{"id":97922,"date":"2022-08-28T17:09:53","date_gmt":"2022-08-28T15:09:53","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=97922"},"modified":"2022-08-27T07:28:52","modified_gmt":"2022-08-27T05:28:52","slug":"05-09-76","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=97922","title":{"rendered":"W obronie wizerunku narodu. Polityka historyczna obficie czerpie z wzorc\u00f3w PRL"},"content":{"rendered":"

W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka wr\u0119cza w 1964 r. Order Budowniczego Polski Ludowej Jaros\u0142awowi Iwaszkiewiczowi (FOT. ARCHIWUM MUZEUM W STAWISKU\/FOTONOVA)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>W obronie wizerunku narodu. Polityka historyczna obficie czerpie z wzorc\u00f3w PRL<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Pawe\u0142 Machcewicz<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

“Przypominamy Towarzyszom cenzorom o konieczno\u015bci eliminowania utwor\u00f3w usi\u0142uj\u0105cych przedstawia\u0107 zachowanie si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego podczas okupacji w krzywdz\u0105cy lub szkaluj\u0105cy spos\u00f3b, niezale\u017cnie od tego, w jaki kszta\u0142t artystyczny zosta\u0142yby przybrane”.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Nasze spory o przesz\u0142o\u015b\u0107 maj\u0105 cz\u0119sto znacznie g\u0142\u0119bsze korzenie, ni\u017c si\u0119 to wi\u0119kszo\u015bci z nas wydaje, a wsp\u00f3\u0142czesne sposoby my\u015blenia i b\u0119d\u0105ca ich odbiciem polityka historyczna obficie czerpi\u0105 z wzorc\u00f3w PRL. Najwyra\u017aniej wida\u0107 to w odniesieniu do relacji polsko-\u017cydowskich z okresu II wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

Okrojony Jaros\u0142aw Iwaszkiewicz<\/strong><\/h4>\n

\u201eSzczeg\u00f3ln\u0105 czujno\u015b\u0107 wzbudzaj\u0105 materia\u0142y omawiaj\u0105ce problem: spo\u0142ecze\u0144stwo polskie a \u017bydzi” \u2013 ocenia\u0142 w pa\u017adzierniku 1967 r. G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (GUKPPiW). Do utwor\u00f3w, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 wtedy \u201ena indeksie”, nale\u017ca\u0142o jedno z najbardziej znanych opowiada\u0144 Jaros\u0142awa Iwaszkiewicza, \u201eWzlot”, napisane jako odpowied\u017a na s\u0142ynny \u201eUpadek” Alberta Camusa. To monolog dosy\u0107 prostego cz\u0142owieka o niezbyt \u015bwietlanym \u017cyciorysie, wyg\u0142aszany w barze w trakcie picia ogromnych ilo\u015bci w\u00f3dki, a w istocie przejmuj\u0105ca parabola polskiego losu w czasie wojny i pierwszego powojennego dziesi\u0119ciolecia, daleka zar\u00f3wno od paradygmat\u00f3w narodowego heroizmu, jak i socjalistycznej ideologii.<\/span><\/p>\n

\u201eWzlot” zosta\u0142 opublikowany w redagowanej przez Iwaszkiewicza \u201eTw\u00f3rczo\u015bci” w 1957 r., a ponad 10 lat p\u00f3\u017aniej mia\u0142 by\u0107 w\u0142\u0105czony do wielotomowej edycji opowiada\u0144, planowanej przez Czytelnika. Cenzura nie wyrazi\u0142a jednak zgody, mimo \u017ce Iwaszkiewicz by\u0142 prezesem Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich, pisarzem ho\u0142ubionym przez w\u0142adze. Jego 70-lecie zaledwie kilka lat wcze\u015bniej rz\u0105dz\u0105cy uczcili nadaniem mu orderu Budowniczego Polski Ludowej i hucznym przyj\u0119ciem w Belwederze, podczas kt\u00f3rego pochwalne przem\u00f3wienie wyg\u0142osi\u0142 sam W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka.<\/span><\/p>\n

Ostatecznie \u201eWzlot” znalaz\u0142 si\u0119 w trzecim tomie \u201eOpowiada\u0144 zebranych” wydanych przez Czytelnika w 1969 r. Autor prawdopodobnie odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do czynnik\u00f3w wy\u017cszych ni\u017c kierownictwo cenzury, nie oby\u0142o si\u0119 jednak bez koncesji z jego strony. Gdy por\u00f3wna\u0107 oryginaln\u0105 wersj\u0119 opowiadania z \u201eTw\u00f3rczo\u015bci” i p\u00f3\u017aniejsze o 12 lat wydanie, znajdziemy znamienne r\u00f3\u017cnice. W tej pierwszej narrator wspomina o zabiciu \u017byda w pobli\u017cu jego domu. Plama krwi, kt\u00f3ra po nim zosta\u0142a, \u201enie chcia\u0142a wsi\u0105kn\u0105\u0107”. \u201eJa si\u0119 cioci pyta\u0142em: \u00bbA dlaczego ta krew nie mo\u017ce znikn\u0105\u0107 pod \u015bniegiem?\u00ab. To ciocia m\u00f3wi: \u00bbPewnie o zemst\u0119 prosi\u00ab. A na kim ja si\u0119 b\u0119d\u0119 m\u015bci\u0142? Czy ja wiem, kto tego \u017byda zamordowa\u0142?”. W wersji z 1969 r. usuni\u0119to kilka zda\u0144 z tego fragmentu, w kt\u00f3rym pojawia si\u0119 pytanie o sprawstwo zbrodni.<\/span><\/p>\n

\"NawetNawet tw\u00f3rczo\u015b\u0107 tak znakomitego pisarza jak Jaros\u0142aw Iwaszkiewicz, kt\u00f3ry w dodatku \u017cy\u0142 z w\u0142adz\u0105 dobrze, by\u0142a cenzurowana. Spotka\u0142o to m.in. jego opowiadanie ‘Wzlot’<\/span>  domena publiczna<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Jak mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, wed\u0142ug cenzor\u00f3w mog\u0142o to by\u0107 odczytane jako aluzja, i\u017c mordu dokonali Polacy, cho\u0107 wcale nie jest pewne, czy taka by\u0142a intencja pisarza. W wydaniu z 1969 r. zachowany zosta\u0142 inny fragment, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c musia\u0142 budzi\u0107 obiekcje cenzury: o pl\u0105drowaniu zw\u0142ok rozstrzelanych \u017byd\u00f3w i wyrywaniu im z\u0142otych z\u0119b\u00f3w. Uratowanie tego fragmentu Iwaszkiewicz zapewne zawdzi\u0119cza\u0142 swojej pozycji najs\u0142ynniejszego pisarza Polski Ludowej i ulubie\u0144ca w\u0142adzy. Sk\u0105din\u0105d akurat autor \u201eWzlotu” o losie \u017byd\u00f3w w czasie wojny i tego, co spotyka\u0142o ich ze strony polskiego otoczenia, wiedzia\u0142 niema\u0142o, cho\u0107by z tego powodu, \u017ce udziela\u0142 schronienia kilkorgu z nich w swoim domu na Stawisku, innym dostarcza\u0142 fa\u0142szywe dokumenty i pieni\u0105dze.<\/span><\/p>\n

O \u017bydach: \u201eKto m\u0105dry, na\u0142apie od nich towaru”<\/strong><\/h4>\n

W przypadku tw\u00f3rc\u00f3w o s\u0142abszej pozycji ingerencje cenzury by\u0142y dalej id\u0105ce i nie do odwr\u00f3cenia. Jeszcze w pierwszych latach po Pa\u017adzierniku ’56 mo\u017cna by\u0142o pisa\u0107 o zachowaniach Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w stosunkowo swobodnie, podobnie zreszt\u0105 jak bezpo\u015brednio po zako\u0144czeniu wojny. W 1958 r. opublikowano (w niewielkim jak na \u00f3wczesne czasy nak\u0142adzie 5 tys. egzemplarzy) dziennik Zygmunta Klukowskiego, lekarza ze Szczebrzeszyna na Zamojszczy\u017anie<\/a>,<\/strong><\/span> jeden z najbardziej wstrz\u0105saj\u0105cych w polskim pi\u015bmiennictwie zapis\u00f3w udzia\u0142u lokalnej spo\u0142eczno\u015bci w dr\u0119czeniu i zabijaniu \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\"ZygmuntZygmunt Klukowski (1885-1959) – polski lekarz, bibliofil, kolekcjoner ekslibris\u00f3w, historyk regionalista, autor pami\u0119tnik\u00f3w, oficer Wojska Polskiego, Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej, Armii Krajowej  Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Ta wzgl\u0119dna otwarto\u015b\u0107 trwa\u0142a kr\u00f3tko. Ju\u017c w 1961 r. cenzorzy okazali si\u0119 wyczuleni na obraz postaw ch\u0142opskich, kt\u00f3re zarysowa\u0142 w powie\u015bci \u201ePrze\u0142omy” Julian Ga\u0142aj. Usuni\u0119to s\u0142owo \u201eulga”, kt\u00f3rym autor charakteryzowa\u0142 odczucia ch\u0142op\u00f3w w \u0141owickiem wobec znikni\u0119cia \u017byd\u00f3w deportowanych i mordowanych przez Niemc\u00f3w. Ksi\u0105\u017cka, wydana przez Ludow\u0105 Sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 Wydawnicz\u0105, mimo ingerencji cenzury zawiera\u0142a jednak opisy, kt\u00f3re ju\u017c kilka lat p\u00f3\u017aniej nie mia\u0142yby szansy si\u0119 ukaza\u0107. Tak reagowali ch\u0142opi w powie\u015bci Ga\u0142aja na dochodz\u0105ce do nich pierwsze wie\u015bci o prze\u015bladowaniach \u017byd\u00f3w:<\/span><\/p>\n

\u201eRozleg\u0142y si\u0119 p\u00f3\u0142g\u0142o\u015bne s\u0142owa. O \u017bydach, o tym, \u017ce zaczyna si\u0119 z nimi na dobre, \u017ce trzeba z tego skorzysta\u0107\u2026<\/span><\/p>\n

\u2013 A co z nimi b\u0119d\u0105 robi\u0107?<\/span><\/p>\n

\u2013 Cholera wie. Mo\u017ce gdzie wywioz\u0105. Kto m\u0105dry, na\u0142apie od nich towaru”.<\/span><\/p>\n

W innej rozmowie wspomina si\u0119 mimochodem, \u017ce gospodarz wyda\u0142 Niemcom ukrywaj\u0105cych si\u0119 u niego \u017byd\u00f3w. Jeden z ch\u0142op\u00f3w komentuje to w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b:<\/span><\/p>\n

\u201e\u2013 Che, che, che! \u2013 roze\u015bmia\u0142 si\u0119 beztrosko Konus \u2013 Nanies\u0142y ch\u0142opu z\u0142ota, to chcia\u0142 si\u0119 ich pozby\u0107”.<\/span><\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce jest te\u017c kilkustronicowy opis \u2013 by\u0107 mo\u017ce najbardziej szczeg\u00f3\u0142owy w polskiej literaturze pi\u0119knej \u2013 ob\u0142awy na \u017byd\u00f3w przeprowadzonej przez \u017candarm\u00f3w i policjant\u00f3w granatowych, w kt\u00f3rej brali te\u017c udzia\u0142 miejscowi ch\u0142opi. Zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ona schwytaniem tr\u00f3jki \u017cydowskich dzieci ukrywaj\u0105cych si\u0119 w lesie i zastrzeleniem ich przez polskich policjant\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Innym przyk\u0142adem ingerencji cenzury z jednej strony, a z drugiej wci\u0105\u017c istniej\u0105cej w pierwszej po\u0142owie lat 60. mo\u017cliwo\u015bci poruszania dra\u017cliwych kwestii, jest powie\u015b\u0107 Koppela Holzmana \u201eJe\u015bli Ci\u0119 zapomn\u0119\u2026”. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do w\u0142asnych prze\u017cy\u0107, autor opisuje ukrywanie si\u0119 grupy \u017byd\u00f3w na wsi pod Borys\u0142awiem. Cenzor zakwestionowa\u0142 fragment, w kt\u00f3rym \u201eautor m\u00f3wi, \u017ce Polacy i Ukrai\u0144cy z rado\u015bci\u0105 i rozbawieniem patrzyli, jak (\u2026) masakrowano \u017byd\u00f3w”.<\/span><\/p>\n

\n

Zastrze\u017cenia wzbudzi\u0142y te\u017c stwierdzenia, \u017ce \u017byd\u00f3w najcz\u0119\u015bciej ukrywano za \u201ewielkie pieni\u0105dze”.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a wydana w 1963 r. przez Czytelnika. Ukrywanie si\u0119 jest w niej nieustaj\u0105c\u0105 gehenn\u0105, gospodarz (jego ukrai\u0144ska narodowo\u015b\u0107 zapewne powodowa\u0142a wi\u0119ksz\u0105 tolerancj\u0119 cenzury) zn\u0119ca si\u0119 psychicznie nad \u017bydami, kt\u00f3rym udzieli\u0142 schronienia, jedn\u0105 z kobiet wykorzystuje seksualnie. Wspomniane jest te\u017c wydawanie kryj\u00f3wek \u017byd\u00f3w przez donosicieli, wymienia si\u0119 nawet polsko brzmi\u0105ce nazwisko jednego z nich.<\/span><\/p>\n

Czas \u201epartyzant\u00f3w”<\/strong><\/h4>\n

W latach 60. jednym z najwa\u017cniejszych element\u00f3w socjotechniki rz\u0105dz\u0105cych sta\u0142o si\u0119 odwo\u0142ywanie do tradycji narodowych, w obr\u0119bie kt\u00f3rych naczelne miejsce zajmowa\u0142y walka i m\u0119cze\u0144stwo z czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej. Po ponad dziesi\u0119ciu latach praktycznej bezczynno\u015bci na pocz\u0105tku lat 60. dzia\u0142alno\u015b\u0107 wznowi\u0142a G\u0142\u00f3wna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich i komisje okr\u0119gowe. Podj\u0119to dziesi\u0105tki nowych \u015bledztw. W tym samym czasie zintensyfikowa\u0142a swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Rada Ochrony Pomnik\u00f3w Walk i M\u0119cze\u0144stwa, kt\u00f3ra w ca\u0142ym kraju przyst\u0105pi\u0142a do porz\u0105dkowania dot\u0105d cz\u0119sto zaniedbanych miejsc zbiorowych egzekucji i walk partyzanckich. Umieszczano w nich pami\u0105tkowe tablice czy wznoszono pomniki. Zwi\u0105zek Bojownik\u00f3w o Wolno\u015b\u0107 i Demokracj\u0119 otworzy\u0142 swe szeregi dla by\u0142ych \u017co\u0142nierzy Armii Krajowej, a publiczna rola tej monopolistycznej organizacji kombatanckiej wzros\u0142a, odk\u0105d na jej czele w 1964 r. stan\u0105\u0142 wp\u0142ywowy minister spraw wewn\u0119trznych Mieczys\u0142aw Moczar. By\u0142 on przyw\u00f3dc\u0105 grupy w aparacie w\u0142adzy nazywanej \u201epartyzantami” \u2013 ze wzgl\u0119du na walk\u0119 Moczara i cz\u0119\u015bci jego akolit\u00f3w w szeregach Gwardii i Armii Ludowej. Ch\u0119tnie wykorzystywali oni pami\u0119\u0107 II wojny \u015bwiatowej, a z czasem tak\u017ce w\u0105tki antysemickie do budowania spo\u0142ecznego poparcia.<\/span><\/p>\n

\"FragmentFragment uroczysto\u015bci w siedzibie ZBoWiD. Mieczys\u0142aw Moczar (z lewej) rozmawia z genera\u0142em Zygmuntem Berlingiem, 2 kwietnia 1966 r.<\/span>  Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Ta post\u0119puj\u0105ca zmiana atmosfery politycznej i spo\u0142ecznej znajdowa\u0142a odbicie w dzia\u0142aniach cenzury. Ducha czasu oddawa\u0142 protok\u00f3\u0142 z narady, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w grudniu 1966 r., z udzia\u0142em przedstawicieli najwy\u017cszych w\u0142adz partyjnych. Jak m\u00f3wi\u0142 jeden z najwa\u017cniejszych cenzor\u00f3w, istotna jest \u201edba\u0142o\u015b\u0107 o ducha spo\u0142ecze\u0144stwa. Trzeba je mobilizowa\u0107. Tezy nihilistyczne godz\u0105ce w patriotyzm s\u0105 wyrazem \u015blepoty politycznej. Takie tezy, \u017ce \u00bbduma narodowa to krok do nacjonalizmu\u00ab, to demobilizacja spo\u0142ecze\u0144stwa, bo wok\u00f3\u0142 czego mo\u017cemy mobilizowa\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo, je\u015bli nie wok\u00f3\u0142 idei patriotyzmu”.<\/span><\/p>\n

Zostaje \u201esmutek”, wypada \u201ewstyd”<\/strong><\/h4>\n

Dobry wgl\u0105d w kuchni\u0119 cenzury daje opowiadanie niezbyt znanego autora Wincentego Burka, zatytu\u0142owane \u201e\u015acigany”, kt\u00f3re mia\u0142o wej\u015b\u0107 w sk\u0142ad zbioru \u201eNawa\u0142nica”. GUKPPiW potraktowa\u0142 je jako przypadek instrukta\u017cowy dla wszystkich cenzor\u00f3w, dzi\u0119ki czemu mamy unikaln\u0105 okazj\u0119 zapozna\u0107 si\u0119 zar\u00f3wno z oryginalnym tekstem, jak i dzia\u0142aniami redaktor\u00f3w Ludowej Sp\u00f3\u0142dzielni Wydawniczej, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali go \u201eratowa\u0107” przed przekazaniem do cenzury, co pokazuje jeszcze jeden, wewn\u0119trzny poziom kontroli.<\/span><\/p>\n

Bohater tego utworu jest \u017cydowskim sklepikarzem o nazwisku Boruch \u201e\u015bciganym podczas wojny zar\u00f3wno przez Niemc\u00f3w, jak i Polak\u00f3w i poszukuj\u0105cym schronienia w rodzinie ch\u0142opskiej” \u2013 jak lapidarnie uj\u0105\u0142 to cenzor. Dobrzy ludzie pozwalaj\u0105 mu si\u0119 ukry\u0107 w chlewie, \u017cywi\u0105 go. Boruch w nieodpowiedni spos\u00f3b opisuje jednak swoj\u0105 tu\u0142aczk\u0119 w rozmowie z gospodarzem, czemu stara si\u0119 zaradzi\u0107 redaktor wydawnictwa. Usuwa wiele fragment\u00f3w jego opowie\u015bci, na przyk\u0142ad ten: \u201eA mia\u0142em takie dobre kryj\u00f3wki, s\u0142ono zap\u0142acone. Dzisiaj nie mam ju\u017c czym p\u0142aci\u0107. A oni my\u015bl\u0105, \u017ce ja mam jeszcze z\u0142oto, dolary\u2026”.<\/span><\/p>\n

\"Legitymacja<\/p>\n

Legitymacja kombatancka Mariana Markowskiego wydana przez Zwi\u0105zek Bojownik\u00f3w o Wolno\u015b\u0107 i Demokracj\u0119 (ZBoWiD)<\/span>  Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Inne usuni\u0119te fragmenty m\u00f3wi\u0105 o bandzie, kt\u00f3ra poszukuje ukrywaj\u0105cego si\u0119 \u017byda, bije gospodarzy podejrzewanych o udzielanie mu pomocy, by wymusi\u0107 informacje, gdzie si\u0119 schroni\u0142. Aby unikn\u0105\u0107 zdemaskowania, ch\u0142op przechowuj\u0105cy Borucha wyprowadza go z obej\u015bcia i prowadzi na pole, gdzie ma si\u0119 on schowa\u0107 w snopie siana. Opowiadanie ko\u0144czy si\u0119 scen\u0105 odchodz\u0105cego \u017byda i reakcj\u0105 na to gospodyni: \u201e(\u2026) g\u0142os uwi\u0105z\u0142 jej w gardle. W sercu wyl\u0105g\u0142 si\u0119 ci\u0105\u017c\u0105cy smutek i wstyd. Za ludzi wstyd, kt\u00f3rzy s\u0105 \u017ali i okrutni”. Wydawnictwo usun\u0119\u0142o fragment po s\u0142owie \u201esmutek”, ale ta ostro\u017cno\u015b\u0107, podobnie jak wszystkie inne redakcyjne skre\u015blenia, nie przekona\u0142a cenzury, kt\u00f3ra nie dopu\u015bci\u0142a opowiadania do druku. \u201eNa marginesie tego opowiadania \u2013 konkludowano \u2013 przypominamy Towarzyszom cenzorom o konieczno\u015bci eliminowania utwor\u00f3w usi\u0142uj\u0105cych przedstawia\u0107 zachowanie si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego podczas okupacji w krzywdz\u0105cy lub szkaluj\u0105cy spos\u00f3b, niezale\u017cnie od tego, w jaki kszta\u0142t artystyczny zosta\u0142yby przybrane”.<\/span><\/p>\n

\u201eD\u0142uga noc” idzie na p\u00f3\u0142k\u0119<\/strong><\/h4>\n

Cenzura nie dopu\u015bci\u0142a te\u017c do wznowie\u0144 szeregu utwor\u00f3w literackich wydanych na pocz\u0105tku dekady. Taki los spotka\u0142 m.in. zbi\u00f3r opowiada\u0144 Jana Kurczaba \u201eWojna nie zabija matek”, opublikowany przez Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Jest tam mowa o tym, jak po rozstrzelaniu miejscowych \u017byd\u00f3w mieszka\u0144cy wsi przejmuj\u0105 ich dobytek: \u201eChowali ich pod lasem, na g\u00f3rce. Tak kaza\u0142 w\u00f3jt. A dw\u00f3ch Niemc\u00f3w pilnowa\u0142o. A baby \u2013 tak powiadaj\u0105 wsiowi \u2013 dobra\u0142y si\u0119, jak tylko Niemcy pojechali, do po\u017cydowskiej schedy. \u2013 He he \u2013 wargi starego skrzywi\u0142y si\u0119 w g\u0142upim u\u015bmiechu \u2013 co kto z\u0142apie, to jego”.<\/span><\/p>\n

Wnikliw\u0105 uwag\u0119 po\u015bwi\u0119cano te\u017c filmowi. Najwi\u0119ksz\u0105 jej ofiar\u0105 by\u0142a \u201eD\u0142uga noc” Janusza Nasfetera, nakr\u0119cona w 1967 r. (na motywach powie\u015bci \u201eNoc” Wies\u0142awa Rogowskiego wydanej w 1961 r.). Najpierw usuwano z niej poszczeg\u00f3lne sceny, ale ostatecznie zdecydowano, \u017ce film nie mo\u017ce trafi\u0107 do kin. Jak stwierdzili cenzorzy, \u201ebudz\u0105 obiekcje sceny wskazuj\u0105ce na niech\u0119tny, a nawet wrogi stosunek niekt\u00f3rych bohater\u00f3w filmu do skrywaj\u0105cego si\u0119 w ma\u0142ym miasteczku \u017byda, co wyra\u017ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w ch\u0119ci zadenuncjowania go przed policj\u0105. W filmie tym podwa\u017cona jest r\u00f3wnie\u017c bezinteresowno\u015b\u0107 w niesieniu pomocy \u017bydom. Mi\u0119dzy innymi pokazano poszukiwanie z\u0142ota i kosztowno\u015bci w pomieszczeniu, w kt\u00f3rym ukrywa\u0142 si\u0119 \u017byd”. <\/span><\/p>\n

\"KadrKadr z filmu ‘D\u0142uga noc’ Janusza Nasfetera z 1967 r., kt\u00f3ry przele\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142ce 22 lata. J\u00f3zef Duriasz gra\u0142 m\u0142odego komunist\u0119 ukrywaj\u0105cego \u017byda<\/span>  FOT. EAST NEWS\/POLFILM<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

\n

Filmu nie uratowa\u0142o nawet to, \u017ce pozytywnym bohaterem jest m\u0142ody komunistyczny konspirator, kt\u00f3ry ukrywa \u017byda w swoim mieszkaniu, a na ko\u0144cu ratuje go, prowadz\u0105c do partyzanckiego oddzia\u0142u w lesie. Obraz Nasfetera mo\u017cna te\u017c odczyta\u0107 jako oskar\u017cenie ma\u0142omiasteczkowej katolickiej spo\u0142eczno\u015bci. Jest w nim kilka \u2013 raczej nieprzypadkowych \u2013 scen rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w ko\u015bciele, ksi\u0105dz pokazany jest w niekorzystnym \u015bwietle. Kobieta domagaj\u0105ca si\u0119 wyrzucenia \u017byda z domu, a potem szukaj\u0105ca kosztowno\u015bci, nieustannie si\u0119 modli. Mimo wpisywania si\u0119 w propagandowe wzorce lat 60. \u2013 walka z Ko\u015bcio\u0142em, kult komunistycznej partyzantki \u2013 film nie mia\u0142 szans u cenzor\u00f3w, kt\u00f3rzy stan\u0119li w obronie wizerunku lokalnej wsp\u00f3lnoty, nawet bardzo odleg\u0142ej od po\u017c\u0105danych ideologicznych wzorc\u00f3w. \u201eD\u0142uga noc” okaza\u0142a si\u0119 jednym z najd\u0142u\u017cej czekaj\u0105cych na wyzwolenie \u201ep\u00f3\u0142kownik\u00f3w” w ca\u0142ej historii Polski Ludowej. Wesz\u0142a na ekrany dopiero jesieni\u0105 1989 r.<\/span><\/p>\n

Polityka historyczna. Zamazany obraz<\/strong><\/h4>\n

Cenzura realizowa\u0142a wytyczne ukszta\u0142towane w apogeum anty\u017cydowskiej kampanii w latach 1967-68 jeszcze d\u0142ugo po jej zako\u0144czeniu. W wydanej w 1970 r. ksi\u0105\u017cce W\u0142adys\u0142awa Bartoszewskiego o terrorze niemieckim w Warszawie wykre\u015blono z tytu\u0142u jednego z rozdzia\u0142\u00f3w rozr\u00f3\u017cnienie na \u201eobozy koncentracyjne” i \u201eo\u015brodki zag\u0142ady”, a z tekstu r\u00f3wnie\u017c samo s\u0142owo \u201eTreblinka”. Zamiast tego wprowadzono zbiorcze okre\u015blenie \u201eobozy hitlerowskie”. By\u0142o to pok\u0142osiem wcze\u015bniejszego ataku na \u201eWielk\u0105 encyklopedi\u0119 powszechn\u0105”, kt\u00f3rej redaktor\u00f3w oskar\u017cono o pomniejszanie martyrologii polskiej i wyolbrzymianie \u017cydowskiej poprzez stosowanie tego w\u0142a\u015bnie rozr\u00f3\u017cnienia i podawanie informacji, \u017ce w obozach zag\u0142ady gin\u0119li niemal wy\u0142\u0105cznie \u017bydzi. Paradoksalnie skre\u015blenia cenzury osta\u0142y si\u0119 w nowym wydaniu \u201eWarszawskiego pier\u015bcienia \u015bmierci” z 2008 r. Najwyra\u017aniej autor nie pami\u0119ta\u0142 ju\u017c dobrze ingerencji GUKPPiW i nie zachowa\u0142 oryginalnego maszynopisu.<\/span><\/p>\n

\"W\u0142adys\u0142aw<\/p>\n

W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski, wi\u0119zie\u0144 nr 4427, Auschwitz 1940<\/span>  Fot. Tomasz Pietrzyk \/ Agencja Wyborcza.pl<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Polityczno-ideologicznej kurateli podlega\u0142y stosunki polsko-\u017cydowskie nie tylko z czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej. Usuwano wzmianki o antysemityzmie w okresie mi\u0119dzywojennym, co by\u0142o wyj\u0105tkiem na tle mozolnego konstruowania czarnego obrazu II Rzeczypospolitej. Z publikacji zatytu\u0142owanej \u201eW 50. rocznic\u0119 odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci”, przygotowanej w 1970 r. przez wydawnictwo Iskry, usuni\u0119to nast\u0119puj\u0105cy ust\u0119p: \u201eDobrze, \u017ce przed wojn\u0105 byli\u015bmy dumni z tego, \u017ce odzyskali\u015bmy w\u0142asne pa\u0144stwo, \u017ce Polska to nasz dom, wol\u0119 jej obrony wykazali\u015bmy we wrze\u015bniu 1939 roku. Je\u015bli jednak przed t\u0105 wojn\u0105 studenci uczestniczyli w r\u00f3\u017cnego rodzaju boj\u00f3wkach, je\u015bli dochodzi\u0142o do bicia \u017byd\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w, to chyba nie mieli\u015bmy do czynienia z objawami patriotyzmu, lecz nacjonalizmu, a nawet szowinizmu”.<\/span><\/p>\n

Obrona narodowego wizerunku si\u0119ga\u0142a nawet XIX wieku i obejmowa\u0142a paradoksalnie carat. W 1969 r. nie dopuszczono do druku ksi\u0105\u017cki Artura Eisenbacha \u201eKwestia r\u00f3wnouprawnienia \u017byd\u00f3w w Kr\u00f3lestwie Polskim”. \u201ePublikacja stanowi\u0107 mo\u017ce \u2013 dowodzili cenzorzy \u2013 \u00bbdobrze\u00ab udokumentowan\u0105 tez\u0119, jakoby antysemityzm by\u0142 \u00bbwynalazkiem\u00ab Polak\u00f3w i Rosjan”. Ukaza\u0142a si\u0119 ona na fali kr\u00f3tkotrwa\u0142ej i ograniczonej gierkowskiej odwil\u017cy w 1972 r.<\/span><\/p>\n

Lata 60., a zw\u0142aszcza czas antysemickiej kampanii z lat 1967-68, mia\u0142y formacyjny charakter z punktu widzenia kszta\u0142towania si\u0119 dominuj\u0105cej optyki relacji polsko-\u017cydowskich. To wtedy w b\u0142yskawicznym tempie \u201ezwi\u0119ksza\u0142a si\u0119” liczba \u017byd\u00f3w uratowanych przez Polak\u00f3w, przekraczaj\u0105c 100 tys. (co nie mia\u0142o \u017cadnego zwi\u0105zku z faktami), jak i oczywi\u015bcie liczba udzielaj\u0105cych pomocy. Dosz\u0142o w\u00f3wczas do ukszta\u0142towania oficjalnego kanonu m\u00f3wienia o stosunku Polak\u00f3w do \u017byd\u00f3w w czasie wojny. Nie by\u0142o w nim miejsca na wrogo\u015b\u0107, nie dopuszczano \u017cadnych wzmianek o zabijaniu \u017byd\u00f3w czy wydawaniu ich w r\u0119ce Niemc\u00f3w, nie m\u00f3wi\u0105c o czynnym w\u0142\u0105czaniu si\u0119 w zbrodnicze akcje okupant\u00f3w. By\u0142 on zdominowany przez obraz masowej pomocy \u015bwiadczonej przez rzesz\u0119 (nawet setki tysi\u0119cy) rodak\u00f3w. Taki obraz relacji polsko-\u017cydowskich okaza\u0142 si\u0119 bardzo trwa\u0142y, rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 na kolejne dekady PRL i d\u0142u\u017cej, do czas\u00f3w, gdy cenzury ju\u017c nie by\u0142o.<\/span><\/p>\n

PRL i Holocaust. Trudny temat<\/strong><\/span><\/h4>\n

Tematyka relacji polsko-\u017cydowskich w czasie okupacji by\u0142a podejmowana od ko\u0144ca lat 70. w drugim obiegu wydawniczym, ale \u2013 jak ustalili Martyna Gr\u0105dzka-Rejak i Jan Olaszek<\/a> \u2013 z regu\u0142y nie eksplorowano tam temat\u00f3w najbardziej dra\u017cliwych. Znamienne, \u017ce gdy w latach 80. dosz\u0142o do ponownego wybuchu dyskusji na temat postaw Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w w czasie okupacji, to te\u017c utrzymana by\u0142a ona w stosunkowo bezpiecznych granicach, bez poruszania spraw najbardziej drastycznych. Z jednej strony film Claude’a Lanzmanna \u201eShoah” wywo\u0142a\u0142 wiele g\u0142os\u00f3w protestu<\/a>, i to nie tylko ze strony w\u0142adz PRL. Zarzucano autorowi eksponowanie wypowiedzi prostych, niewykszta\u0142conych Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy nie przejawiali wobec losu \u017byd\u00f3w wsp\u00f3\u0142czucia, a niekiedy satysfakcj\u0119 z powodu tego, co ich spotka\u0142o. Z drugiej strony artyku\u0142 Jana B\u0142o\u0144skiego z \u201eTygodnika Powszechnego” \u201eBiedni Polacy patrz\u0105 na getto”<\/a> skierowa\u0142 debat\u0119 przede wszystkim w stron\u0119 pyta\u0144 o to, czy polska pomoc by\u0142a wystarczaj\u0105ca, jak moralnie ocenia\u0107 bierno\u015b\u0107 i oboj\u0119tno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Obraz stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich z okresu okupacji ukszta\u0142towany w latach 60. zburzy\u0142y dopiero ksi\u0105\u017cki Jana Tomasza Grossa, a nast\u0119pnie prace badaczy z Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w, zw\u0142aszcza te koncentruj\u0105ce si\u0119 na polskiej wsi i prowincji. Szok i reakcje odrzucenia, kt\u00f3re publikacje te spowodowa\u0142y, by\u0142yby znacznie mniejsze, gdyby nie wcze\u015bniejsza mozolna praca preparowania obrazu relacji polsko-\u017cydowskich w czasie wojny. Niemal wszystko, co najwa\u017cniejsze, by\u0142o ju\u017c przecie\u017c kiedy\u015b wypowiedziane, oczywi\u015bcie w formie rozproszonej, cz\u0119sto tylko pami\u0119tnikarskiej czy literackiej. Nie ma chyba bardziej wstrz\u0105saj\u0105cego \u015bwiadectwa ni\u017c wspomniane zapiski Zygmunta Klukowskiego, lekarza ze Szczebrzeszyna. Zosta\u0142o to wszystko jednak usuni\u0119te z przekazu publicznego, a nast\u0119pnie zapomniane i wyparte z pami\u0119ci zbiorowej. Skutki tego trwaj\u0105 do dzisiaj.<\/span><\/p>\n

\n

Autor jest historykiem, profesorem w Instytucie Studi\u00f3w Politycznych PAN. Pe\u0142na wersja tekstu w \u201ePrzegl\u0105dzie Historycznym” nr 3\/2021<\/i><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka wr\u0119cza w 1964 r. Order Budowniczego Polski Ludowej Jaros\u0142awowi Iwaszkiewiczowi (FOT. ARCHIWUM MUZEUM W STAWISKU\/FOTONOVA) W obronie wizerunku narodu. Polityka historyczna obficie czerpie z wzorc\u00f3w PRL Pawe\u0142 Machcewicz “Przypominamy Towarzyszom cenzorom o konieczno\u015bci eliminowania utwor\u00f3w usi\u0142uj\u0105cych przedstawia\u0107 zachowanie si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego podczas okupacji w krzywdz\u0105cy lub szkaluj\u0105cy spos\u00f3b, niezale\u017cnie od tego, w jaki […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97922"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97922"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97922\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97942,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97922\/revisions\/97942"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97922"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97922"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97922"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}