{"id":98104,"date":"2022-09-04T17:09:08","date_gmt":"2022-09-04T15:09:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=98104"},"modified":"2022-09-03T07:52:59","modified_gmt":"2022-09-03T05:52:59","slug":"12-09-64","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=98104","title":{"rendered":"W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka. Polski patriota, komunistyczny autokrata czy cz\u0142owiek, kt\u00f3ry si\u0119 zagubi\u0142?"},"content":{"rendered":"

I sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej na spacerze z \u017con\u0105 Zofi\u0105 i synem Ryszardem. Warszawa, 31 maja 1965 r. (fot. ADM)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka. Polski patriota, komunistyczny autokrata czy cz\u0142owiek, kt\u00f3ry si\u0119 zagubi\u0142?<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

\u0141ukasz Kremky<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
By\u0142 niew\u0105tpliwie prawdziwym komunist\u0105. Ale powinni\u015bmy widzie\u0107 go jako specyficznie polskiego komunist\u0119. Zreszt\u0105 on wci\u0105\u017c si\u0119 zmienia\u0142, a w pewnym momencie przesta\u0142 nad\u0105\u017ca\u0107 za czasami, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142.<\/div>\n
\n
\n

40 lat temu zmar\u0142 W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka<\/i><\/p>\n

Z prof. Anit\u0105 Pra\u017cmowsk\u0105 rozmawia \u0141ukasz Kremky<\/strong><\/span><\/h4>\n
\u0141ukasz Kremky: Kariera polityczna Gomu\u0142ki zacz\u0119\u0142a si\u0119 w latach 20. i 30. Dlaczego zosta\u0142 komunist\u0105?<\/strong><\/h5>\n

Anita Pra\u017cmowska: W Polsce nie w pe\u0142ni akceptujemy fakt, \u017ce jest co\u015b takiego jak kultura robotnicza. Kiedy zdamy sobie spraw\u0119 z jej istnienia, droga \u017cyciowa Gomu\u0142ki staje si\u0119 oczywista. On do komunizmu dochodzi\u0142 nie przez literatur\u0119 czy zafascynowanie ideologi\u0105, ale przez w\u0142asne do\u015bwiadczenie i poczucie wsp\u00f3lnoty interes\u00f3w z innymi przedstawicielami klasy pracuj\u0105cej, dzia\u0142alno\u015b\u0107 w zwi\u0105zkach. Od pocz\u0105tku poci\u0105ga\u0142y go radykalne frakcje ruchu robotniczego.<\/span><\/p>\n

Marzeniem polskich komunist\u00f3w by\u0142 przed wojn\u0105 wyjazd do ZSRR. Gomu\u0142ka uczy\u0142 si\u0119 w szkole leninowskiej w latach 1934-35, ale wr\u00f3ci\u0142 rozczarowany.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 We wspomnieniach z lat 70. napisa\u0142, \u017ce to, co zobaczy\u0142 w Zwi\u0105zku Radzieckim, zszokowa\u0142o go. Zaskoczy\u0142a go skrajna bieda. Widzia\u0142 puste sklepy, z\u0142e warunki \u017cycia i dramatyczne skutki kolektywizacji rolnictwa. Odkry\u0142 przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy propagand\u0105 a realiami \u017cycia, a tak\u017ce skal\u0119 politycznych represji.<\/span><\/p>\n

Nie zmieni\u0142o to jego stosunku do komunizmu?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Prze\u017cywa\u0142 powa\u017cne dylematy. Trzeba jednak wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 warunki \u017cycia w mi\u0119dzywojennej Polsce, niezwykle trudne dla robotnik\u00f3w: rz\u0105dy sanacji, Bereza Kartuska, prze\u015bladowania opozycji. By\u0107 mo\u017ce uzna\u0142, \u017ce walka z faszyzmem i politycznymi represjami stawia go w sytuacji, \u017ce musi si\u0119 opowiedzie\u0107: jeste\u015b za albo przeciw, \u017ce nie ma innej drogi ni\u017c komunizm. Ale to wy\u0142\u0105cznie moje domys\u0142y.<\/span><\/p>\n

W 1938 r. Stalin zlikwidowa\u0142 Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Polski, a rok p\u00f3\u017aniej zaatakowa\u0142 Polsk\u0119. Jak ludzie \u2013 tacy jak Gomu\u0142ka \u2013 godzili bycie komunist\u0105 z byciem Polakiem?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Ju\u017c po \u015bmierci Stalina w gronie dzia\u0142aczy partyjnych rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 debata o zbrodniach stalinizmu. Po ujawnieniu informacji o zamordowaniu lider\u00f3w KPP wi\u0119kszo\u015b\u0107 komunist\u00f3w prze\u017cywa\u0142a g\u0142\u0119bokie moralne dylematy. Poczucie traumy by\u0142o wszechobecne, szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d os\u00f3b pe\u0142ni\u0105cych wysokie funkcje pa\u0144stwowe. Wydaje mi si\u0119, \u017ce dylemat, jak pogodzi\u0107 polsko\u015b\u0107 z komunizmem, nigdy nie zosta\u0142 przez polskich komunist\u00f3w do ko\u0144ca rozwi\u0105zany. Ci\u0105gle im towarzyszy\u0142. Ale byli te\u017c przekonani, \u017ce nie zdobyliby w\u0142adzy bez radzieckiego wsparcia.<\/span><\/p>\n

\n\"W\u0142adys\u0142aw
\nW\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, przed 1947 r.<\/span>  fot. W\u0142adys\u0142aw Miernicki, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Gomu\u0142ka wspomina\u0142, \u017ce na pocz\u0105tku wojny by\u0142 rozczarowany polityk\u0105 Stalina, ale ju\u017c w 1943 r. znalaz\u0142 si\u0119 w kierownictwie Polskiej Partii Robotniczej.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Gomu\u0142ka wr\u00f3ci\u0142 do Polski po ataku Niemiec na Zwi\u0105zek Radziecki, lecz nie zosta\u0142 uznany przez Sowiet\u00f3w za wystarczaj\u0105co sprawnego polityka, by powierzy\u0107 mu wprowadzanie komunizmu w Polsce. By\u0142 kilkakrotnie proszony o przyjazd do Warszawy, ale chyba nie wierzy\u0142 we wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z kierownictwem PPR. Jego pozycja jednak wzros\u0142a po zamordowaniu Marcelego Nowotki, a potem aresztowaniu przez Gestapo Paw\u0142a Findera i Ma\u0142gorzaty Fornalskiej. W\u0142adza w partii wpad\u0142a w r\u0119ce polityk\u00f3w z dalszego szeregu, jednym z nich by\u0142 Gomu\u0142ka.<\/span><\/p>\n

W sk\u0142adzie PKWN by\u0142 jedynym komunist\u0105 ze struktur partii w Polsce \u2013 reszta to towarzysze przys\u0142ani z Moskwy. Wida\u0107 w tamtym czasie napi\u0119cie mi\u0119dzy \u201ekrajowcami” a \u201eszynelami”.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 To prawda. Bierut awansowa\u0142 – Sowieci w pe\u0142ni mu ufali. Gomu\u0142k\u0119 Komintern opisywa\u0142 jako uczciwego dzia\u0142acza, ale pozbawionego kompetencji politycznych. Stalin nie m\u00f3g\u0142 jednak ignorowa\u0107 polityk\u00f3w z du\u017cym sta\u017cem partyjnym w kraju, wi\u0119c Gomu\u0142ka wszed\u0142 do kierownictwa. Mam jednak wra\u017cenie, \u017ce ca\u0142y czas by\u0142 outsiderem. Decyzje podejmowali ludzie powi\u0105zani z Moskw\u0105. Spos\u00f3b, w jaki Gomu\u0142ka rozmawia\u0142 ze Stalinem, pokazuje, \u017ce on zupe\u0142nie nie wiedzia\u0142, jak komunikowa\u0107 si\u0119 z radzieckim przyw\u00f3dc\u0105. Naiwnie my\u015bla\u0142, \u017ce nawi\u0105\u017ce dialog.<\/span><\/p>\n

W 1944 r. Bierut napisa\u0142 do Stalina, \u017ce Gomu\u0142k\u0119 charakteryzuje brak pryncypialnego nastawienia i wykonywanie \u201ezygzak\u00f3w od sekciarstwa do skrajnego oportunizmu”.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Gomu\u0142ka mia\u0142 niewiele wsp\u00f3lnego z lud\u017ami takimi jak Hilary Minc czy Jakub Berman, kt\u00f3rzy wywodzili si\u0119 z innych \u015brodowisk. Zosta\u0142 ministrem Ziem Odzyskanych i zachowywa\u0142 si\u0119 jak polityk suwerennego pa\u0144stwa. Domaga\u0142 si\u0119 np. ustanowienia du\u017cych gospodarstw prywatnych, sprzecznych z modelem kolektywizacji. By\u0142 w\u015bciek\u0142y, gdy odkry\u0142, \u017ce Armii Czerwonej pozwolono rabowa\u0107 Ziemie Odzyskane. M\u00f3wi\u0142, \u017ce to Polacy powinni je kontrolowa\u0107. Chyba nie zdawa\u0142 sobie wtedy sprawy, jak szkodzi\u0142o to jego pozycji.<\/span><\/p>\n

Z drugiej strony popiera\u0142 likwidacj\u0119 opozycji i terror. A mo\u017ce decyzje zapada\u0142y poza nim?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Jako sekretarz generalny partii by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 tych proces\u00f3w. Pytanie, czy uwa\u017ca\u0142, \u017ce s\u0105 konieczne, czy mo\u017ce wierzy\u0142, \u017ce s\u0105 s\u0142uszne. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to drugie. Podczas wojny widzia\u0142 nieudane pr\u00f3by dotarcia przez PPR do polskiego podziemia. By\u0142 przekonany, \u017ce wsp\u00f3\u0142praca z tymi organizacjami nie jest mo\u017cliwa. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce bezpiecze\u0144stwo wewn\u0119trzne jest kluczowe, a najwi\u0119kszym zagro\u017ceniem pozostawa\u0142y resztki podziemia. W tej kwestii nie potrzebowa\u0142 polece\u0144 z Moskwy.<\/span><\/p>\n

\n\"W\u0142adys\u0142awW\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka na ul. Marsza\u0142kowskiej w Warszawie, 1945 r.<\/span>  nieznany\/unknown, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

To dlaczego zosta\u0142 aresztowany?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Pod koniec lat 40. polityka wobec Polski zaostrzy\u0142a si\u0119, g\u0142\u00f3wnie w odpowiedzi na sytuacj\u0119 w Niemczech, doktryn\u0119 Trumana, og\u0142oszenie planu Marshalla i kwesti\u0119 Jugos\u0142awii. Radzieccy przyw\u00f3dcy czuli coraz wi\u0119ksz\u0105 wrogo\u015b\u0107 ze strony Zachodu. Powsta\u0142 Kominform. Gomu\u0142ka nie pasowa\u0142 do nowej sytuacji, zachowywa\u0142 si\u0119 tak, jakby wci\u0105\u017c mo\u017cna by\u0142o realizowa\u0107 niezale\u017cn\u0105 polityk\u0119, by\u0107 mo\u017ce nie tak daleko id\u0105c\u0105 jak w przypadku Jugos\u0142awii, ale jakiego\u015b rodzaju \u201epolsk\u0105 drog\u0119”.<\/span><\/p>\n

Czu\u0142 si\u0119 zdradzony przez parti\u0119 i koleg\u00f3w?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie, bo chyba zawsze uwa\u017ca\u0142 ich za \u0142ajdak\u00f3w. Wiedzia\u0142, \u017ce stoj\u0105 za jego aresztowaniem, s\u0105 s\u0142u\u017calczy wobec Moskwy i pope\u0142niaj\u0105 b\u0142\u0105d. Nawet gdy zosta\u0142 pozbawiony wszystkich stanowisk, odm\u00f3wi\u0142 z\u0142o\u017cenia samokrytyki.<\/span><\/p>\n

Jak znosi\u0142 areszt?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Z \u017con\u0105 zostali zatrzymani rankiem 2 sierpnia 1951 r. w Krynicy Morskiej, a nast\u0119pnie przewiezieni do o\u015brodka Ministerstwa Bezpiecze\u0144stwa Publicznego w Miedzeszynie i umieszczeni w osobnych celach, co by\u0142o emocjonalnie bolesne. Gomu\u0142ka domaga\u0142 si\u0119 przedstawienia powod\u00f3w aresztowania. Ironizowa\u0142, \u017ce wci\u0105\u017c pozosta\u0142y mu 4 lata wyroku z czas\u00f3w sanacji.<\/span><\/p>\n

Po p\u00f3\u0142tora roku przes\u0142uchania utkn\u0119\u0142y. Gomu\u0142ka odrzuci\u0142 zarzuty o odchylenie nacjonalistyczne i o to, \u017ce podczas zjednoczenia PPS z PPR pozwoli\u0142 na przenikni\u0119cie do PZPR dzia\u0142aczy reprezentuj\u0105cych luksemburgizm, trockizm itd. Odpowiada\u0142, \u017ce dzia\u0142a\u0142 w zgodzie z polityk\u0105 partii, przywo\u0142ywa\u0142 szczeg\u00f3\u0142y, by\u0142 dobrze przygotowany. Gdy przedstawiono mu obci\u0105\u017caj\u0105ce go zeznania Mariana Spychalskiego, m\u00f3wi\u0142, \u017ce zosta\u0142y uzyskane w wyniku tortur. Dopiero po czasie zacz\u0105\u0142 za\u0142amywa\u0107 si\u0119 nerwowo, mia\u0142 napady z\u0142o\u015bci. Domaga\u0142 si\u0119 przewiezienia do szpitala, ba\u0142 si\u0119 o stan postrzelonej jeszcze przed wojn\u0105 nogi.<\/span><\/p>\n

Wolno\u015b\u0107 odzyska\u0142 po \u015bmierci Bieruta i odsuni\u0119ciu Bermana i Minca. Sta\u0142 si\u0119 naturalnym kandydatem do przej\u0119cia w\u0142adzy. Dlaczego?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Samo usuni\u0119cie polityk\u00f3w odpowiedzialnych za zbrodnie by\u0142o niewystarczaj\u0105ce. Gomu\u0142ka by\u0142 postrzegany jako jedyny wa\u017cny polityk nieobci\u0105\u017cony zbrodniami stalinizmu, kt\u00f3ry dodatkowo sam pad\u0142 jego ofiar\u0105. Pami\u0119tano, \u017ce sprzeciwia\u0142 si\u0119 kolektywizacji i pe\u0142nemu podporz\u0105dkowaniu ZSRR.<\/span><\/p>\n

\"W\u0142adys\u0142awW\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka na wiecu na pl. Defilad w Warszawie, 1956 r.<\/span>  Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Gomu\u0142ka zdecydowa\u0142 si\u0119 na sojusz z tzw. grup\u0105 pu\u0142awsk\u0105, zwolennikami reform, cho\u0107 ideologicznie mo\u017cna go umie\u015bci\u0107 gdzie\u015b pomi\u0119dzy pu\u0142awianami a konserwatystami z tzw. grupy natoli\u0144skiej.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 On zawsze robi\u0142 to, co uwa\u017ca\u0142 za s\u0142uszne. Pozytywnie ocenia\u0142 zmiany dokonuj\u0105ce si\u0119 po \u015bmierci Stalina, ale uwa\u017ca\u0142 te\u017c, \u017ce pora zaj\u0105\u0107 si\u0119 modernizacj\u0105 kraju. Rakowski pisa\u0142, \u017ce pr\u00f3bowa\u0142 wtedy dowiedzie\u0107 si\u0119, po kt\u00f3rej stronie ma si\u0119 opowiedzie\u0107 \u201ePolityka”, ale Gomu\u0142ka m\u00f3wi\u0142 mu, \u017ce trzeba stabilizowa\u0107 sytuacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, a nie my\u015ble\u0107 koniunkturalnie. Dlatego uwa\u017cam, \u017ce on nie lubi\u0142 \u017cadnej z tych grup.<\/span><\/p>\n

Dlaczego Chruszczow przekona\u0142 si\u0119 do Gomu\u0142ki? Jesieni\u0105 1956 r. interwencja radziecka wisia\u0142a na w\u0142osku.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Chruszczow przyjecha\u0142 do Warszawy w\u015bciek\u0142y, zachowywa\u0142 si\u0119 agresywnie, ale nie by\u0142 g\u0142upcem i dobrze wiedzia\u0142, \u017ce sytuacja jest problematyczna. Po nocy negocjacji Polacy przekonali stron\u0119 radzieck\u0105, \u017ce kontroluj\u0105 sytuacj\u0119 w kraju i \u017ce to nie jest rewolucja. Gomu\u0142ka rozumia\u0142 potrzeb\u0119 szybkiej deeskalacji, mia\u0142 w pami\u0119ci wojn\u0119 i jej straszne skutki.<\/span><\/p>\n

W tamtym czasie problemem by\u0142a te\u017c kwestia niemiecka. Rosjanie nie chcieli konfliktu z Polsk\u0105, woleli znale\u017a\u0107 kompromis, ale sprawdzenie tego wymaga\u0142oby dost\u0119pu do archiw\u00f3w sowieckich.<\/span><\/p>\n

Istnieje hipoteza, \u017ce to Chi\u0144czycy uratowali Gomu\u0142k\u0119, protestuj\u0105c przeciw interwencji w Polsce.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tak, ale wymaga\u0142aby zbadania, jak ZSRR reagowa\u0142 na sygna\u0142y z Pekinu. Kluczowe jest to, co by\u0142o dyskutowane w w\u0105skim kr\u0119gu radzieckiego kierownictwa, a tego nie wiemy.<\/span><\/p>\n

\"W\u0142adys\u0142awW\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka z Nikit\u0105 Chruszczowem podczas powitania sowieckiego przyw\u00f3dcy, kt\u00f3ry przylecia\u0142 do Warszawy z przyjacielsk\u0105 wizyt\u0105 22 lipca 1959 r.<\/span>  fot. Tadeusz Rolke \/ Agencja Wyborcza.pl<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

W 1956 r. spo\u0142ecze\u0144stwo widzia\u0142o w Gomu\u0142ce bohatera, zupe\u0142nie nie pami\u0119taj\u0105c jego zaanga\u017cowania w brutalne instalowanie komunizmu w latach 40.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Okres po 1945 r. okre\u015blam jako czas wojny domowej. Nie jest to mo\u017ce prawdziwa wojna, ale czas anarchii. Kluczowym problemem jest bezpiecze\u0144stwo, komuni\u015bci m\u00f3wi\u0105 w\u00f3wczas o odbudowie, z kt\u00f3r\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwo wi\u0105\u017ce ogromne nadzieje. Rola Gomu\u0142ki nie by\u0142a wtedy a\u017c tak widoczna.<\/span><\/p>\n

Co dla Gomu\u0142ki oznacza\u0142a ta s\u0142ynna \u201epolska droga do socjalizmu”?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Uzyskanie prawa do decydowania w kwestii tego, jak socjalizm ma by\u0107 budowany w Polsce. Podniesienie standardu \u017cycia. Gomu\u0142ka, zaanga\u017cowany w polityk\u0119 gospodarcz\u0105, chcia\u0142, \u017ceby by\u0142o lepiej. Oczywi\u015bcie to si\u0119 nie uda\u0142o. Istotne sta\u0142o si\u0119 te\u017c uniezale\u017cnienie krajowej produkcji od sowieckich subsydi\u00f3w, idea nawi\u0105zania szerszej wsp\u00f3\u0142pracy gospodarczej z Zachodem, czemu Gomu\u0142ka by\u0142 jednak przeciwny.<\/span><\/p>\n

Dla niego lepszy standard \u017cycia nie oznacza\u0142 jednak w \u017cadnym stopniu wi\u0119cej demokracji, a jedynie lepsze warunki materialne.<\/span><\/p>\n

Popa\u017adziernikowa odwil\u017c szybko wyparowa\u0142a. Gomu\u0142ka przestraszy\u0142 si\u0119 entuzjazmu, kt\u00f3ry wyni\u00f3s\u0142 go do w\u0142adzy?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Obawia\u0142 si\u0119 rewizjonizmu, tego, \u017ce zmiany po \u015bmierci Stalina zajd\u0105 za daleko. Ale podejrzewam, \u017ce nie by\u0142a to kwestia strachu, ale tego, co uwa\u017ca\u0142 za s\u0142uszne. Dalsza reforma mog\u0142a w jego ocenie spowodowa\u0107 tylko k\u0142opoty. St\u0105d konflikt ze \u015brodowiskiem m\u0142odych intelektualist\u00f3w, pisarzami. Jednocze\u015bnie pozwala\u0142, by w ministerstwach pracowali eksperci, np. minister spraw zagranicznych Adam Rapacki mia\u0142 olbrzymi\u0105 swobod\u0119 dzia\u0142ania.<\/span><\/p>\n

Gomu\u0142ka uwa\u017ca\u0142, \u017ce jego powr\u00f3t do w\u0142adzy wyczerpuje potrzeb\u0119 reform?<\/h4>\n

\u2013 Tak, uda\u0142o si\u0119 zatrzyma\u0107 interwencj\u0119, a czas zabra\u0107 si\u0119 do pracy.<\/span><\/p>\n

\n\"W\u0142adys\u0142aw
\nW\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka witany przez cz\u0142onk\u00f3w Pionierororganisation Ernst Th\u00e4lmann w NRD, 1963 r.<\/span>  Bundesarchiv, Bild 183-B0121-0010-023 \/ Junge, Peter Heinz \/ CC-BY-SA 3.0, CC BY-SA 3.0 DE , via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Jaki by\u0142 stosunek Gomu\u0142ki do Ko\u015bcio\u0142a?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 By\u0142 ateist\u0105, nigdy nie wspomina o swojej religijno\u015bci. Jego \u017cona pochodzi\u0142a z ortodoksyjnej \u017cydowskiej rodziny, z kt\u00f3r\u0105 zerwa\u0142a kontakty. Na pewno postrzega\u0142 zorganizowan\u0105 religi\u0119 jako zagro\u017cenie dla partii. W 1945 r. to on podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 utraci kontrol\u0119 nad posiad\u0142o\u015bciami ziemskimi i instytucjami edukacyjnymi. W pewnym jednak stopniu akceptowa\u0142 rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a w spo\u0142ecze\u0144stwie, bo by\u0142 pragmatyczny. W Polsce nigdy nie zakazano katechezy na terenie \u015bwi\u0105ty\u0144. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w sporze z w\u0142adz\u0105, co wida\u0107 przy okazji obchod\u00f3w milenijnych, ale jednocze\u015bnie utrzymany by\u0142 jaki\u015b kontakt.<\/span><\/p>\n

Z czasem popularno\u015b\u0107 Gomu\u0142ki spad\u0142a, on ci\u0105gle m\u00f3wi\u0142 o rewizjonizmie.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Gomu\u0142ka uwa\u017ca\u0142, \u017ce swoboda dana uniwersytetom i m\u0142odym studentom, z kt\u00f3rych wielu to dzieci wp\u0142ywowych dzia\u0142aczy partyjnych, wychowa\u0142a grup\u0119, kt\u00f3ra zamiast pozosta\u0107 lojalna wobec partii, kwestionuje jej decyzje. M\u0142odzi intelektuali\u015bci zarzucali systemowi nadmiern\u0105 biurokratyzacj\u0119 i brak demokratyczno\u015bci. Gomu\u0142ka w og\u00f3le nie odpowiada\u0142 na te zarzuty, bo nie rozumia\u0142 tych aspiracji. By\u0142 wr\u0119cz rozczarowany faktem, \u017ce np. syn cz\u0142onka Rady Pa\u0144stwa Zygmunta Modzelewskiego, Karol, by\u0142 dysydentem.<\/span><\/p>\n

\n

Sami Sowieci pytali go, dlaczego dzieci sekretarzy otwarcie krytykuj\u0105 re\u017cim.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Gomu\u0142ka odpowiada\u0142, \u017ce czasy, gdy mogli m\u00f3wi\u0107 Polakom, kogo rozstrzela\u0107, ju\u017c min\u0119\u0142y. Nie chodzi\u0142o mu o obron\u0119 Modzelewskiego, ale o prawo polskiego pa\u0144stwa do decyzji o tym, kto stanowi dla niego zagro\u017cenie.<\/span><\/p>\n

By\u0142 krytykowany z wielu stron \u2013 z lewej, przez \u201erewizjonist\u00f3w”, ale te\u017c z prawej, bardziej dogmatycznej.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie widzia\u0142 zmian nawet w samej partii, \u017ce w si\u0142\u0119 ro\u015bnie m.in. nacjonalistyczny \u201eGrunwald”, \u017ce Mieczys\u0142aw Moczar i ZBoWiD to realna polityczna si\u0142a. Rakowski twierdzi, \u017ce pr\u00f3bowa\u0142 kilka razy zwraca\u0107 Gomu\u0142ce uwag\u0119, \u017ce to zagro\u017cenie, ale ten nie reagowa\u0142.<\/span><\/p>\n

Dlaczego Gomu\u0142ka popar\u0142 interwencj\u0119 w Czechos\u0142owacji?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Pocz\u0105tkowo mia\u0142 pozytywne zdanie o Dubczeku, ale uwa\u017ca\u0142, \u017ce proces liberalizacji zaszed\u0142 za daleko. M\u00f3j doktorant, Jan Kozdra, kt\u00f3ry do\u015b\u0107 dok\u0142adnie bada\u0142 t\u0119 spraw\u0119, uwa\u017ca, \u017ce to Gomu\u0142ka zasugerowa\u0142 Bre\u017cniewowi interwencj\u0119, argumentuj\u0105c, \u017ce armia czeska nie b\u0119dzie stawia\u0107 oporu.<\/span><\/p>\n

Jego relacje z Leonidem Bre\u017cniewem by\u0142y chyba lepsze ni\u017c z Chruszczowem?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Gomu\u0142ka nigdy nie mia\u0142 do sowieckich przyw\u00f3dc\u00f3w pe\u0142nego zaufania, obserwowa\u0142 ich i oczekiwa\u0142 racjonalno\u015bci. Swoje pierwsze spotkanie ze Stalinem oceni\u0142 jako \u201eteatralne”. Podczas pierwszej rozmowy z Chruszczowem dosz\u0142o do ostrej wymiany zda\u0144 i ta relacja nigdy nie uleg\u0142a poprawie. Kiedy Bre\u017cniew doszed\u0142 do w\u0142adzy, Gomu\u0142ka mia\u0142 nadziej\u0119 na lepszy kontakt, otwarcie cieszy\u0142 si\u0119 z odsuni\u0119cia Chruszczowa, zawsze agresywnego i prostackiego w obyciu. Liczy\u0142, \u017ce przekona Sowiet\u00f3w do wielu pomys\u0142\u00f3w, m.in. do reformy RWPG, ale niewiele z tego wysz\u0142o.<\/span><\/p>\n

\n

\"W\u0142adys\u0142aw
\nW\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka i Leonid Bre\u017cniew w NRD, 1967 r.<\/span>  Bundesarchiv, Bild 183-F0417-0001-011 \/ Kohls, Ulrich \/ CC-BY-SA 3.0, CC BY-SA 3.0 DE , via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Jaka by\u0142a rola Gomu\u0142ki w wydarzeniach Marca ’68? Andrzej Werblan w rozmowie z Robertem Walenciakiem zaznacza, \u017ce Gomu\u0142ka nigdy nie by\u0142 antysemit\u0105, ale zawsze by\u0142 \u201eantyinteligencki”.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Stara\u0142am si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 tamte wydarzenia i wiem, \u017ce zdecydowanie to nie by\u0142o dzia\u0142anie Gomu\u0142ki. M\u00f3wimy o wp\u0142ywie na wydarzenie wielu frakcji, kt\u00f3re powsta\u0142y w partii w latach 60.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119c to jest oznaka jego s\u0142abo\u015bci?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Mo\u017cna tak na to spojrze\u0107. Gomu\u0142ka straci\u0142 kontrol\u0119, toczy\u0142a si\u0119 walka o w\u0142adz\u0119, w kt\u00f3rej antysemityzm sta\u0142 si\u0119 narz\u0119dziem. Moczarowcy starali si\u0119 budowa\u0107 swoj\u0105 pozycj\u0119, sugeruj\u0105c, \u017ce w kierownictwie partii s\u0105 osoby o niejasnej to\u017csamo\u015bci narodowej.<\/span><\/p>\n

Dynamika wydarze\u0144 by\u0142a z\u0142o\u017cona i nie do ko\u0144ca j\u0105 rozumiem, bo nie chodzi\u0142o jedynie o to, kto co m\u00f3wi\u0142, bo to wiemy, ale o to, jak dosz\u0142o do spo\u0142ecznej mobilizacji. Jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce antysemickie has\u0142a zyska\u0142y wystarczaj\u0105c\u0105 wag\u0119, by np. m\u00f3c usun\u0105\u0107 z wa\u017cnego i potrzebnego stanowiska lekarzy czy wojskowych? W archiwach wida\u0107 tylko to, co robili poszczeg\u00f3lni ludzie, ale nie wida\u0107 tej mobilizacji. I nie wydaje mi si\u0119, \u017ceby Gomu\u0142ka odegra\u0142 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w tych procesach, to policja, armia i MSW by\u0142y aktywnie zaanga\u017cowane w ten atak.<\/span><\/p>\n

Ale w wydarzeniach Grudnia ’70 ju\u017c tak? Broni\u0142 si\u0119 potem, \u017ce decyzj\u0119 o strzelaniu do robotnik\u00f3w podj\u0119\u0142o kolektywnie ca\u0142e Biuro Polityczne.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie wiem, na ile to by\u0142a jego decyzja, ale to on by\u0142 pierwszym sekretarzem. Nie powstrzyma\u0142 pacyfikacji. Nawet je\u015bli nie inicjowa\u0142 wydarze\u0144, to \u015bwiadomie wyrazi\u0142 na nie zgod\u0119. Postrzega\u0142 to jako zamieszki, a nie protesty. W du\u017cej mierze wynika\u0142o to z narastaj\u0105cej w nim wojowniczo\u015bci i agresji.<\/span><\/p>\n

\n

\"W\u0142adys\u0142awW\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka (drugi od prawej) i Nicolae Ceau?escu (drugi od lewej), 1966 r.<\/span>  unknown, image comes from the Romanian National Archives, CC BY-SA 3.0 RO , via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Istnieje hipoteza, \u017ce Grudzie\u0144 ’70 by\u0142 prowokacj\u0105, \u017ceby Gomu\u0142k\u0119 ostatecznie skompromitowa\u0107 i pozbawi\u0107 w\u0142adzy.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie mia\u0142am dost\u0119pu do \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3re by to potwierdza\u0142y. Widz\u0119 to jako sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej straci\u0142 kontrol\u0119, mia\u0142 wtedy zawa\u0142 serca. Edward Gierek m\u00f3wi\u0142, \u017ce to Moskwa przekaza\u0142a mu sygna\u0142 przez ambasadora, \u017ce oczekuj\u0105, by przej\u0105\u0142 obowi\u0105zki I sekretarza.<\/span><\/p>\n

Po 1968 r. by\u0142 bardzo os\u0142abiony. Decyzje zacz\u0119\u0142y zapada\u0107 poza Gomu\u0142k\u0105. We\u017amy np. s\u0142ynne przem\u00f3wienie bodaj\u017ce z ko\u0144ca marca 1968, w kt\u00f3rym stwierdzi\u0142, \u017ce wydarzenia zasz\u0142y wystarczaj\u0105co daleko, a w odpowiedzi s\u0142yszy: \u201e\u015amielej, \u015bmielej”. S\u0142ucha\u0142am tego wyst\u0105pienia i nie rozumia\u0142am, co si\u0119 dzieje. Gomu\u0142ka nie chcia\u0142 brn\u0105\u0107 dalej, on chcia\u0142 to ukr\u00f3ci\u0107, ugasi\u0107 te emocje.<\/span><\/p>\n

Czyli w Grudniu ’70 ju\u017c nie kontrolowa\u0142 wydarze\u0144?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie, mia\u0142 na nie wp\u0142yw, ale sytuacja by\u0142a coraz trudniejsza. Jego zwyci\u0119stwem by\u0142o na pewno podpisanie traktatu granicznego z Niemcami. To niew\u0105tpliwe osi\u0105gni\u0119cie, ale fizycznie i politycznie Gomu\u0142ka by\u0142 ju\u017c s\u0142aby.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce dwie kwestie charakteryzuj\u0105 my\u015blenie Gomu\u0142ki \u2013 sprzeciw wobec kolektywizacji i sprawa granicy z Niemcami. Czy szczeg\u00f3lnie ta druga kwestia jest dla niego warunkiem koniecznym utrzymania wi\u0119kszej suwerenno\u015bci w relacji z ZSRR?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Gomu\u0142ka w swoim krytycznym stosunku do ZSRR zawsze zatrzymywa\u0142 si\u0119 na kwestii polityki mi\u0119dzynarodowej, uwa\u017caj\u0105c, \u017ce Polska potrzebuje gwarancji radzieckich, by utrzyma\u0107 bezpiecze\u0144stwo, i \u017ce nie ma alternatywy dla pozostania w bloku sowieckim. Tym powodem by\u0142y oczywi\u015bcie Niemcy.<\/span><\/p>\n

\n

W wielu prywatnych rozmowach Gomu\u0142ka wraca\u0142 do Warszawy zniszczonej po powstaniu. Ba\u0142 si\u0119 odrodzenia zagro\u017cenia ze strony Niemiec.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

To wida\u0107 przy okazji planu Rapackiego z 1957 r., kt\u00f3ry d\u0105\u017cy\u0142 do demilitaryzacji. W rzeczywisto\u015bci to by\u0142 pomys\u0142 Gomu\u0142ki, kt\u00f3ry Sowieci akceptowali. Ale projekt upad\u0142, bo Zach\u00f3d nie by\u0142 nim zainteresowany, szczeg\u00f3lnie USA. Wida\u0107 wi\u0119c zabiegi Gomu\u0142ki, by zapewni\u0107 Polsce wi\u0119cej kontroli i bezpiecze\u0144stwa. Uk\u0142ad z Niemcami wyra\u017ca\u0142 jego przekonanie, \u017ce tylko przez samodzielne rozmowy z RFN Polska mo\u017ce zapewni\u0107 sobie stabilne miejsce w Europie.<\/span><\/p>\n

W pani opowie\u015bci Gomu\u0142ka ma wiele twarzy: komunistycznego autokraty, wi\u0119\u017ania politycznego, polskiego patrioty, wreszcie symbolu komunistycznej bylejako\u015bci. Kt\u00f3ra jest najbli\u017csza prawdy?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Gomu\u0142ka si\u0119 zmienia\u0142. Mam poczucie, \u017ce on przez ca\u0142\u0105 swoj\u0105 karier\u0119, a\u017c do ko\u0144ca \u017cycia, gor\u0105czkowo usi\u0142owa\u0142 zrozumie\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107. Wywodzi\u0142 si\u0119 ze \u015brodowiska robotniczego, ale stopniowo radykalizowa\u0142 si\u0119 wobec w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144. Najpierw kszta\u0142towa\u0142 go czas wojny, potem widzimy go jako cz\u0142owieka, kt\u00f3ry si\u0119 zagubi\u0142 i kto\u015b decydowa\u0142 o jego losie. Potem nast\u0105pi\u0142 powr\u00f3t.<\/span><\/p>\n

\"Gr\u00f3bGr\u00f3b W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki na Cmentarzu Wojskowym na warszawskich Pow\u0105zkach<\/span>  fot. Cezary Piwowarski, CC BY-SA 4.0 , via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Zaraz po tym powrocie powiedzia\u0142 cz\u0142onkom biura politycznego: \u201eJestem uparty”. Przekonanie o s\u0142uszno\u015bci w\u0142asnych przekona\u0144 chyba towarzyszy\u0142o mu ca\u0142e \u017cycie.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Cz\u0119sto wracam do biografii Stalina, autorstwa Isaaka Deutschera. Uwa\u017cam j\u0105 za wybitn\u0105, bo Deutscher zawsze stara si\u0119 dostrzega\u0107 w decyzjach Stalina pewn\u0105 racjonalno\u015b\u0107. Cokolwiek Gomu\u0142ka m\u00f3wi\u0142 o sobie, zawsze stara\u0142 si\u0119 reagowa\u0107 na wydarzenia w spos\u00f3b racjonalny. M\u00f3wi\u0142 \u201ejestem uparty”, traci\u0142 wiar\u0119 w reformy, ale szuka\u0142 fakt\u00f3w, statystyk. Mo\u017cna to dostrzec we w\u0142asnor\u0119cznych przypisach do przem\u00f3wie\u0144 dotycz\u0105cych szczeg\u00f3\u0142owych informacji i statystyk. Oczywi\u015bcie cz\u0119sto widzia\u0142 tylko to, co chcia\u0142 widzie\u0107.<\/span><\/p>\n

W pewnym momencie przesta\u0142 pasowa\u0107 do swojej epoki. Nie widzia\u0142, szczeg\u00f3lnie w latach 60., nawet zmian w samej partii.<\/span><\/p>\n

A gdyby\u015bmy mieli pokusi\u0107 si\u0119 o pr\u00f3b\u0119 scharakteryzowania Gomu\u0142ki w jednym zdaniu?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie mam w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce by\u0142 prawdziwym komunist\u0105, ale mam poczucie, \u017ce powinni\u015bmy widzie\u0107 go jako specyficznie polskiego komunist\u0119. Uosabia\u0142 pewien okres dziej\u00f3w Polski. Rekonstrukcja historii, z kt\u00f3r\u0105 dzi\u015b mamy do czynienia w Polsce, jest pr\u00f3b\u0105 zniekszta\u0142cenia tego obrazu. Musimy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 to, co nam si\u0119 podoba, i to, co nie \u2013 faszyst\u00f3w, komunist\u00f3w, ludowc\u00f3w \u2013 wszystkie te bardzo ciekawe polskie spory. Gomu\u0142ka jest ich kluczow\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Rozmawia\u0142 \u0141ukasz <\/b>Kremky<\/b><\/p>\n

\n

Anita Pra\u017cmowska<\/b>, profesor historii na London School of Economics and Political Science. Zajmuje si\u0119 zimn\u0105 wojn\u0105 i komunizmem w Europie Wschodniej i Polsce. Jest autork\u0105 wielu ksi\u0105\u017cek po\u015bwi\u0119conych czasom kszta\u0142towania si\u0119 w\u0142adzy komunistycznej w Polsce, m.in. angloj\u0119zycznej biografii W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki, kt\u00f3ra w 2016 r. ukaza\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c po polsku<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

I sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej na spacerze z \u017con\u0105 Zofi\u0105 i synem Ryszardem. Warszawa, 31 maja 1965 r. (fot. ADM) W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka. Polski patriota, komunistyczny autokrata czy cz\u0142owiek, kt\u00f3ry si\u0119 zagubi\u0142? \u0141ukasz Kremky By\u0142 niew\u0105tpliwie prawdziwym komunist\u0105. Ale powinni\u015bmy widzie\u0107 go jako specyficznie polskiego komunist\u0119. Zreszt\u0105 on wci\u0105\u017c si\u0119 zmienia\u0142, a w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98104"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=98104"}],"version-history":[{"count":20,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98104\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":98129,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98104\/revisions\/98129"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=98104"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=98104"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=98104"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}