{"id":97793,"date":"2022-08-22T17:09:32","date_gmt":"2022-08-22T15:09:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=97793"},"modified":"2022-08-22T06:09:29","modified_gmt":"2022-08-22T04:09:29","slug":"31-09-43","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=97793","title":{"rendered":"By\u0142 sobie Gda\u0144sk, a w nim \u017cydowski teatr"},"content":{"rendered":"

Rycina przedstawiaj\u0105ca gda\u0144skich \u017byd\u00f3w modl\u0105cych si\u0119 podczas \u015bwi\u0119ta Jom Kipur (domena publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>By\u0142 sobie Gda\u0144sk, a w nim \u017cydowski teatr<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Jaros\u0142aw Kurski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\u017b<\/strong>eby czyta\u0107 z zaciekawieniem ksi\u0105\u017ck\u0119 Mieczys\u0142awa Abramowicza, nie trzeba interesowa\u0107 si\u0119 teatrem jidysz. Wystarczy interesowa\u0107 si\u0119 gda\u0144skimi \u017bydami, z kt\u00f3rych istnienia niewielu z nas w og\u00f3le zdawa\u0142o sobie spraw\u0119.
\nMieczys\u0142aw Abramowicz nale\u017cy do pokolenia gda\u0144szczan, kt\u00f3re w latach 60. i 70. jako dzieci odkrywa\u0142o histori\u0119 naszego miasta na powojennych rumowiskach, opuszczonych strychach, w piwnicach, skupach z\u0142omu i makulatury. Znale\u017a\u0107 tam mo\u017cna by\u0142o prawdziwe skarby \u2013 stare gazety bez wyj\u0105tku pisane gotykiem. Wieszaki na ubrania, stare skrzynki na listy, mosi\u0119\u017cne krany, emaliowane naczynia, kartki i znaczki pocztowe, monety etc. Wszystko opisane po niemiecku. Nawet w\u0142azy do kanalizacji zawiera\u0142y owe dziwnie brzmi\u0105ce s\u0142owo: Danzig.<\/h4>\n

.<\/p>\n

Potem w nas \u2013 dzieciach wojennych przesiedle\u0144c\u00f3w \u2013 nast\u0105pi\u0142 wybuch fascynacji Gda\u0144skiem, nasz\u0105 ma\u0142\u0105 ojczyzn\u0105. Zdzierali\u015bmy z oficjalnej opowie\u015bci o Gda\u0144sku warstwy k\u0142amstwa, polerowali\u015bmy l\u015bni\u0105cy mosi\u0105dz, bia\u0142\u0105 emali\u0119, wydobywali\u015bmy z mrok\u00f3w niepami\u0119ci stare zdj\u0119cia. Kszta\u0142towa\u0142y nas ksi\u0105\u017cki Paw\u0142a Huellego, Stefana Chwina, G\u00fcntera Grassa, Brunona Zwarry, albumy \u201eBy\u0142 sobie Gda\u0144sk” pod redakcj\u0105 Donalda Tuska<\/a> wydawane przez fundacj\u0119 Dar Gda\u0144ska.<\/span><\/p>\n

Wiedzieli\u015bmy, \u017ce w czasach przedrozbiorowych Gda\u0144sk by\u0142 najpot\u0119\u017cniejszym w polskiej koronie kosmopolitycznym, hanzeatyckim miastem wielu narod\u00f3w \u2013 Niemc\u00f3w, Polak\u00f3w, Szkot\u00f3w, Holendr\u00f3w, \u017ce w czasach pruskiej niewoli w\u0142a\u015bciwie sta\u0142 si\u0119 niemiecki.<\/span><\/p>\n

\"Pomnik<\/em><\/span><\/p>\n

Pomnik cesarza Wilhelma I, obok Bank Rzeszy, w latach 1921-1939 siedziba Bank von Danzig.  Archiwum<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Abramowicz w swych poszukiwaniach i fascynacjach poszed\u0142 jeszcze dalej. Zainteresowa\u0142 si\u0119 histori\u0105 gda\u0144skich \u017byd\u00f3w, i to przez pryzmat unikalny, bo przez \u017cydowski teatr.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie ukaza\u0142o si\u0119 pisane przez 30 lat jego opus magnum<\/i> \u201eTeatr \u017cydowski w Gda\u0144sku 1876-1968″.<\/span><\/p>\n

R\u00f3\u017cnorodna, wa\u017cna mniejszo\u015b\u0107<\/strong><\/h4>\n

Zacznijmy od tego, \u017ce ortodoksyjny judaizm uznaje teatr za zjawisko grzeszne i niegodne religijnego \u017byda. To przebieranie si\u0119, przyjmowanie r\u00f3l, zak\u0142adanie masek \u2013 to wszystko zdaniem rabin\u00f3w jest wysoce niekoszerne. Jednak by czyta\u0107 z zaciekawieniem ksi\u0105\u017ck\u0119 Abramowicza, nie trzeba interesowa\u0107 si\u0119 teatrem jidysz. Wystarczy interesowa\u0107 si\u0119 gda\u0144skimi \u017bydami, z kt\u00f3rych istnienia niewielu z nas \u2013 odkrywc\u00f3w gda\u0144skiego Heimatu<\/i> \u2013 w og\u00f3le nie zdawa\u0142o sobie sprawy.<\/span><\/p>\n

\"Mieczys\u0142aw
\nMieczys\u0142aw Abramowicz – gda\u0144ski pisarz, historyk, znawca kultury \u017cydowskiej<\/span>  Fot. Dominik Sadowski \/ Agencja Wyborcza.pl<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Tymczasem \u017bydzi byli w Gda\u0144sku wa\u017cn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105. Niejednorodn\u0105. Jedni byli ju\u017c zasymilowani \u2013 \u201eWest Jude” m\u00f3wi\u0105cy po niemiecku, zasiedziali gda\u0144scy mieszczanie. Inni, nap\u0142ywowi \u2013 wywodz\u0105cy si\u0119 z Polski, Rosji lub Litwy, pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 na co dzie\u0144 j\u0119zykiem jidysz, na og\u00f3\u0142 ortodoksyjni \u017bydzi. W Gda\u0144sku kwit\u0142o \u017cycie \u017cydowskie, dzia\u0142a\u0142y szko\u0142y, synagogi \u2013 na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie, we Wrzeszczu i Sopocie \u2013 dzia\u0142a\u0142y organizacje polityczne, spo\u0142eczne i kulturalne. By\u0142y \u017cydowskie gazety, no i teatr, gdzie prze\u0142amywa\u0142y lody obie jak\u017ce r\u00f3\u017cne wsp\u00f3lnoty \u017cydowskich gda\u0144szczan. Jidysz uchodzi\u0142 wszak za \u017cargon wschodnioeuropejskich \u017byd\u00f3w, co najwy\u017cej wulgat\u0119 szlachetnego j\u0119zyka niemieckiego. Jednak bez wzgl\u0119du na to, jak bardzo gda\u0144scy \u017bydzi si\u0119 od siebie r\u00f3\u017cnili \u2013 niemieccy nazi\u015bci zr\u00f3wnali ich wszystkich, szykuj\u0105c im ten sam tragiczny los.<\/span><\/p>\n

Abramowicz przez 30 lat zbierania materia\u0142\u00f3w do ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra jest jednocze\u015bnie jego prac\u0105 doktorsk\u0105, wykona\u0142 tytaniczn\u0105 robot\u0119. Mia\u0142 te\u017c wiele szcz\u0119\u015bcia. Cho\u0107 w czasie wojny Gda\u0144sk zosta\u0142 spalony w 80 proc., to archiwa w zasadzie si\u0119 zachowa\u0142y. Zar\u00f3wno w samym Gda\u0144sku, jak i w Izraelu czy Nowym Jorku. Zd\u0105\u017cy\u0142 te\u017c autor porozmawia\u0107 z nielicznymi ju\u017c ocala\u0142ymi.<\/span><\/p>\n

Nadchodz\u0105ca Zag\u0142ada<\/strong><\/h4>\n

Jeden z nich, polski \u017byd Aleksander Lewensztajn, pobiera\u0142 nauki w dw\u00f3ch gda\u0144skich szko\u0142ach \u2013 niemieckiej i polskiej. R\u00f3\u017cnica polega\u0142a na tym, \u017ce o ile w pierwszej szkole \u017cydowscy uczniowie do\u015bwiadczali prze\u015bladowa\u0144 w szczeg\u00f3lno\u015bci od nauczycieli, z kt\u00f3rych wielu nale\u017ca\u0142o do NSDAP, o tyle w szkole polskiej antysemickie ataki pochodzi\u0142y od uczni\u00f3w i ich rodzic\u00f3w. Polonia gda\u0144ska sama prze\u015bladowana przez Niemc\u00f3w, ogl\u0119dnie m\u00f3wi\u0105c, nie odczuwa\u0142a z gda\u0144skimi \u017bydami \u017cadnej wsp\u00f3lnoty los\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\"Gda\u0144sk,
\nGda\u0144sk, 1928 r.<\/span>  Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Dla mnie najciekawsze w\u0142a\u015bnie by\u0142y te rozdzia\u0142y i w\u0105tki, kt\u00f3re krok po kroku ukazywa\u0142y nadchodz\u0105c\u0105 nieuchronnie zag\u0142ad\u0119. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od j\u0119zyka antysemickiej nienawi\u015bci w gda\u0144skiej niemiecko- i polskoj\u0119zycznej prasie. Potem by\u0142 bojkot \u017cydowskich sklep\u00f3w, wyw\u0142aszczenia maj\u0105tkowe, wreszcie burdy, pogromy, przymusowa emigracja, w tym s\u0142ynne kindertransporty, budynkowe getto gda\u0144skie w spichlerzu \u201eCzerwona Mysz”, wreszcie Zag\u0142ada, g\u0142\u00f3wnie w obozie Stutthof, cho\u0107 nie tylko. Wszystko to dzia\u0142o si\u0119 na ulicach naszego miasta. W dobrze nam znanych miejscach, kt\u00f3re kojarzyli\u015bmy z r\u00f3\u017cnym epizodami z naszego \u017cycia, ale nigdy z dramatem \u017cydowskich gda\u0144szczan, kt\u00f3ry rozegra\u0142 si\u0119 raptem kilkana\u015bcie lat przed naszym urodzeniem.<\/span><\/p>\n

Ucieczka z hitlerowskiego miasta<\/strong><\/h4>\n

Znamy wszyscy te obrazy z wrze\u015bnia 1939 r. ukazuj\u0105ce triumfalny wjazd Hitlera do Gda\u0144ska. W\u00f3dz jecha\u0142 kabrioletem marki Mercedes Benz przez Sopot, Oliw\u0119, Wrzeszcz, a\u017c do g\u0142\u00f3wnego miasta przez bramy Wy\u017cynn\u0105 i Z\u0142ot\u0105, dawn\u0105 drog\u0105 kr\u00f3l\u00f3w polskich. Wita\u0142y go spazmatyczne t\u0142umy, g\u0119sty las wyci\u0105gni\u0119tych w faszystowskim pozdrowieniu r\u0105k. Dobrzy ludzie, gda\u0144szczanie \u2013 poczciwi dziadkowie, kochaj\u0105cy ojcowie, troskliwe matki, ufne pucu\u0142owate dzieci, patriotyczna rumiana m\u0142odzie\u017c, tak bardzo pragn\u0105ca swej pruskiej ojczy\u017anie wynagrodzi\u0107 niesprawiedliwo\u015b\u0107 i upokorzenia \u2013 wszyscy oni ryczeli jak w transie: \u201eHeil!”, \u201eHeil!”, \u201eHeil!”.<\/span><\/p>\n

\"'Danzig
\nDanzig ist deutsch’ (Gda\u0144sk jest niemiecki) – g\u0142osi\u0142 napis na plakacie propagandowym, kt\u00f3ry by\u0142 te\u017c kolportowany w formie poczt\u00f3wek<\/span>  Fot. domena publiczna<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Gda\u0144sk \u2013 nie oszukujmy si\u0119 \u2013 by\u0142 hitlerowskim miastem i ostoj\u0105 nazizmu. Miasto d\u0142ugo szykowa\u0142o si\u0119 na przyj\u0119cie wodza III Rzeszy, gdy\u017c Hitler zapowiedzia\u0142, \u017ce owszem przyjedzie, ale wy\u0142\u0105cznie do niemieckiego Gda\u0144ska.<\/span><\/p>\n

\n

Po nocy kryszta\u0142owej nikt z 11-tysi\u0119cznej spo\u0142eczno\u015bci gda\u0144skich \u017byd\u00f3w nie mia\u0142 wi\u0119c ju\u017c co do swej przysz\u0142o\u015bci przesadnych z\u0142udze\u0144. W szabatowy wiecz\u00f3r, gdy esesmani podeszli pod Wielk\u0105 Synagog\u0119, w kt\u00f3rej w\u0142a\u015bnie odbywa\u0142o si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo, wysz\u0142a do nich grupa \u017byd\u00f3w, weteran\u00f3w pruskiej armii z I wojny \u015bwiatowej, udekorowanych odznaczeniami za waleczno\u015b\u0107 na froncie wschodnim i zachodnim. To tylko na moment zachwia\u0142o karn\u0105 kadr\u0105 ducha czynu narodowosocjalistycznej m\u0142odzie\u017cy. Synagoga ocala\u0142a \u2013 na chwil\u0119. Decyzja gminy o wyprzeda\u017cy miastu wszystkich grunt\u00f3w i \u015bwi\u0105ty\u0144 za 330 tys. gulden\u00f3w na pokrycie koszt\u00f3w emigracji by\u0142a najlepsza, jak\u0105 mo\u017cna by\u0142o podj\u0105\u0107 po pa\u017adzierniku 1938 r., zanim na dobre zatrzasn\u0119\u0142o si\u0119 uchylone lito\u015bciwie okno \u017cycia.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 gda\u0144skich \u017byd\u00f3w zdo\u0142a\u0142a wyjecha\u0107. Ci, kt\u00f3rzy nie zd\u0105\u017cyli, zostali tu na zawsze.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Rozbi\u00f3rk\u0119 Wielkiej Synagogi \u2013 wysokiego i charakterystycznego punktu panoramy miasta \u2013 hitlerowcy rozpocz\u0119li dok\u0142adnie 3 maja 1939 r., otoczywszy j\u0105 najpierw drewnianym parkanem, na kt\u00f3rym niecierpliwi gda\u0144szczanie powiesili wykaligrafowany gotykiem transparent: \u201eKomm lieber Mai und mache von Juden uns jetzt frei” (Przyb\u0105d\u017a, kochany maju, i uwolnij nas wreszcie od \u017byd\u00f3w). <\/i>Gdy zatem w\u00f3dz III Rzeszy cztery miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej wje\u017cd\u017ca\u0142 kabrioletem do g\u0142\u00f3wnego miasta, \u017caden element \u017cydowskiej architektury nie m\u0105ci\u0142 ju\u017c jego aryjskiego charakteru.<\/span><\/p>\n

\"Wielka<\/p>\n

Wielka Synagoga w Gda\u0144sku na barwnej poczt\u00f3wce z pocz\u0105tku XX w<\/span>  Domena Publiczna<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

I tak w\u0142a\u015bciwie zosta\u0142o do dzisiaj. Ocala\u0142a synagoga w moim rodzinnym Wrzeszczu. W czasach komunistycznych s\u0142u\u017cy\u0142a jako szko\u0142a muzyczna, teraz zosta\u0142a zwr\u00f3cona gminie \u017cydowskiej. Synagoga w Sopocie sp\u0142on\u0119\u0142a w czasie nocy kryszta\u0142owej. Nie zosta\u0142a odbudowana.<\/span><\/p>\n

Na popio\u0142ach Zag\u0142ady<\/strong><\/h4>\n

Abramowicz \u2013 oczywi\u015bcie poprzez pryzmat teatru \u2013 opisuje tak\u017ce powojenne chwilowe odrodzenie \u017cycia \u017cydowskiego w Gda\u0144sku, m.in. wyst\u0119py legendarnej Idy Kami\u0144skiej i jej c\u00f3rki Ruth. Ale na popio\u0142ach Zag\u0142ady \u00f3w \u017cydowski \u015bwiat od\u017cy\u0142 na kr\u00f3tko. By\u0142 w\u0142a\u015bciwie przystankiem do kolejnej \u2013 dobrowolnej tym razem \u2013 emigracji, z roku 1956, i nast\u0119pnej, tragicznej, symbolicznej, naszej rodzimej i przez nas zawinionej, z 1968. Ta ostatnia fala wygna\u0142a z Polski na sta\u0142e Id\u0119 Kami\u0144sk\u0105 i jej artystyczn\u0105 rodzin\u0119. Nie bez powodu histori\u0119 teatru \u017cydowskiego w Gda\u0144sku Mieczys\u0142aw Abramowicz ko\u0144czy na roku 1968. Zapad\u0142o w\u00f3wczas wieko niepami\u0119ci, kt\u00f3re od dziesi\u0119cioleci Abramowicz samotnie i konsekwentnie uchyla. Tego nie da\u0142oby si\u0119 zrobi\u0107 bez wielkiej nami\u0119tno\u015bci do Gda\u0144ska i do teatru jidysz, teatru wymordowanego narodu.
\n<\/span><\/p>\n

\n<\/div>\n
\n

Teatr \u017cydowski w Gda\u0144sku 1876<\/i>–<\/i>1968
\n<\/i>Mieczys\u0142aw Abramowicz
\n<\/i>Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, 2022<\/i><\/span><\/strong><\/p>\n

\"Mieczys\u0142aw
\nMieczys\u0142aw Abramowicz, ‘Teatr \u017cydowski w Gda\u0144sku 1876-1968’<\/span>  Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rycina przedstawiaj\u0105ca gda\u0144skich \u017byd\u00f3w modl\u0105cych si\u0119 podczas \u015bwi\u0119ta Jom Kipur (domena publiczna) By\u0142 sobie Gda\u0144sk, a w nim \u017cydowski teatr Jaros\u0142aw Kurski \u017beby czyta\u0107 z zaciekawieniem ksi\u0105\u017ck\u0119 Mieczys\u0142awa Abramowicza, nie trzeba interesowa\u0107 si\u0119 teatrem jidysz. Wystarczy interesowa\u0107 si\u0119 gda\u0144skimi \u017bydami, z kt\u00f3rych istnienia niewielu z nas w og\u00f3le zdawa\u0142o sobie spraw\u0119. Mieczys\u0142aw Abramowicz nale\u017cy do […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97793"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97793"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97793\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97815,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97793\/revisions\/97815"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97793"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97793"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97793"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}