr\u00f3w, ale nie jestem pewien, czy inna matka by\u0142aby r\u00f3wnie spokojna. W\u00f3wczas ponownie powiedzia\u0142a: \u201eMy\u015blisz, \u017ce tak \u0142atwo jest umrze\u0107?\u201d.<\/span><\/p>\n

Luksusowa wojna<\/b><\/h4>\n

Moi rodzice opowiadali mi, \u017ce zostali rozdzieleni podczas wojny, poniewa\u017c mojego ojca schwyta\u0142a gdzie\u015b we wschodniej Polsce Armia Czerwona i pogna\u0142a go piechot\u0105 do du\u017cego obozu wojskowego na Uralu, w kt\u00f3rym wbrew swojej woli s\u0142u\u017cy\u0142 sowieckiej machinie wojennej. Ostatnio z pewnymi oporami doszed\u0142em jednak do wniosku, \u017ce ta historia jest zmy\u015blona.<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug bardziej prawdopodobnego scenariusza m\u00f3j ojciec zosta\u0142 wybrany jako jeden z licznych cz\u0142onk\u00f3w polskiej partii, w kt\u00f3rych widziano potencjalnych powojennych przyw\u00f3dc\u00f3w po pokonaniu nazist\u00f3w. Wspieraj\u0105c armi\u0119 sowieck\u0105, m\u00f3g\u0142 zademonstrowa\u0107 swoj\u0105 dobr\u0105 wiar\u0119 w Stalina i zagwarantowa\u0107 sobie karier\u0119 po powrocie do Polski w 1945 roku. Tak przynajmniej moja matka opowiada\u0142a swoim kuzynom, Leonowi i Helenie Sperlingom. Ci z kolei, uciek\u0142szy do Ameryki przez nazistami, ujawnili mi to kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej, w 1990 roku, kiedy spotkali\u015bmy si\u0119 w Nowym Jorku. M\u00f3j ojciec\u00a0zdecydowa\u0142 si\u0119\u00a0<\/i>na wyjazd do Rosji, powiedzieli mi Sperlingowie, wiedz\u0105c, \u017ce nie mo\u017ce zabra\u0107 ze sob\u0105 mojej matki. Moi rodzice wymy\u015blili poruszaj\u0105c\u0105 histori\u0119 o pojmaniu, poniewa\u017c by\u0142a \u0142atwiejsza do przyj\u0119cia ni\u017c powiedzenie mi, \u017ce ojciec zadba\u0142 tylko o siebie, a matk\u0119 zostawi\u0142 na pastw\u0119 losu. Bior\u0105c pod uwag\u0119, jak du\u017co wycierpia\u0142a po ich rozstaniu, oboje martwili si\u0119, \u017ce mog\u0119 mu nigdy nie wybaczy\u0107.<\/span><\/p>\n

Opowie\u015b\u0107 Sperling\u00f3w z pewno\u015bci\u0105 wyja\u015bnia\u0142a, dlaczego moi rodzice zawsze tak bardzo unikali wchodzenia w szczeg\u00f3\u0142y tej historii. Ponadto czyni\u0142a zrozumia\u0142\u0105 jeszcze jedn\u0105 nurtuj\u0105c\u0105 mnie kwesti\u0119: dlaczego moja matka cz\u0119sto z gorycz\u0105 wspomina\u0142a o wzgl\u0119dnej wygodzie, w jakiej \u017cy\u0142 m\u00f3j ojciec jako oficer odpowiedzialny za zaopatrzenie wojskowe i logistyk\u0119. \u201eMia\u0142e\u015b luksusow\u0105 wojn\u0119 \u2013 m\u00f3wi\u0142a. \u2013 By\u0142o ci\u00a0ciep\u0142o<\/i>. Trzymali dla ciebie miejsce w pobli\u017cu pieca\u201d.<\/span><\/p>\n

Napi\u0119cia mi\u0119dzy nimi na tym punkcie by\u0142y du\u017ce, co tylko uwypukla\u0142o fakt, \u017ce chocia\u017c m\u00f3j ojciec by\u0142 zagorza\u0142ym komunist\u0105, moja matka\u00a0nigdy<\/i>\u00a0nie uwierzy\u0142a w spraw\u0119. Okre\u015bla\u0142a si\u0119 raczej jako syjonistka. W innych okoliczno\u015bciach pos\u0142ucha\u0142aby zapewne wezwania swojego brata Efraima do jak najszybszej emigracji do Palestyny. Efraim wielokrotnie namawia\u0142 j\u0105, by zostawi\u0142a mojego ojca i do\u0142\u0105czy\u0142a do niego. Ale nie chcia\u0142a. Pragn\u0119\u0142a mie\u0107 dziecko, a ujrzawszy, jak wiele \u017cydowskich rodzin zosta\u0142o rozbitych przez nazist\u00f3w, nie zamierza\u0142a rozbija\u0107 kolejnej.<\/span><\/p>\n

Urz\u0119dnik partyjny<\/b><\/h4>\n

M\u00f3j ojciec m\u00f3g\u0142 by\u0107 wierz\u0105cym komunist\u0105, ale nie do ko\u0144ca uto\u017csamia\u0142 si\u0119 ze stalinowskim skrzyd\u0142em partii. Niejednokrotnie zdarza\u0142o mu si\u0119 przyzna\u0107, \u017ce wola\u0142by raczej, aby to Trocki by\u0142 sowieckim przyw\u00f3dc\u0105. Mimo to rozumia\u0142 twarde realia, w kt\u00f3rych jednostki nie mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 na luksus osobistej opinii. Ci, kt\u00f3rzy nie udowodnili swojej \u201emoskiewskiej\u201d szczerej wiary w czasie wojny, tak jak popularny powojenny polski przyw\u00f3dca W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, zostali poddani czystkom, podczas gdy on zrobi\u0142 karier\u0119 i mia\u0142 szans\u0119 by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 socjalistycznej utopii, o kt\u00f3rej zawsze marzy\u0142. By\u0142 to kompromis, na kt\u00f3ry przysta\u0142 bardziej ni\u017c ch\u0119tnie.<\/span><\/p>\n

Przez wiele miesi\u0119cy m\u00f3j ojciec nie przestawa\u0142 sobie zadawa\u0107 pytania, co sprawi\u0142o, \u017ce rewolucja si\u0119 nie uda\u0142a. Czy Lenin przeliczy\u0142 si\u0119, s\u0105dz\u0105c, \u017ce Rosja jest dobrym miejscem do rozpocz\u0119cia rewolucji komunistycznej?<\/strong><\/p>\n

Itzhak Goldberg<\/p>\n<\/blockquote>\n

Mia\u0142, oczywi\u015bcie, \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce wkraczamy w bardzo niepewny \u015bwiat. Wiedzia\u0142 o pogromach polskich \u017byd\u00f3w powracaj\u0105cych do domu z wojny i o niestworzonych historiach, \u017ce \u017bydzi uprowadzaj\u0105 dzieci i dokonuj\u0105 na nich rytualnego mordu. Ale my\u015bla\u0142 o tych niepokoj\u0105cych wydarzeniach jako o \u201edzieci\u0119cej chorobie\u201d powojennego \u015bwiata, jedynie paru wybojach na drodze do tego, co uwa\u017ca\u0142 za \u015bwietlan\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Radykalne przywi\u0105zanie mojego ojca do idei socjalistycznej uczyni\u0142o go nieprzekupnym \u2013 a\u017c do przesady. O ile wiem, nigdy nie wzi\u0105\u0142 \u0142ap\u00f3wki, pomimo \u017ca\u0142o\u015bnie niskiej pensji, jak\u0105 przynosi\u0142 do domu, i nigdy nie wykorzysta\u0142 swojej pozycji urz\u0119dnika odpowiedzialnego za zaopatrzenie w \u017cywno\u015b\u0107, by oszcz\u0119dzi\u0107 nam nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119 kolejek po chleb i inne artyku\u0142y pierwszej potrzeby. Pami\u0119tam jak dzi\u015b, jak moja matka wyrzuca\u0142a mu co noc te niezliczone godziny, kt\u00f3re musia\u0142a sp\u0119dza\u0107 w kolejce z marnym lub \u017cadnym skutkiem. Dlaczego nie pozwala\u0142 nam poszuka\u0107 produkt\u00f3w na czarnym rynku, gdzie s\u0105 dost\u0119pne? \u201eJestem urz\u0119dnikiem partyjnym i do tego \u017bydem \u2013 odpowiada\u0142 jej ojciec. \u2013 Co powiedz\u0105 ludzie?\u201d.<\/span><\/p>\n

Z czasem m\u00f3j ojciec awansowa\u0142, ale okaza\u0142o si\u0119 to dwuznacznym sukcesem, poniewa\u017c zwi\u0119kszy\u0142o jego widoczno\u015b\u0107, a tym samym wystawia\u0142o go na atak. Mia\u0142 teraz s\u0142u\u017cbowy samoch\u00f3d i kierowc\u0119, a my musieli\u015bmy zak\u0142ada\u0107, \u017ce do zada\u0144 tego ostatniego nale\u017ca\u0142o zar\u00f3wno wo\u017cenie nas po stolicy, jak i donoszenie na nas. Moja matka nalega\u0142a, \u017cebym nie wspomina\u0142 wi\u0119cej o Eisenhowerze. Mia\u0142em w og\u00f3le nic nie m\u00f3wi\u0107, nawet je\u015bli kierowca zadawa\u0142 mi pytanie lub proponowa\u0142 prezent.<\/span><\/p>\n

Co posz\u0142o nie tak?<\/b><\/h4>\n

Po \u015bmierci Stalina w 1953 roku pozycja mojego ojca sta\u0142a si\u0119 znacznie bardziej niepewna, poniewa\u017c stalinowc\u00f3w nie mia\u0142 ju\u017c kto chroni\u0107. Wzrasta\u0142a te\u017c wrogo\u015b\u0107 wobec \u017byd\u00f3w. Pewnej nocy, gdy m\u00f3j ojciec wraca\u0142 do domu, zosta\u0142 zaatakowany przez antysemickich bandzior\u00f3w, kt\u00f3rzy z\u0142amali mu szcz\u0119k\u0119 i wybili kilka z\u0119b\u00f3w. Incydent ten po raz kolejny stara\u0142 si\u0119 wyja\u015bni\u0107 jako b\u00f3le porodowe nowego \u015bwiata. Ale moja matka ju\u017c nie przyjmowa\u0142a tych t\u0142umacze\u0144, o ile w og\u00f3le kiedykolwiek to robi\u0142a.<\/span><\/p>\n

Efraim i jego rodzina \u017cyli teraz w Izraelu i pytali, kiedy do nich do\u0142\u0105czymy. Gomu\u0142ka, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce mia\u0142 zosta\u0107 przywr\u00f3cony na stanowisko przewodnicz\u0105cego partii, nie darzy\u0142 sympati\u0105 \u017byd\u00f3w, oskar\u017caj\u0105c ich o \u201enihilizm narodowy\u201d i argumentuj\u0105c, \u017ce nie ma dla nich miejsca w kierownictwie. To nie mog\u0142o si\u0119 dobrze sko\u0144czy\u0107. \u201eSchloime na ciebie nie zas\u0142uguje \u2013 przekonywa\u0142 Efraim moj\u0105 matk\u0119. \u2013 Ty cierpia\u0142a\u015b, a on nawet nie wie, co to znaczy. Wola\u0142by zosta\u0107 z antysemitami ni\u017c tu przyjecha\u0107\u201d.<\/i><\/span><\/p>\n

Kiedy ojciec przyszed\u0142 do domu zalany krwi\u0105, mama opatrzy\u0142a go, zadzwoni\u0142a do lekarza i za\u0142atwi\u0142a mu wprawienie z\u0142otych z\u0119b\u00f3w w miejsce utraconych. Ale kiedy m\u00f3j ojciec zacz\u0105\u0142 zn\u00f3w usprawiedliwia\u0107 bandytyzm swoich towarzyszy partyjnych, nie udawa\u0142a ju\u017c, \u017ce si\u0119 z nim zgadza. Po prostu si\u0119 \u015bmia\u0142a.<\/span><\/p>\n

\u015awita\u0142a mi my\u015bl, \u017ce \u017cycie w komunizmie jest k\u0142opotliwe, ale pod wp\u0142ywem mojego ojca r\u00f3wnowa\u017cy\u0142a j\u0105 inna \u2013 \u017ce komunizm nie by\u0142 co prawda doskona\u0142y, ale wkr\u00f3tce takim si\u0119 stanie. To by\u0142y pobo\u017cne \u017cyczenia.<\/strong><\/p>\n

Itzhak Goldberg<\/p>\n<\/blockquote>\n

Wydarzeniem, kt\u00f3re bardziej ni\u017c jakiekolwiek inne zniweczy\u0142o pi\u0119kne marzenie mojego ojca, by\u0142o nies\u0142awne pot\u0119pienie Stalina przez Chruszczowa w lutym 1956 roku. Wiadomo\u015b\u0107 otak zwanym tajnym referacie szybko roznios\u0142a si\u0119 po bloku wschodnim i tak zszokowa\u0142a przyw\u00f3dc\u0119 Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Boles\u0142awa Bieruta, \u017ce prawdopodobnie z tego powodu zmar\u0142 na atak serca kilka dni po otrzymaniu wiadomo\u015bci. Pami\u0119tam, jak grupa przyjaci\u00f3\u0142 mojego ojca zebra\u0142a si\u0119 w naszym salonie, by u\u015bwiadomi\u0107 sobie, \u017ce destalinizacja idzie teraz pe\u0142n\u0105 par\u0105 i mog\u0105 spodziewa\u0107 si\u0119, \u017ce stan\u0105 si\u0119 jej celem. Zamiast prowadzi\u0107 zwyk\u0142\u0105 o\u017cywion\u0105 rozmow\u0119 przy ciastkach i mocnej rosyjskiej herbacie, siedzieli ca\u0142kowicie za\u0142amani z grymasem zdziwienia na twarzy. By\u0142o jak na pogrzebie.<\/span><\/p>\n

Przez wiele miesi\u0119cy m\u00f3j ojciec nie przestawa\u0142 sobie zadawa\u0107 pytania, co sprawi\u0142o, \u017ce rewolucja si\u0119 nie uda\u0142a. Czy Lenin przeliczy\u0142 si\u0119, s\u0105dz\u0105c, \u017ce Rosja jest dobrym miejscem do rozpocz\u0119cia rewolucji komunistycznej? Czy Niemcy by\u0142yby lepsze? W tym czasie mia\u0142em zaledwie dziewi\u0119\u0107 lat i przede wszystkim zaprz\u0105ta\u0142a mnie my\u015bl, jak uciec od coraz bardziej klaustrofobicznej atmosfery naszego domu. Nie obchodzi\u0142o mnie, czy Stalin by\u0142 bohaterem, kt\u00f3ry wyzwoli\u0142 obozy na czas, by uratowa\u0107 moj\u0105 matk\u0119, jak zawsze utrzymywa\u0142 m\u00f3j ojciec, czy te\u017c by\u0142 tyranem, jak wyrazi\u0142 si\u0119 o nim niepochlebnie jego nast\u0119pca?<\/span><\/p>\n

Udr\u0119ka i upokorzenie<\/b><\/h4>\n

Tak naprawd\u0119 najbardziej pragn\u0105\u0142em wyjecha\u0107 na kolonie letnie. Po wstawiennictwie moich rodzic\u00f3w wys\u0142ano mnie do miejscowo\u015bci nad Ba\u0142tykiem w pobli\u017cu Gda\u0144ska. My\u015bla\u0142em, \u017ce to do\u015bwiadczenie pozwoli mi dzia\u0142a\u0107 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 i osi\u0105gn\u0105\u0107 pewn\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107. By\u0142em jednak naiwny, jak tylko naiwnym mo\u017ce by\u0107 dziewi\u0119ciolatek. Nie doceni\u0142em, jak bardzo polityka mo\u017ce zawa\u017cy\u0107 r\u00f3wnie\u017c na \u017cyciu dziecka.<\/span><\/p>\n

Ob\u00f3z by\u0142 prowadzony surowo, bez taryfy ulgowej. Ceniono tu przede wszystkim dyscyplin\u0119. Nie wolno nam by\u0142o trzyma\u0107 przy sobie pieni\u0119dzy ani warto\u015bciowych rzeczy, co uniemo\u017cliwia\u0142o nam ucieczk\u0119. Nasze listy do domu by\u0142y skrupulatnie czytane, co nie pozwala\u0142o nam przekazywa\u0107 jakichkolwiek zbli\u017conych do prawdy relacji o tym, czego tu do\u015bwiadczali\u015bmy.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku z zadowoleniem przyj\u0105\u0142em fakt, \u017ce ob\u00f3z pozwoli\u0142 mi oddali\u0107 si\u0119 od moich rodzic\u00f3w. Ale jako jedynak otoczony wzgl\u0119dn\u0105 opiek\u0105, nie by\u0142em ani troch\u0119 gotowy na udr\u0119ki i upokorzenia ze strony moich kolonijnych koleg\u00f3w. Kiedy nauczycielka poprosi\u0142a nas, \u017ceby\u015bmy opowiedzieli o naszych rodzinach, zupe\u0142nie nie\u015bwiadomy, co mnie czeka, zg\u0142osi\u0142em si\u0119 na ochotnika, i powiedzia\u0142em, \u017ce mam krewnych w Palestynie. By\u0107 mo\u017ce wspomnia\u0142em nawet, \u017ce rodzina mojego wujka przysy\u0142a\u0142a nam paczki z pomara\u0144czami \u2013 luksus, kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w nie mog\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas cieszy\u0107. Tej samej nocy rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 wymierzanie mi kary. \u201eWy, \u017bydzi, zabili\u015bcie Chrystusa \u2013 krzyczeli ch\u0142opcy w sali, w kt\u00f3rej spali\u015bmy \u2013 i dzisiaj za to zap\u0142acicie!\u201d.<\/span><\/p>\n

W wyniku b\u00f3jki, do kt\u00f3rej wtedy dosz\u0142o, roztrzaska\u0142a si\u0119 lampa i przybiegli wychowawcy, ratuj\u0105c mnie przed dotkliwym pobiciem. Ja jednak by\u0142em przera\u017cony. Nigdy wcze\u015bniej nie do\u015bwiadczy\u0142em tak g\u0142\u0119bokiego, egzystencjalnego strachu przed tym, co inni mog\u0105 mi zrobi\u0107 tylko dlatego, \u017ce jestem, kim jestem. Kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142em si\u0119 \u2013 znowu od Sperling\u00f3w \u2013 \u017ce po powrocie z obozu letniego zacz\u0105\u0142em si\u0119 powa\u017cnie j\u0105ka\u0107. W tamtym okresie wymaza\u0142em ten fakt z mojej pami\u0119ci \u2013 zreszt\u0105 jak wszystko, co wydarzy\u0142o si\u0119 na obozie po tej pierwszej nocy pe\u0142nej udr\u0119ki<\/span>.<\/p>\n

Trudny rok 1956<\/b><\/h4>\n

Wkr\u00f3tce po moim powrocie do domu sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce nie zostaniemy d\u0142u\u017cej w Polsce. Nie uczestniczy\u0142em w rozmowach mi\u0119dzy rodzicami, wi\u0119c nie wiem, czy decyduj\u0105cym czynnikiem by\u0142 polityczny \u015blepy zau\u0142ek, w kt\u00f3rym znalaz\u0142 si\u0119 m\u00f3j ojciec, czy zdecydowana postawa mojej matki, czy te\u017c ich strach o mnie wynik\u0142y z moich niedawnych prze\u017cy\u0107. Rok 1956 by\u0142 trudny. Najpierw za\u0142ama\u0142a si\u0119 gospodarka, potem na ulice wyszli zwolennicy zmian i starli si\u0119 z wojskiem i policj\u0105. Nast\u0119pnie wybuch\u0142 kryzys sueski, kt\u00f3ry sk\u0142oni\u0142 polskie media do oskar\u017cenia Izraela nie tylko o to, \u017ce jego mieszka\u0144cy s\u0105 zab\u00f3jcami Chrystusa, ale tak\u017ce, \u017ce jest on agentem zachodniego imperializmu.<\/span><\/p>\n

Mnie jako dziecku wszystkie te wstrz\u0105saj\u0105ce wydarzenia zla\u0142y si\u0119 w jedno. My\u015bla\u0142em jednocze\u015bnie o obozie letnim, pa\u0144stwie policyjnym i Ko\u015bciele katolickim \u2013 i po prostu nienawidzi\u0142em ich wszystkich. \u015awita\u0142a mi my\u015bl, \u017ce \u017cycie w komunizmie jest k\u0142opotliwe, ale pod wp\u0142ywem mojego ojca r\u00f3wnowa\u017cy\u0142a j\u0105 inna \u2013 \u017ce komunizm nie by\u0142 co prawda doskona\u0142y, ale wkr\u00f3tce takim si\u0119 stanie. To by\u0142y pobo\u017cne \u017cyczenia.<\/span><\/p>\n

Pod koniec lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ca\u0142a rodzina Itzhaka Goldberga wyemigrowa\u0142a z Polski do Izraela. W drugiej cz\u0119\u015bci autobiograficznego eseju autor opisuje trudne do\u015bwiadczenia ocala\u0142ych z Holokaustu w nowym \u017cydowskim pa\u0144stwie oraz powr\u00f3t do Polski w czasach transformacji.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Wyjechali\u015bmy wreszcie w maju 1957 roku. Wyruszyli\u015bmy poci\u0105giem z Wroc\u0142awia do Krakowa, miejsca, w kt\u00f3rym moi rodzice byli najbardziej szcz\u0119\u015bliwi, wi\u0119c mia\u0142em okazj\u0119 zobaczy\u0107 to pi\u0119kne \u015bredniowieczne miasto na w\u0142asne oczy. Nast\u0119pnie pojechali\u015bmy do Szczecina, na wybrze\u017ce Ba\u0142tyku, gdzie wsiedli\u015bmy na statek p\u0142yn\u0105cy do Francji i w ci\u0105gu nast\u0119pnych kilku dni rozpocz\u0119li\u015bmy nowe \u017cycie, kt\u00f3re czeka\u0142o nas w Izraelu.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku bardzo odr\u00f3\u017cniali\u015bmy si\u0119 od otoczenia. Jak mog\u0142o by\u0107 inaczej? Byli\u015bmy nieopaleni i nosili\u015bmy dziwne ubrania, z trudem przyzwyczajali\u015bmy si\u0119 do nowego j\u0119zyka i kultury, kt\u00f3r\u0105 uznali\u015bmy za szokuj\u0105co odmienn\u0105. Niech\u0119\u0107 mojego ojca do emigracji wynika\u0142a cz\u0119\u015bciowo z przekonania, \u017ce Palestyna jest ja\u0142ow\u0105 pustyni\u0105 zamieszka\u0142\u0105 przez syjonistycznych nierob\u00f3w. Do pewnego stopnia wszyscy w to uwierzyli\u015bmy. \u015ar\u00f3dziemnomorskie s\u0142o\u0144ce nie poprawia\u0142o nam nastroju, lecz wydawa\u0142o si\u0119 z\u0142owrogie. Gdy moja matka ujrza\u0142a bedui\u0144skie namioty rozstawione przy drodze z Hajfy, gdzie zeszli\u015bmy na l\u0105d, wykrzykn\u0119\u0142a: \u201eGdzie my jeste\u015bmy? To Azja! Wszyscy s\u0105 tutaj Azjatami!\u201d.<\/span><\/p>\n

Pod wieloma wzgl\u0119dami mieli\u015bmy szcz\u0119\u015bcie. Efraim i jego \u017cona Leika zd\u0105\u017cyli si\u0119 ju\u017c urz\u0105dzi\u0107 w nadmorskim mie\u015bcie Akko, po\u0142o\u017conym pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od Hajfy, i dzi\u0119ki nim mogli\u015bmy od razu wprowadzi\u0107 si\u0119 do mieszkania. P\u00f3\u017aniej, kiedy sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce przesz\u0142o\u015b\u0107 mojego ojca jako komunistycznego aparatczyka uniemo\u017cliwia mu zatrudnienie si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci miejsc, Leika pomog\u0142a moim rodzicom zaci\u0105gn\u0105\u0107 po\u017cyczk\u0119 i uzyska\u0107 pozwolenie na otwarcie w\u0142asnego biznesu, co pozwoli\u0142o im za\u0142o\u017cy\u0107 ksi\u0119garni\u0119 po\u0142\u0105czon\u0105 z ma\u0142\u0105 bibliotek\u0105 na parterze naszego budynku.<\/span><\/p>\n

Mimo to wci\u0105\u017c zmagali\u015bmy si\u0119 z otaczaj\u0105c\u0105 nas rzeczywisto\u015bci\u0105. Utraciwszy swoj\u0105 komunistyczn\u0105 utopi\u0119, ojciec wpad\u0142 w g\u0142\u0119bok\u0105 depresj\u0119. Matka szybko przyzwyczai\u0142a si\u0119 do widoku tak wielu nieznanych twarzy, ale znalaz\u0142a si\u0119 w pu\u0142apce mi\u0119dzy m\u0119\u017cem a bratem, kt\u00f3ry nadal dawa\u0142 upust swojej dezaprobacie dla jej ma\u0142\u017ce\u0144stwa i nie waha\u0142 si\u0119 drwi\u0107 z mojego ojca w jej obecno\u015bci. \u201ePrzecie\u017c ci\u0119 ostrzegali\u015bmy \u2013 m\u00f3wi\u0142 Efraim. \u2013 Co ty sobie wyobra\u017ca\u0142e\u015b, Schloime?\u00a0\u017be ci antysemici wezm\u0105 ci\u0119 na swojego przyw\u00f3dc\u0119?\u201d.<\/span><\/p>\n

Moim najwi\u0119kszym zmartwieniem by\u0142o to, \u017ce nie by\u0142em dobry w dw\u00f3ch podw\u00f3rkowych dyscyplinach, kt\u00f3rych znajomo\u015b\u0107 by\u0142a uwa\u017cana za niezb\u0119dn\u0105 u ch\u0142opc\u00f3w w moim wieku \u2013 pi\u0142ce no\u017cnej i rzucaniu kamieniami. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w wyemigrowa\u0142a do Izraela, kiedy byli jeszcze ma\u0142ymi dzie\u0107mi, wi\u0119c nie znali innej rzeczywisto\u015bci. Nie interesowa\u0142o ich moje poprzednie \u017cycie w Polsce ani nic, co mia\u0142em do zaoferowania. Ja te\u017c nie chcia\u0142em by\u0107 taki jak oni, wi\u0119c przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu siedzia\u0142em w domu i jak tylko nie musia\u0142em odrabia\u0107 pracy domowej, czyta\u0142em ksi\u0105\u017cki i gazety \u2013 tak jak to si\u0119 dzia\u0142o przez lata w Polsce.<\/span><\/p>\n

Efraim nie pochwala\u0142 mojego samotniczego trybu \u017cycia. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce powinienem si\u0119 hartowa\u0107 i przesta\u0107 czyta\u0107 po polsku, czyli w j\u0119zyku, kt\u00f3ry kojarzy\u0142 mu si\u0119 z o\u015bmieszonymi, zdyskredytowanymi ideami mojego ojca. Jestem teraz syjonist\u0105, m\u00f3wi\u0142, musz\u0119 czyta\u0107 po hebrajsku. Ilekro\u0107 nas odwiedza\u0142, maszerowa\u0142 do mojego pokoju i pr\u00f3bowa\u0142 skonfiskowa\u0107 mi polskoj\u0119zyczne ksi\u0105\u017cki, co doprowadza\u0142o mnie do furii. Pewnego razu pr\u00f3bowa\u0142 mnie nawet uderzy\u0107. W odpowiedzi pobieg\u0142em do kuchni i chwyci\u0142em d\u0142ugi n\u00f3\u017c, aby da\u0107 mu do zrozumienia, \u017ce nie jestem moim ojcem i nie zamierzam da\u0107 si\u0119 zastraszy\u0107 ani ulec. Ta scena tak oszo\u0142omi\u0142a moj\u0105 matk\u0119, \u017ce zemdla\u0142a. Ale Efraim ju\u017c nigdy wi\u0119cej nie podni\u00f3s\u0142 na mnie r\u0119ki.<\/span><\/p>\n

Ojciec nie mia\u0142 tyle szcz\u0119\u015bcia. Ca\u0142a nasza tr\u00f3jka mia\u0142a sta\u0142e zaproszenie na pi\u0105tkowe, wieczorne spotkania z udzia\u0142em rodziny i przyjaci\u00f3\u0142 Efraima, ale wuj wraz z Leik\u0105 i ich szwagrem Marianem nie przestawali drwi\u0107 z mojego ojca. \u015amiali si\u0119 z niego, gdy na pocz\u0105tku pobytu nie uda\u0142o mu si\u0119 dosta\u0107 pracy w dyskoncie. \u015amiali si\u0119, gdy zdumiewa\u0142y go wolnorynkowe ceny i gdy stara\u0142 si\u0119 zrozumie\u0107, jak ten sam przedmiot mo\u017ce kosztowa\u0107 wi\u0119cej w jednym sklepie, a w innym mniej. Gdy moi rodzice otworzyli ksi\u0119garni\u0119, Marian pyta\u0142 go, jak si\u0119 czuje, b\u0119d\u0105c kapitalist\u0105 odbieraj\u0105cym ludziom pieni\u0105dze. W pewnym momencie nie mog\u0142em ju\u017c tego d\u0142u\u017cej wytrzyma\u0107. Ojciec przyby\u0142 do Izraela jako cz\u0142owiek z\u0142amany; nie zas\u0142ugiwa\u0142 na takie traktowanie. Powiedzia\u0142em mamie, \u017ce powinna chodzi\u0107 na pi\u0105tkowe wieczorne spotkania sama.<\/span><\/p>\n

Bohaterski mit<\/b><\/h4>\n

W tamtym czasie w Izraelu nie by\u0142o \u017cadnego j\u0119zyka, w kt\u00f3rym m\u00f3g\u0142bym wyrazi\u0107 nasz\u0105 traum\u0119. Ludzie pod koniec lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych nie poruszali tematu Holokaustu inaczej ni\u017c w prywatnych rozmowach, i to te\u017c tylko z tymi, kt\u00f3rzy przeszli przez podobne do\u015bwiadczenia. Doro\u015bli z pokolenia moich rodzic\u00f3w czasami prosili o wiadomo\u015b\u0107 o tej lub tamtej osobie \u2013 s\u0142yszeli\u015bmy w radiu og\u0142oszenia z pro\u015bb\u0105 o informacje o zaginionych krewnych \u2013 ale nie by\u0142o masowego rozliczania si\u0119 z przesz\u0142o\u015bci\u0105, a ju\u017c na pewno nie by\u0142o narodowego odwo\u0142ywania si\u0119 do pami\u0119ci o tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li, co sta\u0142o si\u0119 powszechne kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej.<\/span><\/p>\n

Izrael by\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwem pionier\u00f3w, dumnym ze swoich m\u0142odych pracownik\u00f3w kibuc\u00f3w, u\u017cy\u017aniaj\u0105cych wyschni\u0119t\u0105 ziemi\u0119, i z silnego wojska, kt\u00f3re by\u0142o w stanie przyj\u0105\u0107 wszystkich nowo przyby\u0142ych. Chcia\u0142 popularyzowa\u0107 bohaterski mit samego siebie jako dynamicznego m\u0142odego kraju, a nie rozpami\u0119tywa\u0107 \u017cydowskie cierpienia i przybiera\u0107 poz\u0119 ofiary. Gdy dorasta\u0142em, by\u0142em zszokowany, s\u0142ysz\u0105c, jak ludzie nazywaj\u0105 ocala\u0142ych z obozu\u00a0sabunim<\/i>, kup\u0105 myd\u0142a. M\u00f3wienie o sobie jako o ocala\u0142ym by\u0142o postrzegane jako przyznanie si\u0119 do pewnego braku twardo\u015bci \u2013 miernikiem tego, jak dalece by\u0142e\u015b w stanie pozwoli\u0107 nazistom, by zrobili z ciebie dos\u0142ownie kostk\u0119 myd\u0142a.<\/span><\/p>\n

Nasi sefardyjscy s\u0105siedzi, imigranci z Maroka, Jemenu i Egiptu, nie mieli do\u015bwiadcze\u0144, kt\u00f3re pomog\u0142yby im zrozumie\u0107, przez co przeszli\u015bmy. Z kolei dzieci, kt\u00f3re pochodzi\u0142y z Europy Wschodniej, nie chcia\u0142y o tym s\u0142ucha\u0107 i \u015bmia\u0142yby si\u0119 ze mnie, gdybym pr\u00f3bowa\u0142 im o tym opowiedzie\u0107. Namowy wuja Efraima, by zapomnie\u0107 o przesz\u0142o\u015bci, by\u0142y norm\u0105. Jedynym zadaniem ocala\u0142ych by\u0142o dalej \u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

Pi\u0119tno Holokaustu<\/b><\/h4>\n

Mimo to Holokaust pozostawa\u0142 stale obecny w moim \u017cyciu. Matka w\u0142a\u015bnie jemu przypisywa\u0142a swoj\u0105 bezsenno\u015b\u0107, a poniewa\u017c cierpia\u0142em na t\u0119 sam\u0105 przypad\u0142o\u015b\u0107, zrozumia\u0142em, \u017ce trauma zosta\u0142a mi przekazana niczym wrodzony gen. Matka wstawa\u0142a w nocy, narzekaj\u0105c, \u017ce w Izraelu nie ma wystarczaj\u0105cej ilo\u015bci powietrza, i ja te\u017c wstawa\u0142em wiele razy, zw\u0142aszcza je\u015bli nast\u0119pnego dnia mia\u0142em sprawdzian i wiedzia\u0142em, \u017ce b\u0119d\u0119 si\u0119 musia\u0142 przed ni\u0105 t\u0142umaczy\u0107, je\u015bli go nie zalicz\u0119.<\/span><\/p>\n

Nigdy nie przestawa\u0142em k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119 z matk\u0105. Ch\u0119tnie okazywa\u0142a dum\u0119 z moich osi\u0105gni\u0119\u0107, ale nie chcia\u0142em by\u0107 obnoszony niczym trofeum, tak jak nie chcia\u0142em by\u0107 postrzegany przez pryzmat jej poczucia historycznej sprawiedliwo\u015bci. Od czasu do czasu odwiedzali nas inni ocaleni z Auschwitz i oczekiwano, \u017ce zachowam si\u0119 w\u00f3wczas z szacunkiem, na jaki zas\u0142uguj\u0105. Kiedy\u015b jednak wpad\u0142em w tak\u0105 z\u0142o\u015b\u0107, gdy moja matka bez przerwy m\u00f3wi\u0142a o moich najlepszych wynikach z geografii, \u017ce zachowa\u0142em si\u0119 niegrzecznie zar\u00f3wno wobec niej, jak i wobec ocala\u0142ego z Auschwitz, i wyszed\u0142em zje\u015b\u0107 obiad na miasto. Innym razem m\u0142odsza kobieta, kt\u00f3ra do obozu trafi\u0142a jako nastolatka, d\u0142ugo si\u0119 we mnie wpatrywa\u0142a, gdy moja matka by\u0142a w kuchni i przygotowywa\u0142a pocz\u0119stunek. \u201eChcia\u0142abym mie\u0107 syna takiego jak ty\u201d, powiedzia\u0142a.<\/span><\/p>\n

To te\u017c mnie zdenerwowa\u0142o. Jak d\u0142ugo na odbi\u00f3r mojej osoby mia\u0142o wp\u0142ywa\u0107 cierpienie innych ludzi?<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, Izrael w zasadniczy spos\u00f3b dostarczy\u0142 nam idealnej odpowiedzi na odwieczny problem antysemityzmu i w tej kwestii byli\u015bmy z matk\u0105 zgodni. Ka\u017cdego roku je\u017adzili\u015bmy do Hajfy na parad\u0119 organizowan\u0105 z okazji Dnia Niepodleg\u0142o\u015bci i moja matka zachwyca\u0142a si\u0119 lotniczymi akrobacjami Si\u0142 Powietrznych Izraela i og\u00f3lnie pokazem militarnej si\u0142y. \u201e\u017byd leci samolotem! \u2013 dziwi\u0142a si\u0119. \u2013 \u017byd kieruje czo\u0142giem! Czy \u017cydowskiemu ch\u0142opcu naprawd\u0119 pozwolono je\u017adzi\u0107 czo\u0142giem?\u201d.<\/span><\/p>\n

Niem\u0105dre pr\u0119\u017cenie musku\u0142\u00f3w<\/b><\/h4>\n

Sp\u0119dzi\u0142em trzy lata s\u0142u\u017cby wojskowej w kwaterze g\u0142\u00f3wnej marynarki wojennej na G\u00f3rze Karmel na obrze\u017cach Hajfy, a w trakcie trwania wojny sze\u015bciodniowej by\u0142em odpowiedzialny za dostarczanie depesz genera\u0142om i pu\u0142kownikom zgromadzonym w pokoju narad. By\u0142o to \u015bwietne miejsce do obserwowania, jak tworzy si\u0119 historia, na kt\u00f3re nikt inny z tak nisk\u0105 rang\u0105 jak moja nie m\u00f3g\u0142by sobie pozwoli\u0107. Ten okres by\u0142 dla mnie prze\u0142omem \u2013 zar\u00f3wno politycznym, jak i intelektualnym. Nie podziela\u0142em powszechnej euforii, jaka zapanowa\u0142a w kraju po wygraniu wojny, poniewa\u017c martwi\u0142em si\u0119 d\u0142ugoterminowymi kosztami okupacji Zachodniego Brzegu, Gazy i Wzg\u00f3rz Golan. Nie przypisuj\u0119 sobie jakiego\u015b wyj\u0105tkowego daru przewidywania; nie by\u0142 on wi\u0119kszy ni\u017c ten Dawida Ben Guriona, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142 wtedy to samo. Patrz\u0105c wstecz, dostrzegam jednak, jak wiele zawdzi\u0119cza\u0142em intelektualnemu treningowi, kt\u00f3ry otrzyma\u0142em od mojego ojca.<\/span><\/p>\n

On r\u00f3wnie\u017c uwa\u017ca\u0142, \u017ce ch\u0119\u0107 zdobycia nowych teren\u00f3w, czyli pr\u0119\u017cenie musku\u0142\u00f3w, by utwierdzi\u0107 si\u0119 w narodowej dumie, by\u0142o szczytem g\u0142upoty. Licznym Palesty\u0144czykom przesiedlonym w momencie powstania pa\u0144stwa Izrael powinni\u015bmy zaoferowa\u0107 odszkodowania, tak jak rz\u0105d Niemiec Zachodnich wyp\u0142aca\u0142 pieni\u0105dze wysiedlonym Izraelczykom pochodzenia niemieckiego. Zamiast tego narzucili\u015bmy im wojskowy porz\u0105dek z jego licznymi moralnymi obrzydliwo\u015bciami i zdeprawowali\u015bmy ca\u0142e pokolenia m\u0142odych Izraelczyk\u00f3w zwerbowanych do jego pilnowania. \u201eS\u0142ono za to zap\u0142acimy\u201d, mawia\u0142 ojciec.<\/span><\/p>\n

Efraim z pewno\u015bci\u0105 wy\u015bmia\u0142by go za takie pogl\u0105dy. R\u00f3wnie\u017c matka si\u0119 z nim nie zgadza\u0142a; wed\u0142ug niej Izrael powinien m\u00f3c zrobi\u0107 wszystko, co by\u0142o konieczne, by zapewni\u0107 nam bezpiecze\u0144stwo. Ale tym razem to ojciec mia\u0142 racj\u0119.<\/span><\/p>\n

Kapitalizm kontra komunizm<\/b><\/h4>\n

R\u00f3\u017cni\u0142em si\u0119 za to z nim w kwestiach ekonomicznych. Studiowa\u0142em w\u00f3wczas ekonomi\u0119 i pod wp\u0142ywem najpierw Dona Patinkina z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, a p\u00f3\u017aniej Miltona Friedmana i jego wolnorynkowych uczni\u00f3w z Uniwersytetu w Chicago, zacz\u0105\u0142em odchodzi\u0107 od ortodoksji lewicowych syjonist\u00f3w, kt\u00f3rzy rz\u0105dzili Izraelem od momentu jego za\u0142o\u017cenia, i sta\u0142em si\u0119 krytykiem silnie subsydiowanego pa\u0144stwowego przemys\u0142u i gospodarstw rolnych. Moi profesorowie po obu stronach Atlantyku nauczyli mnie, jak bardzo nietrwa\u0142y w d\u0142u\u017cszej perspektywie jest model etatystyczny. Rzeczywi\u015bcie, po tym, jak Izrael przesun\u0105\u0142 si\u0119 na prawo wraz z powstaniem Likudu w 1977 roku, wiele przedsi\u0119biorstw uzna\u0142o, \u017ce nie b\u0119dzie w stanie przetrwa\u0107 bez wsparcia rz\u0105dowego, od kt\u00f3rego zacz\u0119\u0142y zale\u017ce\u0107.<\/span><\/p>\n

Tak jak widzia\u0142em w pa\u0144stwie Izrael odpowied\u017a na problem antysemityzmu, tak te\u017c wolnorynkowy kapitalizm by\u0142 dla mnie odpowiedzi\u0105 na problem komunizmu. Stawia\u0142o mnie to w opozycji nie tylko do mojego ojca. W Partii Pracy, kt\u00f3ra by\u0142a moim naturalnym \u015brodowiskiem i gdzie kiedy\u015b pragn\u0105\u0142em zrobi\u0107 karier\u0119 polityczn\u0105, teraz sta\u0142em si\u0119 czarn\u0105 owc\u0105. Jeszcze mniej pasowa\u0142em do Likudu, kt\u00f3rego stanowisko w kwestiach terytorialnych i wojskowych mnie odstr\u0119cza\u0142o.<\/span><\/p>\n

Zamiast tego rozpocz\u0105\u0142em karier\u0119 jako pracownik naukowy w Hoover Institution w Stanfordzie. Zanim wr\u00f3ci\u0142em do Izraela pod koniec lat siedemdziesi\u0105tych jako g\u0142\u00f3wny ekonomista kombinatu wydobywaj\u0105cego pota\u017c nad Morzem Martwym, u mojego ojca zdiagnozowano chorob\u0119 Alzheimera i coraz trudniej by\u0142o mi dzieli\u0107 si\u0119 z nim moimi pomys\u0142ami i spostrze\u017ceniami. Bardzo \u017ca\u0142uj\u0119, \u017ce nie by\u0142 w stanie poj\u0105\u0107 niezwyk\u0142ych wydarze\u0144, kt\u00f3re wstrz\u0105sn\u0119\u0142y Europ\u0105 Wschodni\u0105 w latach osiemdziesi\u0105tych \u2013 poczynaj\u0105c od strajku stoczniowc\u00f3w w Gda\u0144sku w 1980 roku, a na upadku muru berli\u0144skiego ko\u0144cz\u0105c. Mog\u0119 si\u0119 tylko domy\u015bla\u0107, co ojciec powiedzia\u0142by o Gorbaczowie,\u00a0g\u0142asnosti<\/i>\u00a0lub rewolucjach wywo\u0142anych przez zwyczajnych ludzi, kt\u00f3re zmiot\u0142y stary porz\u0105dek. Domy\u015blam si\u0119, \u017ce pomimo ogromnej niepopularno\u015bci Gorbaczowa w Rosji, by\u0142by on jednym z ludzi \u201eGorby\u2019ego\u201d, kim\u015b, kto wierzy\u0142by w to, \u017ce da si\u0119 naprawi\u0107 zasadniczo dobry system. A kiedy ta naprawa by si\u0119 nie powiod\u0142a, zareagowa\u0142by takim samym smutkiem i takim samym rozczarowaniem, jakich do\u015bwiadczy\u0142, gdy dowiedzia\u0142 si\u0119 o tajnym przem\u00f3wieniu Chruszczowa.<\/span><\/p>\n

My wygrali\u015bmy, w przegrali\u015bcie<\/b><\/h4>\n

Moja w\u0142asna reakcja na rewolucje 1989 roku by\u0142a inna: dostrzeg\u0142em wyj\u0105tkow\u0105 okazj\u0119 do tego, by zbudowa\u0107 inn\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 dla tego regionu. Polska, kraj mojego urodzenia, by\u0142a wielokrotnie okradana przez si\u0142y polityczne podgryzaj\u0105ce j\u0105 ze wszystkich stron, ale teraz mia\u0142a szans\u0119 zupe\u0142nie inaczej pokierowa\u0107 swoim przeznaczeniem. By\u0142em teraz ekspertem w dziedzinie rozwoju gospodarczego. Co mog\u0142em zrobi\u0107?<\/span><\/p>\n

Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce sp\u0119dza\u0142em w\u00f3wczas du\u017co czasu w Stanach Zjednoczonych, bior\u0105c udzia\u0142 w mi\u0119dzynarodowym sporze handlowym dotycz\u0105cym eksportu pota\u017cu. W ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy u\u017cy\u0142em moich wp\u0142yw\u00f3w i przekona\u0142em Bank \u015awiatowy, aby zaproponowa\u0142 mi stanowisko. Najwyra\u017aniej moim przeznaczeniem by\u0142o wr\u00f3ci\u0107 do domu.<\/span><\/p>\n

Przyznam, \u017ce moja pierwsza reakcja na to, co zobaczy\u0142em w Polsce, nie by\u0142a pozytywna. Spogl\u0105da\u0142em na zrujnowane budynki z ich wisielcz\u0105, depresyjn\u0105 atmosfer\u0105 i jedyne, co we mnie ros\u0142o, to uczucie satysfakcji z cudzego nieszcz\u0119\u015bcia. \u201eMy wygrali\u015bmy, wy przegrali\u015bcie\u201d. Nie by\u0142o mnie przez trzy dekady, a por\u00f3wnanie osi\u0105gni\u0119\u0107 Polski z rozwojem gospodarczym Izraela w tym samym okresie nie mog\u0142o wypa\u015b\u0107 gorzej. Zapami\u0119ta\u0142em jeden \u017cart, kt\u00f3ry us\u0142ysza\u0142em podczas mojej pierwszej podr\u00f3\u017cy w listopadzie 1990 roku. Je\u015bli chcesz si\u0119 dowiedzie\u0107, gdzie jest toaleta, po prostu pod\u0105\u017caj za zapachem.<\/span><\/p>\n

Szybko te\u017c przekona\u0142em si\u0119 o istnieniu antysemityzmu, kt\u00f3ry prze\u015bladowa\u0142 moje wczesne dzieci\u0144stwo. W tym czasie Stany Zjednoczone budowa\u0142y mi\u0119dzynarodow\u0105 koalicj\u0119 wojskow\u0105, aby wyprze\u0107 Saddama Husajna z Kuwejtu, a ja zapyta\u0142em taks\u00f3wkarza, co s\u0105dzi o tym, \u017ce Polska przy\u0142\u0105cza si\u0119 do tych wysi\u0142k\u00f3w. \u201eTo wszystko wina \u017cydowskiego lobby w Nowym Jorku \u2013 powiedzia\u0142. \u2013 \u017bydzi rz\u0105dz\u0105 \u015bwiatem, a przelewa si\u0119 polsk\u0105 krew\u201d. Kiedy dotar\u0142em do hotelu, powiedzia\u0142em mu: \u201eJestem jednym z nich\u201d. I trzasn\u0105\u0142em drzwiami.<\/span><\/p>\n

Wkr\u00f3tce zda\u0142em sobie spraw\u0119, \u017ce wypatrywa\u0142em okazji do w\u0142a\u015bnie takiej reakcji \u2013 a wi\u0119c czego\u015b, z czego nie by\u0142em szczeg\u00f3lnie dumny. Rany mojej przesz\u0142o\u015bci by\u0142y wci\u0105\u017c otwarte. Niemal wbrew sobie, ci\u0105gle ogl\u0105da\u0142em si\u0119 przez rami\u0119 i zastanawia\u0142em si\u0119, kto na ulicy mo\u017ce mnie bra\u0107 za \u017byda. By\u0107 mo\u017ce jaka\u015b cz\u0119\u015b\u0107 mnie przypomina\u0142a sobie matk\u0119, kt\u00f3ra niemal panicznie zareagowa\u0142a na wiadomo\u015b\u0107, \u017ce wracam do Polski. Ba\u0142a si\u0119, \u017ce tajna policja b\u0119dzie na mnie polowa\u0107, poniewa\u017c nigdy nie wype\u0142ni\u0142em obowi\u0105zku s\u0142u\u017cby w polskim wojsku. Wiedzia\u0142em oczywi\u015bcie, \u017ce jako urz\u0119dnikowi Banku \u015awiatowego nie grozi mi pob\u00f3r do wojska. To na mnie spoczywa\u0142 obowi\u0105zek przezwyci\u0119\u017cenia w sobie tego typu uczu\u0107 i wkr\u00f3tce to uczyni\u0142em.<\/span><\/p>\n

Wy, ludzie<\/b><\/h4>\n

Jednym z moich zada\u0144 w Polsce by\u0142o prowadzenie kurs\u00f3w z zakresu ekonomii rynkowej. Rozmowy, kt\u00f3re zainicjowa\u0142em z polskimi liderami biznesu, nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 zbytnio od tych, kt\u00f3re odby\u0142em z w\u0142asnym ojcem, kiedy po raz pierwszy znalaz\u0142 si\u0119 w Izraelu. Oni r\u00f3wnie\u017c zmagali si\u0119 z koncepcj\u0105 r\u00f3\u017cnic cenowych. \u201eRozumiem konkurencj\u0119 mi\u0119dzy sprzedawcami \u2013 powiedzia\u0142 jeden z moich student\u00f3w. \u2013 To, czego nie rozumiem, to konkurencja mi\u0119dzy kupuj\u0105cymi\u201d.<\/span><\/p>\n

P\u00f3\u017aniej sp\u0119dzi\u0142em sze\u015b\u0107 tygodni w borykaj\u0105cej si\u0119 z rozmaitymi problemami fabryce mebli w Poznaniu, oddalonej dwie godziny jazdy od Wroc\u0142awia, gdzie brak jakiegokolwiek systemu kontroli wydatk\u00f3w i pokwitowa\u0144 przypomnia\u0142 mi po raz kolejny, w jaki spos\u00f3b m\u00f3j ojciec prowadzi\u0142 nasz\u0105 rodzinn\u0105 ksi\u0119garni\u0119. On r\u00f3wnie\u017c nigdy nie wiedzia\u0142, ile ma pieni\u0119dzy ani ile mu si\u0119 nale\u017cy. Je\u015bli danej ksi\u0105\u017cki nie by\u0142o w magazynie, nie waha\u0142 si\u0119 wsi\u0105\u015b\u0107 do autobusu do Hajfy po egzemplarz. \u201eCzy\u015b ty oszala\u0142? \u2013 pyta\u0142a moja matka. \u2013 Ju\u017c sama podr\u00f3\u017c kosztuje, nie wspominaj\u0105c o zmarnowanym czasie\u201d. Dla mojego ojca sprawy te by\u0142y o wiele mniej istotne ni\u017c fakt, \u017ce klient o co\u015b poprosi\u0142 i \u017ce to w\u0142a\u015bnie m\u00f3j ojciec by\u0142 zobowi\u0105zany dostarczy\u0107 mu towar.<\/span><\/p>\n

Dzia\u0142 inwestycyjny Banku \u015awiatowego by\u0142 gotowy przej\u0105\u0107 25 procent udzia\u0142\u00f3w w fabryce mebli, ale kiedy przyjecha\u0142em do Poznania, raczej nie by\u0142em mile widzian\u0105 postaci\u0105. Pierwszego dnia kierownik fabryki wskaza\u0142 na ogromn\u0105 limuzyn\u0119, kt\u00f3r\u0105 dla mnie zam\u00f3wi\u0142. \u201eZabierzemy ci\u0119 do Auschwitz na dwa do trzech dni \u2013 powiedzia\u0142. \u2013 Wiem, \u017ce wy, ludzie, zawsze chcecie tam jecha\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

\u201eWy, ludzie\u201d. Od razu rozpozna\u0142em w tym s\u0142owie sprawdzian mojej determinacji, spos\u00f3b na to, by dowiedzie\u0107 si\u0119, czy jestem kolejnym \u017cydowskim turyst\u0105 Zag\u0142ady, kt\u00f3rego mogliby czym\u015b zaj\u0105\u0107 i przytrzyma\u0107 z daleka od istotnych spraw. Powiedzia\u0142em kierownikowi, \u017ce jestem tu po to, \u017ceby pom\u00f3c im w prowadzeniu rentownego biznesu w \u015bwie\u017co zderegulowanej gospodarce i by\u0142a to jedyna rzecz, jak\u0105 zamierza\u0142em robi\u0107. Kiedy go o tym przekona\u0142em, sta\u0142 si\u0119 o wiele bardziej spolegliwy.<\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c moja praca zmusza\u0142a mnie do podr\u00f3\u017cowania do Polski i innych cz\u0119\u015bci by\u0142ego bloku sowieckiego, nadal wykorzystywa\u0142em sw\u00f3j status osoby obeznanej z lokaln\u0105 kultur\u0105 i co najwa\u017cniejsze \u2013 patrz\u0105cej na ni\u0105 z dystansu. Jak si\u0119 wydaje, nic nie przyci\u0105ga uwagi ludzi tak bardzo jak polski \u017byd, kt\u00f3ry twierdzi, \u017ce rozumie komunizm. W Rosji us\u0142ysza\u0142em, jak kierownik fabryki szepcze do swojego kolegi: \u201eTo jeden z naszych\u201d. Nie chodzi\u0142o o podkre\u015blenie braterstwa, lecz raczej ostrze\u017cenie, \u017ce nie jestem kolejnym naiwniakiem z Zachodu. W mojej obecno\u015bci musieli by\u0107 ostro\u017cni.<\/span><\/p>\n

Cz\u0119sto ludzie przyjmowali \u2013 mo\u017ce tylko p\u00f3\u0142 \u017cartem \u2013 \u017ce nadal jestem stuprocentowym Polakiem, ale to te\u017c okaza\u0142o si\u0119 mniej przyjaznym stwierdzeniem, ni\u017c si\u0119 pocz\u0105tkowo zdawa\u0142o. \u201eBardzo si\u0119 ciesz\u0119, \u017ce ty i reszta twoich ludzi wracacie\u201d \u2013 lubi\u0142 mawia\u0107 jeden z polskich urz\u0119dnik\u00f3w wysokiego szczebla, z kt\u00f3rym si\u0119 zaprzyja\u017ani\u0142em. I znowu wyra\u017cenie: \u201etwoi ludzie\u201d.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wi\u0142em mu, \u017ce postrzegam siebie jako Izraelczyka, a nie Polaka, ale on si\u0119 nie zniech\u0119ca\u0142. \u201eNiewa\u017cne \u2013 m\u00f3wi\u0142. \u2013 B\u0119dziemy o tobie m\u00f3wili tak, jak chcesz\u201d.<\/span><\/p>\n

Rozmowa odbywa\u0142a si\u0119 w lekkim tonie, ale by\u0142o jasne, \u017ce gdzie\u015b w g\u0142\u0119bi ducha kwestia \u017byd\u00f3w nie dawa\u0142a mojemu znajomemu spokoju. Ca\u0142y kraj by\u0142 ni\u0105 zaniepokojony. Rola Polski w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej by\u0142a teraz przedmiotem zaciek\u0142ych, ostrych dyskusji, czego by\u0142em \u015bwiadkiem na spotkaniu autorskim w Warszawie, gdzie Jan Tomasz Gross, historyk, kt\u00f3ry przeprowadzi\u0142 szeroko zakrojone badania na temat polskich zbrodni na \u017bydach, zar\u00f3wno podczas drugiej wojny \u015bwiatowej, jak i po niej, zosta\u0142 zakrzyczany przez awanturuj\u0105c\u0105 si\u0119 band\u0119 skinhead\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u201ePrzez osiemset lat tutaj mieszkali\u015bcie \u2013 kontynuowa\u0142 m\u00f3j znajomy \u2013 i byli\u015bcie na tyle zadowoleni, \u017ce nie chcieli\u015bcie opuszcza\u0107 tego miejsca. Mogli\u015bcie przenie\u015b\u0107 si\u0119 gdziekolwiek indziej, ale tego nie zrobili\u015bcie. Potem, z powodu kilku nieprzyjemnych wydarze\u0144 po wojnie, przestali\u015bcie nas lubi\u0107. Obwiniacie nas nawet za Holokaust\u201d.<\/span><\/p>\n

By\u0142a to opowie\u015b\u0107 o \u017cydowskim do\u015bwiadczeniu w Polsce, kt\u00f3rej nie zaakceptowa\u0142by \u017caden godny tego miana historyk. Czy mia\u0142o mnie to roz\u015bmieszy\u0107? P\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce m\u00f3j znajomy nie by\u0142 tak beznami\u0119tnym obserwatorem spraw \u017cydowskich, za jakiego si\u0119 podawa\u0142. Jego rodzina, jak mi powiedzia\u0142, przej\u0119\u0142a w\u0142asno\u015b\u0107 nale\u017c\u0105c\u0105 wcze\u015bniej do \u017byd\u00f3w i wci\u0105\u017c by\u0142a w jej posiadaniu, poniewa\u017c nikt nie zg\u0142osi\u0142 do niej roszcze\u0144. To wyznanie mnie zaskoczy\u0142o, ale zda\u0142em sobie r\u00f3wnie\u017c spraw\u0119, \u017ce nie mam dla niego dobrej odpowiedzi. Pracuj\u0105c nad prywatyzacj\u0105 i prawami w\u0142asno\u015bci, u\u015bwiadomi\u0142em sobie, \u017ce historia Polski nie pozwala \u0142atwo ustali\u0107, kto jest w\u0142a\u015bcicielem czego. To by\u0142 pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego ja i moi polscy koledzy uparli\u015bmy si\u0119, \u017ceby rozwi\u0105za\u0107 kwestie w\u0142asno\u015bci tak, by nie stanowi\u0142y problemu ani dzi\u015b, ani w przysz\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n

Dra\u017cliwy temat antysemityzmu<\/b><\/h4>\n

Co jednak zrobi\u0107 z przesz\u0142o\u015bci\u0105, o ile w og\u00f3le da si\u0119 z ni\u0105 co\u015b uczyni\u0107? Jest to pytanie, kt\u00f3re nadal nurtuje i przera\u017ca wielu Polak\u00f3w, nie tylko z powodu uporczywego powtarzania przez Izraelczyk\u00f3w i ameryka\u0144skich \u017byd\u00f3w, \u017ce zwykli Polacy wspierali i inspirowali nazistowski terror i \u017ce w zwi\u0105zku z tym Polska ma jaki\u015b d\u0142ug wobec mi\u0119dzynarodowej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Istnieje oczywi\u015bcie wiele historycznych dowod\u00f3w na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 Polak\u00f3w z nazistami, co dobrze na\u015bwietli\u0142a praca Jana Tomasza Grossa i innych historyk\u00f3w. Ale zawsze uderza\u0142a mnie sk\u0142onno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie do obwiniania Polski za sam Holokaust. Bez w\u0105tpienia ma to co\u015b wsp\u00f3lnego z faktem, i\u017c rz\u0105d Niemiec Zachodnich zacz\u0105\u0142 wyp\u0142aca\u0107 odszkodowania ofiarom nazizmu na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, podczas gdy Polska nigdy nie mia\u0142a \u015brodk\u00f3w finansowych, aby rozwa\u017cy\u0107 takie posuni\u0119cie, nie m\u00f3wi\u0105c o pobudkach lub dobrej woli. Zgodnie z tym punktem widzenia, jeden kraj po prostu odpokutowa\u0142, a drugi nie.<\/span><\/p>\n

Dla mnie jest to jednak b\u0142\u0119dne rozumowanie, polegaj\u0105ce na pomieszaniu wielu kwestii. Owszem, w Polsce wci\u0105\u017c szerzy si\u0119 antysemityzm. Dzieci nadal ucz\u0105 si\u0119, \u017ce \u017bydzi byli odpowiedzialni za zabicie Jezusa, a stare teorie spiskowe na temat \u017cydowskiej dominacji nad \u015bwiatem s\u0105 nadal w obiegu. Owszem, antysemityzm dominowa\u0142 w okresie poprzedzaj\u0105cym drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 i pojawi\u0142 si\u0119 ponownie, gdy tylko wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a. Wiem, bo sam tego do\u015bwiadczy\u0142em. Ale powiedzmy to jasno \u2013 Polacy nie zak\u0142adali oboz\u00f3w koncentracyjnych ani nimi nie zarz\u0105dzali i pod tym wzgl\u0119dem nie maj\u0105 za co odpokutowywa\u0107 ani p\u0142aci\u0107. Nazi\u015bci byli ich wrogiem, kt\u00f3ry narzuci\u0142 im brutaln\u0105 okupacj\u0119 wojskow\u0105, zamierza\u0142 unicestwi\u0107 inteligencj\u0119 i najwa\u017cniejszych przyw\u00f3dc\u00f3w politycznych oraz zmusi\u0142 miliony ludzi do podj\u0119cia niewolniczej pracy. Nazi\u015bci samodzielnie wymy\u015blili ostateczne rozwi\u0105zanie i skonstruowali straszliw\u0105, \u015bmierciono\u015bn\u0105 machin\u0119 po to, by do niego dosz\u0142o.<\/span><\/p>\n

Wzrost znaczenia polskich prawicowych populist\u00f3w z Prawa i Sprawiedliwo\u015bci jest spowodowany w znacznej mierze nieporozumieniami wok\u00f3\u0142 powy\u017cszych kwestii i strachem, jaki ta partia zdo\u0142a\u0142a wzbudzi\u0107 w Polakach, by zdoby\u0107 w\u0142adz\u0119 w 2015 roku, a potem j\u0105 utrzyma\u0107. Wielokrotnie atakowa\u0142a ona historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy badaj\u0105 zbrodnie wojenne przeciwko \u017bydom, i uchwali\u0142a szereg ustaw uznaj\u0105cych za \u0142ami\u0105cego prawo ka\u017cdego, kto oskar\u017ca Polsk\u0119 o udzia\u0142 w Holokau\u015bcie. Takie dzia\u0142ania zosta\u0142y powszechnie pot\u0119pione \u2013 i s\u0142usznie. Ale nie pojawi\u0142y si\u0119 one w pr\u00f3\u017cni. Zbyt cz\u0119sto Izrael wskazywa\u0142 na ohydny populizm partii rz\u0105dz\u0105cej jako dow\u00f3d na istnienie historycznej odpowiedzialno\u015bci Polski za z\u0142e traktowanie \u017byd\u00f3w, \u0142\u0105cz\u0105c w ten spos\u00f3b dwie odr\u0119bne kwestie i pogarszaj\u0105c i tak niezbyt dobr\u0105 sytuacj\u0119.<\/span><\/p>\n

Nazywanie tego dra\u017cliwym tematem jest eufemizmem \u2013 nie mog\u0119 go porusza\u0107 ani w Izraelu, ani w rozmowach z moimi \u017cydowskimi przyjaci\u00f3\u0142mi w Stanach Zjednoczonych bez wywo\u0142ania g\u0142os\u00f3w oburzenia. Izraelscy urz\u0119dnicy powinni jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce polscy libera\u0142owie w parlamencie i poza nim s\u0105 tak samo przera\u017ceni antysemityzmem Prawa i Sprawiedliwo\u015bci, jak oni. Izrael m\u00f3g\u0142by zawrze\u0107 sojusze z tymi liberalnymi si\u0142ami i je moralnie wspiera\u0107. Zamiast tego w d\u0142u\u017cszej perspektywie nara\u017ca si\u0119 na niepotrzebne problemy w stosunkach z Polsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Podr\u00f3\u017c do przesz\u0142o\u015bci<\/b><\/h4>\n

Przez wiele lat stara\u0142em si\u0119 unika\u0107 wizyt we Wroc\u0142awiu. Ba\u0142em si\u0119 nieprzyjemnych wspomnie\u0144 oraz tego, \u017ce te nieliczne miejsca, kt\u00f3re maj\u0105 dla mnie znaczenie, b\u0119d\u0105 nie do poznania po dekadach zaniedba\u0144. W ko\u0144cu pojecha\u0142em tam w 2006 roku i by\u0142em zaskoczony, jak bardzo wzruszy\u0142em si\u0119, widz\u0105c wszystko ponownie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pw. \u015bwi\u0119tego Maurycego w og\u00f3le si\u0119 nie zmieni\u0142, a ja z przyjemno\u015bci\u0105 do niego zajrza\u0142em \u2013 ot tak, bo mog\u0142em to zrobi\u0107. Na budynku sklepu na rogu nadal wisia\u0142 szyld z napisem \u201eFRYZJER\u201d; to w\u0142a\u015bnie tam, ponad p\u00f3\u0142 wieku wcze\u015bniej, wygada\u0142em si\u0119, \u017ce wol\u0119 Eisenhowera od Stalina. Nad wej\u015bciem do naszego budynku przy ulicy Traugutta 68 wci\u0105\u017c czuwa\u0142y kamienne lwy.<\/span><\/p>\n

Odwiedzi\u0142em nawet nasze stare mieszkanie. Sta\u0142o si\u0119 to dzi\u0119ki c\u00f3rce mojego kolegi z Banku \u015awiatowego, rodowitego wroc\u0142awianina, kt\u00f3ra spyta\u0142a lokator\u00f3w, czy m\u00f3g\u0142bym im z\u0142o\u017cy\u0107 wizyt\u0119. Byli tu\u017c po \u015blubie i jako m\u0142odzi lekarze pracowali w miejscowym szpitalu. Bardzo si\u0119 ucieszyli, \u017ce mog\u0105 dowiedzie\u0107 si\u0119 o historii miejsca, kt\u00f3re nazywali swoim domem. Kiedy weszli\u015bmy z \u017con\u0105 na pi\u0119tro po kr\u0119tych schodach i zobaczyli\u015bmy te same ci\u0119\u017ckie, drewniane drzwi co niegdy\u015b, poczuli\u015bmy, jakby czas stan\u0105\u0142 w miejscu. St\u00f3\u0142 kuchenny znajdowa\u0142 si\u0119 w tym samym miejscu, naprzeciwko zlewu, w kt\u00f3rym moja matka i ja zmywali\u015bmy naczynia.<\/span><\/p>\n

Niestety by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano, by opowiedzie\u0107 rodzicom o tej podr\u00f3\u017cy w przesz\u0142o\u015b\u0107. Ojciec zmar\u0142 w 1992 roku, po d\u0142ugim okresie demencji. Matka odesz\u0142a w 1995 roku. Ona \u017cy\u0142a przynajmniej wystarczaj\u0105co d\u0142ugo, aby przem\u00f3c w sobie niepok\u00f3j zwi\u0105zany z moim powrotem do Europy Wschodniej i napawa\u0107 si\u0119 dum\u0105 z moich podr\u00f3\u017cy w charakterze ekonomisty Banku \u015awiatowego. W ko\u0144cu wykonywa\u0142em prac\u0119, o kt\u00f3rej zawsze marzy\u0142a \u2013 pomaga\u0142em, w dos\u0142ownym sensie, odbudowywa\u0107 to, co zniszczy\u0142 Hitler.<\/span><\/p>\n

Rok 1989 \u2013 fa\u0142szywa jutrzenka?<\/b><\/h4>\n

Gdyby wszystko sz\u0142o tak g\u0142adko\u2026 Dzi\u015b, ponad \u0107wier\u0107 wieku po \u015bmierci mojej matki, sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce rewolucje, kt\u00f3re przetoczy\u0142y si\u0119 przez Europ\u0119 Wschodni\u0105, nie spe\u0142ni\u0142y naszych oczekiwa\u0144 \u2013 z powod\u00f3w znacznie wykraczaj\u0105cych poza to, na co ja lub jakakolwiek inna osoba mogliby\u015bmy mie\u0107 wp\u0142yw. Polsce i niekt\u00f3rym innym krajom uda\u0142o si\u0119 zreformowa\u0107 swoje gospodarki, ale liberalna demokracja nie zdo\u0142a\u0142a si\u0119 utrzyma\u0107. Aby ustanowi\u0107 stabilne, wolnorynkowe systemy demokratyczne, region potrzebowa\u0142by drugiego planu Marshalla, jednak kraje zachodnie pod przewodnictwem Stan\u00f3w Zjednoczonych nie zapewni\u0142y inwestycji cho\u0107by w zbli\u017conym stopniu odpowiadaj\u0105cych na istniej\u0105ce potrzeby. Nie doceni\u0142y one lub nie chcia\u0142y dostrzec wstrz\u0105su, jaki przej\u015bcie do gospodarki rynkowej wywo\u0142a\u0142o w \u017cyciu dziesi\u0105tek milion\u00f3w ludzi, rezultatem czego by\u0142o zwr\u00f3cenie si\u0119 ca\u0142ego regionu w kierunku prawicowego populizmu oraz wzrost ksenofobii i autorytaryzmu.<\/span><\/p>\n

Czy rok 1989 by\u0142 kolejn\u0105 fa\u0142szyw\u0105 jutrzenk\u0105, okresem mojego ideologicznego rozczarowania, podobnie jak lata powojenne w Polsce by\u0142y czasem rozczarowa\u0144 dla mojego ojca? Podobie\u0144stwa s\u0105 z pewno\u015bci\u0105 istotne, ale r\u00f3wnie wa\u017cne s\u0105 r\u00f3\u017cnice. Nigdy nie podziela\u0142em idealizmu mojego ojca, jego wiary w doskona\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata n\u0119kanego okrucie\u0144stwem i ludzk\u0105 g\u0142upot\u0105. Jestem z natury cynikiem i nie s\u0105dz\u0119, \u017ceby ludzie w XXI wieku byli moralnie doskonalsi ni\u017c w najciemniejszych momentach XX wieku.<\/span><\/p>\n

Taki jest niesentymentalny charakter lekcji, kt\u00f3r\u0105 odebra\u0142em od \u017cycia.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0179r\u00f3d\u0142o: Zdj\u0119cie z archiwum domowego autora \u00a9 Itzhak Goldberg Edukacja niesentymentalna [I + II ] Itzhak Goldberg Po wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej rodzice Itzhaka Goldberga stracili wszystko, jego matka ledwo prze\u017cy\u0142a Auschwitz. Po wojnie ojciec zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w budow\u0119 komunizmu. Pod koniec lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ca\u0142a rodzina przenios\u0142a si\u0119 do Izraela. Publikujemy pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 autobiograficznego eseju […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97593"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97593"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97593\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97618,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97593\/revisions\/97618"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97593"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97593"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97593"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}