{"id":98471,"date":"2022-09-16T17:09:54","date_gmt":"2022-09-16T15:09:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=98471"},"modified":"2022-09-16T11:40:51","modified_gmt":"2022-09-16T09:40:51","slug":"29-09-65","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=98471","title":{"rendered":"Imperium El\u017cbiety. Brytyjczycy wm\u00f3wili \u015bwiatu, \u017ce rozstali si\u0119 z koloniami jak na d\u017centelmen\u00f3w przysta\u0142o"},"content":{"rendered":"

Rok 1961, El\u017cbieta II wizytuje Ghan\u0119 – na plakacie w towarzystwie przyw\u00f3dcy Ghany Kwame Nkrumaha (Fot. AP)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Imperium El\u017cbiety. Brytyjczycy wm\u00f3wili \u015bwiatu, \u017ce rozstali si\u0119 z koloniami jak na d\u017centelmen\u00f3w przysta\u0142o<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Andrzej Brzeziecki<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Wymaga\u0107 od kr\u00f3lowej brytyjskiej, by w po\u0142owie XX w. cieszy\u0142a si\u0119 z upadku imperium, to tak jakby \u017c\u0105da\u0107 od kogo\u015b, by ta\u0144czy\u0142 na w\u0142asnym pogrzebie. A El\u017cbieta II zata\u0144czy\u0142a.<\/strong><\/span><\/h4>\n
.<\/div>\n
W dniu swoich 21. urodzin, podczas podr\u00f3\u017cy Windsor\u00f3w do Afryki Po\u0142udniowej, ksi\u0119\u017cniczka El\u017cbieta zadeklarowa\u0142a: \u201eCa\u0142e moje \u017cycie, czy b\u0119dzie ono d\u0142ugie, czy kr\u00f3tkie, po\u015bwi\u0119c\u0119 s\u0142u\u017cbie wam i naszej imperialnej rodzinie, do kt\u00f3rej nale\u017cymy”.<\/span><\/div>\n
\n

By\u0142 21 kwietnia 1947 r., Wielka Brytania<\/a> wysz\u0142a z niedawnej wojny zwyci\u0119ska, ale zrujnowana. By\u0142o jasne, \u017ce imperium chyli si\u0119 ku upadkowi. Miliony jego mieszka\u0144c\u00f3w, a wielu walczy\u0142o w imieniu kr\u00f3la na frontach, oczekiwa\u0142o jakiego\u015b znaku nadziei. S\u0142owa m\u0142odej El\u017cbiety odebrano jako zapowied\u017a walki o utrzymanie imperialnego statusu. Nie mog\u0142y one jednak zmieni\u0107 biegu dziej\u00f3w \u2013 dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej Indie og\u0142osi\u0142y niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Jeszcze rodzice El\u017cbiety byli imperatorami Indii, kt\u00f3rymi jako wicekr\u00f3l administrowa\u0142 spokrewniony z ni\u0105 Louis Mountbatten.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Wyprawa rodziny kr\u00f3lewskiej do Afryki Po\u0142udniowej mia\u0142a wa\u017cny cel. Kraj targa\u0142y konflikty \u2013 niderlandzcy Burowie kontra potomkowie Anglik\u00f3w, biali kontra czarni. Chodzi\u0142o o utrzymanie kraju w powstaj\u0105cej na gruzach imperium Wsp\u00f3lnocie Brytyjskiej. Commonwealth pomy\u015blany zosta\u0142 jako handlowy, kulturowy i sportowy klub niepodleg\u0142ych pa\u0144stw. Pod \u015bwiat\u0142ym przewodnictwem Londynu oczywi\u015bcie\u2026 Jego idei nikt si\u0119 nie sprzeciwia\u0142, bo nikt nie wiedzia\u0142, czym organizacja, skupiaj\u0105ca dzi\u015b zar\u00f3wno miliardowe Indie, atomow\u0105 i gospodarcz\u0105 pot\u0119g\u0119, jak i male\u0144kie pa\u0144stwa na Pacyfiku i Karaibach, ma by\u0107. Wed\u0142ug Winstona Churchilla mia\u0142a by\u0107 niczym po\u015bwiata ksi\u0119\u017cyca \u2013 nieokre\u015blona, ale te\u017c niez\u0142omna.<\/span><\/p>\n

Kr\u00f3lowa El\u017cbieta, c\u00f3rka swoich czas\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

Podczas kolejnej wyprawy w 1952 r., tym razem do Kenii, brytyjskiej kolonii, El\u017cbieta dowiedzia\u0142a si\u0119 o \u015bmierci ojca. Obejmuj\u0105c w 1953 r. tron sta\u0142a si\u0119 El\u017cbiet\u0105 II, nawi\u0105zuj\u0105c do wielkiej imienniczki z XVI w., budowniczej imperium. Liczono, \u017ce m\u0142oda kr\u00f3lowa stanie si\u0119 uosobieniem odnowy imperium. Od roku Wielka Brytania mia\u0142a bro\u0144 atomow\u0105, co pozwala\u0142o s\u0105dzi\u0107, \u017ce wci\u0105\u017c b\u0119dzie jednym z g\u0142\u00f3wnych rozgrywaj\u0105cych w \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

Urodzona w 1926 r. El\u017cbieta dorasta\u0142a w\u015br\u00f3d ludzi, kt\u00f3rzy pami\u0119tali kr\u00f3low\u0105 Wiktori\u0119 i czasy, gdy rozrost imperium wydawa\u0142 si\u0119 nie mie\u0107 ko\u0144ca. Opowie\u015bci oficer\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych na kra\u0144cach \u015bwiata w imieniu monarchii, skarby przywo\u017cone z kolonii \u2013 klejnoty, dywany czy cho\u0107by lwy do londy\u0144skiego zoo \u2013 to formowa\u0142o umys\u0142y klasy rz\u0105dz\u0105cej. Tak jak tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Rudyarda Kiplinga opiewaj\u0105cego \u201ebrzemi\u0119 bia\u0142ego cz\u0142owieka”.<\/span><\/p>\n

\"El\u017cbieta<\/p>\n

El\u017cbieta i Filip pozuj\u0105 do zdj\u0119cia \u015blubnego, 1947 r.<\/span>  Anefo, CC0, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Gdy obejmowa\u0142a tron, premierem by\u0142 sam Churchill, pogromca Hitlera, a wcze\u015bniej uczestnik wielu kolonialnych walk, m.in. bitwy pod Omdurmanem w 1898 r., w kt\u00f3rej pomszczono legendarnego genera\u0142a Charlesa Gordona, poleg\u0142ego w walce z antybrytyjskim powstaniem Mahdiego.<\/span><\/p>\n

Podczas koronacji El\u017cbiety II arcybiskup Canterbury t\u0142umaczy\u0142 jej w kazaniu, \u017ce sam B\u00f3g j\u0105 wezwa\u0142, by prowadzi\u0142a swych poddanych. Takie s\u0142owa wtedy traktowano serio.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Ten dzie\u0144 by\u0142 wolny od pracy i szko\u0142y we wszystkich krajach Wsp\u00f3lnoty \u2013 od Karaib\u00f3w po Australi\u0119.<\/span><\/p>\n

I czy mog\u0142o by\u0107 przypadkiem, \u017ce w\u0142a\u015bnie w dniu koronacji \u015bwiat obieg\u0142a wiadomo\u015b\u0107 o zdobyciu Mount Everest przez Nowozelandczyka Edmunda Hillary’ego, jej poddanego cz\u0142onka wyprawy organizowanej przez Brytyjczyk\u00f3w? Konserwatywne gazety wzywa\u0142y Wielk\u0105 Brytani\u0119, by na powr\u00f3t przewodzi\u0142a \u015bwiatu.<\/span><\/p>\n

Nazajutrz Churchill m\u00f3wi\u0142 wzruszony, \u017ce od\u015bpiewanie zn\u00f3w hymnu \u201eGod Save the Queen” (zamiast \u201eGod Save the King”) przyprawi\u0142o go o dreszcz emocji i przypomnia\u0142o blask ery wiktoria\u0144skiej.<\/span><\/p>\n

Wychowana w tradycyjnym \u015brodowisku El\u017cbieta II by\u0142a c\u00f3rk\u0105 swoich czas\u00f3w i trudno oczekiwa\u0107, by w latach 50. i 60. XX w. mia\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 dzisiejszych krytyk\u00f3w epoki kolonialnej. To tak, jakby od papie\u017cy tamtej epoki domaga\u0107 si\u0119 akceptacji dla antykoncepcji czy zniesienia celibatu.<\/span><\/p>\n

Raczej nale\u017ca\u0142oby doceni\u0107, \u017ce El\u017cbieta II zaakceptowa\u0142a dekolonizacj\u0119. Biali i kolorowi mieszka\u0144cy kolonii byli dziedzictwem imperium, kt\u00f3re na\u0142o\u017cono na g\u0142ow\u0119 El\u017cbiety wraz z koron\u0105 \u2013 by\u0142a za to dziedzictwo odpowiedzialna, jak r\u00f3wnie\u017c ca\u0142a rz\u0105dz\u0105ca Wielk\u0105 Brytani\u0105 elita.<\/span><\/p>\n

\"Kr\u00f3lowaKr\u00f3lowa El\u017cbieta II w Queensland, Australia, 1970 r.<\/span>  Queensland State Archives, CC BY 3.0 AU , via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Zgodnie z brytyjskim ustrojem nie ona by\u0142a g\u0142\u00f3wnym rozgrywaj\u0105cym, ale rodzina kr\u00f3lewska asystowa\u0142a przy narodzinach wielu pa\u0144stw \u2013 najcz\u0119\u015bciej przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 ceremonii \u015bci\u0105gania brytyjskiej flagi w ich stolicach. Oczywi\u015bcie nie oby\u0142o si\u0119 przy tym bez b\u0142\u0119d\u00f3w. Z jednej strony kr\u00f3lowa okazywa\u0142a solidarno\u015b\u0107 bia\u0142ym, kt\u00f3rzy nie godzili si\u0119 z tym, co nieuchronne, z drugiej \u2013 o czym zapomina si\u0119, krytykuj\u0105c zmar\u0142\u0105 kr\u00f3low\u0105 \u2013 bywa\u0142a zbyt wyrozumia\u0142a dla afryka\u0144skich krwawych dyktator\u00f3w. Przymyka\u0142a oczy, byle tylko utrzyma\u0107 ich przy Wsp\u00f3lnocie, kt\u00f3ra nadaje Wielkiej Brytanii mi\u0119dzynarodowe znaczenie.<\/span><\/p>\n

Z terrorysty bojownik<\/strong><\/h4>\n

Koronacja i zaraz potem podr\u00f3\u017c po koloniach i krajach Wsp\u00f3lnoty \u2013 w kilkunastu by\u0142a kr\u00f3low\u0105 \u2013 by\u0142y fundamentem jej zwi\u0105zk\u00f3w z krajami upadaj\u0105cego imperium. Witana entuzjastycznie przez t\u0142umy zrozumia\u0142a, \u017ce jej misj\u0105 jest przewodzenie pa\u0144stwom Commonwealthu.<\/span><\/p>\n

\n
\n

Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z wieloma wyzwaniami. Musia\u0142a lawirowa\u0107 mi\u0119dzy niepodleg\u0142o\u015bciowymi aspiracjami mieszka\u0144c\u00f3w kolonii i nowych pa\u0144stw, interesami klasy rz\u0105dz\u0105cej i brytyjskiego przemys\u0142u, nastrojami na Wyspach i strategicznymi celami Londynu w czasie zimnej wojny.<\/span><\/p>\n

Dekolonizacja by\u0142a nieunikniona, a monarchii pozosta\u0142o przyjmowa\u0107 ten proces z u\u015bmiechem. Dwaj popularni komicy brytyjscy Peter Cook i Jonathan Miller trafnie oddawali paradoks epoki. W jednym ze skeczy ksi\u0105\u017c\u0119 Filip, m\u0105\u017c El\u017cbiety II, wraca do Londynu z uroczysto\u015bci uzyskania przez Keni\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci. Zapytany przez dziennikarza, co symbolizowa\u0142a jego obecno\u015b\u0107, odpowiada: \u201eKapitulacj\u0119”. Ksi\u0105\u017c\u0119 podkre\u015bla wspania\u0142e przyj\u0119cie, jakie mu zgotowa\u0142 przyw\u00f3dca by\u0142ej kolonii Mr Jomo Kenyatta. Dziennikarz docieka: \u201eTo ten sam, kt\u00f3rego Brytyjczycy trzymali w wi\u0119zieniu?”. Niezmieszany ksi\u0105\u017c\u0119 Edynburga m\u00f3wi: \u201eNo tak, ale wtedy my\u015bleli\u015bmy, \u017ce jest terroryst\u0105 Mau Mau. Teraz, oczywi\u015bcie, zdajemy sobie spraw\u0119, \u017ce by\u0142 bojownikiem o wolno\u015b\u0107”.<\/span><\/p>\n

Bojownik\u00f3w o wolno\u015b\u0107 odwiedzali jednak nie tylko wys\u0142a\u0144cy Windsoru, ale tak\u017ce przybysze z Moskwy, kt\u00f3rzy wiele obiecywali i kt\u00f3rych egalitarna i antykolonialna retoryka by\u0142a mi\u0142a dla ucha. Kr\u00f3lowa chc\u0105ca utrzyma\u0107 Commonwealth musia\u0142a wi\u0119c dba\u0107 o relacje z przyw\u00f3dcami by\u0142ych kolonii. W 1957 r. Ghana wybi\u0142a si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107, a jej przyw\u00f3dca Kwame Nkrumah wprowadzi\u0142 rz\u0105dy dyktatorskie, wsadzaj\u0105c za kratki oponent\u00f3w. El\u017cbieta II wybra\u0142a si\u0119 jednak do Akry, gdzie nawet zata\u0144czy\u0142a z Nkrumahem, a ten oczarowany nazwa\u0142 j\u0105 najbardziej socjalistyczn\u0105 monarchini\u0105 na \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

\"Kr\u00f3lowaKr\u00f3lowa El\u017cbieta II ta\u0144czy z prezydentem Ghany Kwame Nkrumahem podczas wydanego na jej cze\u015b\u0107 balu w stolicy kraju Akrze. Kr\u00f3lowa odwiedzi\u0142a Ghan\u0119 w 1961 r.<\/span>  Fot. AP \/ ASSOCIATED PRESS\/East News<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Nie wszystkim taki pragmatyzm m\u00f3g\u0142 si\u0119 podoba\u0107 \u2013 zw\u0142aszcza obro\u0144com praw cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n

Szanujcie pana Smitha<\/strong><\/h4>\n

Na drugim biegunie byli biali mieszka\u0144cy kolonii, kt\u00f3rym grozi\u0142a utrata w\u0142adzy i uprzywilejowanej pozycji. Nale\u017ca\u0142 do nich Ian Smith, lider bia\u0142ych Rodezyjczyk\u00f3w. Mia\u0142 pi\u0119kn\u0105 wojenn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 jako pilot Royal Air Force<\/a>, by\u0142 rojalist\u0105, a jako uosobienie brytyjsko\u015bci (wysportowany blondyn) cieszy\u0142 si\u0119 popularno\u015bci\u0105 dominuj\u0105cych w pa\u0142acu Buckingham konserwatyst\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wprawdzie sprzeciwiaj\u0105ca si\u0119 demonta\u017cowi imperium radykalna Liga Imperialnych Lojalist\u00f3w by\u0142a organizacj\u0105 ma\u0142\u0105, cho\u0107 krzykliw\u0105, ale w wy\u017cszych klasach nie brakowa\u0142o ludzi uwa\u017caj\u0105cych, \u017ce Londyn w wyniku dekolonizacji porzuca swych najlepszych syn\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n

Tyle \u017ce akurat rz\u0105dzi\u0142a Partia Pracy, a premier Harold Wilson s\u0142usznie rozumowa\u0142, i\u017c jego wyborcy \u2013 kt\u00f3rzy nie byli beneficjentami kolonializmu \u2013 woleli \u015bwiadczenia socjalne i opiek\u0119 medyczn\u0105 ni\u017c poczucie, \u017ce ich kraj przewodzi \u015bwiatu.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

W samej Wielkiej Brytanii, jak zauwa\u017cy\u0142 historyk Lawrence James, nazwy wielu kolonii by\u0142y znane g\u0142\u00f3wnie zbieraczom znaczk\u00f3w pocztowych. <\/span><\/p>\n

\"PremierPremier Wielkiej Brytanii Harold Wilson i prezydent USA Lyndon B. Johnson, 29 lipca 1966 r.<\/span>  LBJ Library photo by Yoichi Okamoto, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Kr\u00f3lowa nie mog\u0142a jednak lekcewa\u017cy\u0107 ludzi takich jak Smith, kt\u00f3rzy cz\u0119sto przypominali, jak to przelewali krew za Wielk\u0105 Brytani\u0119. Darzy\u0142a go te\u017c sympati\u0105 i gdy premier zadba\u0142, by nie zaproszono go na styp\u0119 po pogrzebie Churchilla, przyj\u0119\u0142a go i przeprosi\u0142a za incydent.<\/span><\/p>\n

Dekolonizacja zak\u0142ada\u0142a, \u017ce w nowych pa\u0144stwach w\u0142adz\u0119 przejmuje wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u2013 tyle \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a czarna i Smith w\u0142adzy odda\u0107 nie chcia\u0142.<\/span><\/p>\n

Ale El\u017cbieta II nie mog\u0142a jednak lekcewa\u017cy\u0107 nastroj\u00f3w czarnosk\u00f3rych obywateli, kt\u00f3rych by\u0142o znacznie wi\u0119cej. Istna kwadratura ko\u0142a.<\/span><\/p>\n

Krwawi tyrani<\/strong><\/h4>\n

Smith i jego poplecznicy poczuli si\u0119 zdradzeni przez kr\u00f3low\u0105, w imieniu kt\u00f3rej og\u0142osili nawet niepodleg\u0142o\u015b\u0107 \u2013 cho\u0107 ona nie przyj\u0119\u0142a tytu\u0142u. Londyn musia\u0142 wys\u0142a\u0107 na miejsce Kr\u00f3lewskie Si\u0142y Powietrzne, kt\u00f3re mia\u0142yby walczy\u0107 z lud\u017ami deklaruj\u0105cymi fanatyczn\u0105 wierno\u015b\u0107 kr\u00f3lowej\u2026 Przys\u0142ani oficerowie fraternizowali si\u0119 z buntownikami.<\/span><\/p>\n

Ostatecznie kr\u00f3lowa odci\u0119\u0142a si\u0119 od Smitha prowadz\u0105cego partyzanck\u0105 walk\u0119 z przejmuj\u0105cymi w\u0142adz\u0119 czarnymi, na kt\u00f3rych czele sta\u0142 Robert Mugabe, poj\u0119tny ucze\u0144 Nkrumaha. Mugabe najpierw sp\u0119dzi\u0142 dziesi\u0119\u0107 lat w rodezyjskim wi\u0119zieniu, by potem znale\u017a\u0107 azyl w\u2026 Londynie, nast\u0119pnie wr\u00f3ci\u0107 do Afryki i walczy\u0107 ze Smithem. Gdy stan\u0105\u0142 na czele Zimbabwe, z czasem z bojownika o wolno\u015b\u0107 sta\u0142 si\u0119 tyranem.<\/span><\/p>\n

\"RobertRobert Mugabe (1924-2019) – premier Zimbabwe w latach 1980-1987, prezydent Zimbabwe w latach 1987-2017. Zdj\u0119cie wykonane 19 pa\u017adziernika 1979 r.<\/span>  Koen Suyk \/ Anefo, CC BY-SA 3.0 NL , via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Jeden z biograf\u00f3w kr\u00f3lowej El\u017cbiety II, Andrew Marr, uwa\u017ca, \u017ce pa\u0142ac Buckingham w trosce o zachowanie swej pozycji jako podpory Wsp\u00f3lnoty Brytyjskiej bywa bezwzgl\u0119dny i pozbawiony sentyment\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Tak by\u0142o w przypadku re\u017cimu Idi Amina w Ugandzie. Amin s\u0142u\u017cy\u0142 w oddziale Kr\u00f3lewskich Strzelc\u00f3w Afryki, w kt\u00f3rego szeregach dobrze walczy\u0142 z kenijskimi powsta\u0144cami Mau Mau. Cho\u0107 ju\u017c wtedy znany by\u0142 ze sk\u0142onno\u015bci do tortur, Londyn mia\u0142 o nim dobre zdanie. A gdy obali\u0142 rz\u0105dz\u0105cego Ugand\u0105 Miltona Obote’a, zaproszono go nawet do Anglii<\/a> i w lipcu 1971 r. spotka\u0142 si\u0119 na lunchu z kr\u00f3low\u0105. Niekt\u00f3rzy ju\u017c wtedy widzieli b\u0142ysk szale\u0144stwa w jego oczach. Reszta historii jest znana: rz\u0105dy Amina, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 si\u0119 tak\u017ce kr\u00f3lem Szkocji, kosztowa\u0142y \u017cycie oko\u0142o 100 tysi\u0119cy ludzi.<\/span><\/p>\n

Niecna operacja \u201eWindsor”<\/strong><\/h4>\n

Wszystko to nie pozwala twierdzi\u0107, \u017ce El\u017cbieta II wspiera\u0142a jedynie bia\u0142ych kolonist\u00f3w. Przecie\u017c w\u0142a\u015bnie rz\u0105dzona przez bia\u0142\u0105 mniejszo\u015b\u0107 Afryka Po\u0142udniowa wyst\u0105pi\u0142a ze Wsp\u00f3lnoty w 1960 r., nie godz\u0105c si\u0119 na wielorasowy charakter tego klubu.<\/span><\/p>\n

Konserwatywni krytycy dekolonizacji wskazuj\u0105 na gospodarczy upadek dawnych kolonii i krwawe rz\u0105dy czarnych przyw\u00f3dc\u00f3w. Zapominaj\u0105 jednak, \u017ce ludzie pokroju Amina byli tworami tego\u017c kolonializmu \u2013 niejednokrotnie szkolonymi i kszta\u0142conymi nad Tamiz\u0105.<\/span><\/p>\n

Brytyjczycy wszak trenowali s\u0142u\u017cby nowych pa\u0144stw Wsp\u00f3lnoty \u2013 mia\u0142y one zwalcza\u0107 terroryst\u00f3w i komunistyczn\u0105 partyzantk\u0119, cz\u0119sto jednak wykorzystywane by\u0142y do zwalczania opozycji. P\u00f3ki interesy Londynu nie by\u0142y zagro\u017cone, patrzono na to przez palce.<\/span><\/p>\n

\n

Wsp\u00f3lnota Brytyjska jest tworem do\u015b\u0107 nieokre\u015blonym, nie bardzo ma jak kara\u0107 wchodz\u0105ce w jej sk\u0142ad niedemokratyczne re\u017cimy. Elity kontroluj\u0105ce brytyjsk\u0105 gospodark\u0119 boj\u0105 si\u0119, \u017ce pa\u0144stwa te, obsztorcowane przez Londyn, zaczn\u0105 robi\u0107 interesy z innymi.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Cynizm Brytyjczyk\u00f3w da\u0142 o sobie zna\u0107 w Gujanie Brytyjskiej. W kwietniu 1953 r. wygra\u0142 tam wybory Cheddi Jagan \u2013 antykolonialny przyw\u00f3dca zainspirowany uzyskaniem niepodleg\u0142o\u015bci przez Indie. Cztery miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej, a dwa miesi\u0105ce po koronacji El\u017cbiety II, premier Churchill zatwierdzi\u0142 operacj\u0119 obalenia Jagana przez brytyjskie s\u0142u\u017cby. Mia\u0142a ona kryptonim, nomen omen, \u201eWindsor”.<\/span><\/p>\n

\"CheddiCheddi Jagan (1918-1997) – guja\u0144ski polityk i dzia\u0142acz niepodleg\u0142o\u015bciowy, premier w 1953 r. i latach 1957-1963 oraz prezydent w latach 1992-1997, zdj\u0119cie z 27 listopada 1962 r.<\/span>  Unknown author, CC0, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Premier Gujany, owszem, odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do socjalistycznych hase\u0142, ale nie by\u0142 radykalnym komunist\u0105, na kt\u00f3rego go kreowano. Historyk Calder Walton pisze, \u017ce biuro kolonialne pos\u0142u\u017cy\u0142o si\u0119 po prostu komunizmem jako wym\u00f3wk\u0105, bo \u201eprzyczyn\u0105 zaniepokojenia Londynu by\u0142y najprawdopodobniej niema\u0142e bogactwa mineralne kolonii \u2013 znajdowa\u0142y si\u0119 tam ogromne z\u0142o\u017ca aluminium i boksyt\u00f3w”. Jagan zapowiada\u0142 nacjonalizacj\u0119 przedsi\u0119biorstw wydobywaj\u0105cych te dobra. Zosta\u0142 obalony, a brytyjski gubernator uzyska\u0142 specjalne pe\u0142nomocnictwa. Kiedy po latach Jagan jeszcze raz wygra\u0142 wybory w niepodleg\u0142ej ju\u017c od 1966 r. Gujanie, Brytyjczycy i Amerykanie doprowadzili do przej\u0119cia rz\u0105d\u00f3w przez Forbesa Burnhama.<\/span><\/p>\n

Walton przekonuje, \u017ce Londyn i Waszyngton, nie dopuszczaj\u0105c do w\u0142adzy rzekomego marksist\u0119, \u201estworzy\u0142y jednak potwora”. Skorumpowany Burnham doprowadzi\u0142 do wielu kryzys\u00f3w spo\u0142ecznych i gospodarczych.<\/span><\/p>\n

Neokolonialna awantura<\/strong><\/h4>\n

Niemal w tym samym czasie, gdy przygotowywano operacj\u0119 \u201eWindsor”, brytyjskie i ameryka\u0144skie s\u0142u\u017cby doprowadzi\u0142y do zamachu stanu w Iranie. W 1953 r. obalono rz\u0105d, kt\u00f3ry chcia\u0142 znacjonalizowa\u0107 wydobycie ropy.<\/span><\/p>\n

Czy El\u017cbieta II aprobowa\u0142a te kroki? Mo\u017cna tylko spekulowa\u0107 \u2013 wszak jej spotkania z premierami nie by\u0142y protoko\u0142owane, wi\u0119c nie wiadomo, co jej m\u00f3wili i jak reagowa\u0142a. Wiadomo jednak, \u017ce Anthony Eden jako premier (latach 1955-57) by\u0142 bardzo lubiany przez rodzin\u0119 Windsor\u00f3w, za\u015b jego audiencje nale\u017ca\u0142y do najd\u0142u\u017cszych.<\/span><\/p>\n

\"WW \u015brodku Anthony Eden (1897-1977) w Berlinie 15 lipca 1945 r. Eden by\u0142 ministrem spraw zagranicznych (1936-1938, 1940-1945 i 1951-1955) i premierem Wielkiej Brytanii (1955-1957)<\/span>  No 5 Army Film & Photographic Unit, Palmer R (Sergeant), Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Tymczasem nowy rz\u0105d Egiptu kierowany przez Gamala Abdela Nasera postanowi\u0142 znacjonalizowa\u0107 Kana\u0142 Sueski, kluczowy dla Brytyjczyk\u00f3w dukt wodny, kt\u00f3rym transportowano rop\u0119 i kt\u00f3ry stanowi\u0142 skr\u00f3t do Indii i ca\u0142ej Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej oraz Australii i Nowej Zelandii. W Londynie i Pary\u017cu zrodzi\u0142 si\u0119 pomys\u0142, by wsp\u00f3lnie z Izraelem najecha\u0107 Egipt. Zaatakowa\u0107 mia\u0142 Izrael, a dawne kolonialne pot\u0119gi wkroczy\u0142yby jako si\u0142y rozjemcze i przywr\u00f3ci\u0142y przy okazji kontrol\u0119 nad kana\u0142em.<\/span><\/p>\n

S\u0105 poszlaki m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce kr\u00f3lowa wiedzia\u0142a o tajnej operacji. Akcja przeprowadzona jesieni\u0105 1956 r. zako\u0144czy\u0142a si\u0119 fiaskiem i kompromitacj\u0105 oraz spowodowa\u0142a dymisj\u0119 schorowanego Edena. Pa\u0142ac Buckingham utrzymywa\u0142, \u017ce o niczym nie wiedzia\u0142.<\/span><\/p>\n

Jednocze\u015bnie kr\u00f3lowa wyrazi\u0142a g\u0142\u0119boki \u017cal z powodu odej\u015bcia Edena, a nast\u0119pnie przyj\u0119\u0142a zaproszenie na prywatne z nim spotkanie. Czy traktowa\u0142aby w taki spos\u00f3b premiera, kt\u00f3ry \u0142aduj\u0105c si\u0119 w neokolonialn\u0105 awantur\u0119, jednocze\u015bnie oszuka\u0142 j\u0105 i wpakowa\u0142 w k\u0142opoty?<\/span><\/p>\n

\"PrezydentPrezydent Egiptu Gamal Abdel Naser machaj\u0105cy do t\u0142um\u00f3w w Al-Mansura, 7 maja 1960 r.<\/span>  Fot. Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Jeste\u015bmy tu, bo wy byli\u015bcie tam<\/strong><\/h4>\n

El\u017cbieta II odziedziczy\u0142a upadaj\u0105ce imperium dr\u0119czone zadawnionymi i \u015bwie\u017cymi problemami. Pr\u00f3bowa\u0142a je rozwi\u0105za\u0107 najlepiej, jak umia\u0142a. Imperium upad\u0142o, a zdaniem wielu najwi\u0119kszym osi\u0105gni\u0119ciem kr\u00f3lowej by\u0142o \u201ezmi\u0119kczenie i ucz\u0142owieczenie tego procesu”.<\/span><\/p>\n

Jednym z wyzwa\u0144, jakie stan\u0119\u0142y przed Londynem w epoce dekolonizacji, by\u0142 masowy przyp\u0142yw emigrant\u00f3w na Wyspy. Nacjonalistyczni przyw\u00f3dcy czarnej Afryki wyrzucali w latach 60. ze swych kraj\u00f3w dziesi\u0105tki tysi\u0119cy Hindus\u00f3w oraz poddanych kr\u00f3lowej z Karaib\u00f3w do tej pory s\u0142u\u017c\u0105cych imperium. Przybywali oni do angielskich miast, zmieniaj\u0105c diametralnie struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105 kraju, co wywo\u0142ywa\u0142o wiele napi\u0119\u0107. Przes\u0142anie imigrant\u00f3w do Brytyjczyk\u00f3w, zaniepokojonych kolejnymi falami przybyszy, by\u0142o proste: \u201eJeste\u015bmy tu, bo wy byli\u015bcie tam”.<\/span><\/p>\n

Jednocze\u015bnie Brytyjczycy mogli teraz eksportowa\u0107 swoje towary do nowych pa\u0144stw, co nap\u0119dza\u0142o gospodark\u0119 i tworzy\u0142o miejsca pracy.<\/span><\/p>\n

\n

Dbaj\u0105c o swe interesy, zdo\u0142ali zarazem wm\u00f3wi\u0107 \u015bwiatu, \u017ce rozstali si\u0119 z imperium elegancko, jak na d\u017centelmen\u00f3w przysta\u0142o.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Wszak upadek IV Republiki Francuskiej spowodowany awantur\u0105 w Algierii czy przelew krwi w koloniach Portugalii oraz Belgii pokazuj\u0105, \u017ce mog\u0142o by\u0107 gorzej. Postaw\u0119 Brytyjczyk\u00f3w dawano tak\u017ce za wz\u00f3r Rosjanom po 1991 r.<\/span><\/p>\n

Tymczasem, gdy w 2011 r. odtajniono wiele dokument\u00f3w, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to po\u017cegnanie wcale nie by\u0142o takie eleganckie. Walki w Palestynie, na Malajach, w Kenii, na Cyprze poch\u0142on\u0119\u0142y dziesi\u0105tki tysi\u0119cy ofiar. Dzi\u015b wiadomo, \u017ce tak\u017ce zakulisowe gry Londynu by\u0142y bardzo brutalne i polega\u0142y g\u0142\u00f3wnie na zabezpieczaniu ekonomicznych interes\u00f3w Wielkiej Brytanii w ramach Wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3rej tak wdzi\u0119cznie przewodzi monarchia.<\/span><\/p>\n

Op\u0142akujcie kr\u00f3low\u0105, a nie imperium<\/strong><\/h4>\n

\u201eBy\u0107 mo\u017ce nigdy si\u0119 nie dowiemy, co kr\u00f3lowa wiedzia\u0142a, a czego nie wiedzia\u0142a o zbrodniach pope\u0142nianych w jej imieniu” \u2013 napisa\u0142a po \u015bmierci El\u017cbiety II prof. Maya Jasanoff w \u201eNew York Timesie”, w tek\u015bcie sugeruj\u0105cym, by op\u0142akiwa\u0107 kr\u00f3low\u0105 jako osob\u0119, ale w \u017cadnym razie nie jej imperium, kt\u00f3re powinno odej\u015b\u0107 w niebyt<\/a>. <\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\"ListopadListopad 1961 r., wizyta El\u017cbiety II w Ghanie. Kr\u00f3lowa Wielkiej Brytanii i prezydent Kwame Nkrumah podczas uroczysto\u015bci na stadionie w mie\u015bcie Kumasi<\/span>  Fot. Fot. AP\/EAST NEWS<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Inne media publikowa\u0142y wypowiedzi mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142ych kolonii, kt\u00f3rzy wyra\u017cali rado\u015b\u0107 ze \u015bmierci osoby symbolizuj\u0105cej tragiczne losy ich narod\u00f3w. Krytycy kolonizacji pot\u0119piali kr\u00f3low\u0105 za brytyjskie zbrodnie. Rado\u015bci nie kryli irlandzcy kibice, kt\u00f3rzy na wie\u015b\u0107 o \u015bmierci El\u017cbiety II \u015bpiewali \u201eLizzy\u2019s in the box”. Bardziej powa\u017cni komentatorzy przypominali liczne okrucie\u0144stwa, jakich Anglicy dopu\u015bcili si\u0119 na Irlandczykach<\/span><\/p>\n

\n
\n