{"id":98778,"date":"2026-02-12T17:09:00","date_gmt":"2026-02-12T15:09:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=98778"},"modified":"2026-02-09T13:59:40","modified_gmt":"2026-02-09T11:59:40","slug":"10-09-76","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=98778","title":{"rendered":"Hitlerowski program budowy bomby atomowej rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 r\u00f3wno z kapitulacj\u0105 Warszawy. Dlaczego si\u0119 nie uda\u0142?"},"content":{"rendered":"

Test bomby atomowej na Atolu Bikini, 1946 r (Fot. Domena Publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Hitlerowski program budowy bomby atomowej rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 r\u00f3wno z kapitulacj\u0105 Warszawy. Dlaczego si\u0119 nie uda\u0142?<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Piotr G\u0142uchowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
Gdy goszcz\u0105cy w Nowym Jorku fizyk atomowy Enrico Fermi dowiedzia\u0142 si\u0119, jakie mog\u0105 by\u0107 efekty odkrycia rozpadu uranu, wyjrza\u0142 przez okno na Manhattan i rzek\u0142: – Ma\u0142a bomba, wielko\u015bci pi\u0142ki… i to wszystko zniknie.<\/strong><\/h5>\n
W grudniu 1938 r. para Szwed\u00f3w \u2013 by\u0142y jezuita Niklas Bergius oraz jego \u017cona, katolicka pisarka i pierwsza w kraju docent fizyki Eva von Bahr-Bergius \u2013 zaprosi\u0142a na Bo\u017ce Narodzenie do swego wiejskiego domu w Kung\u00e4lv dw\u00f3jk\u0119 fizyk\u00f3w. Go\u015bcie pochodzili z Wiednia, od o\u015bmiu miesi\u0119cy miasta III Rzeszy. W rozumieniu uchwalonych w 1935 r. ustaw norymberskich oboje byli \u017bydami.<\/strong><\/h5>\n
\n

W mro\u017ane wigilijne przedpo\u0142udnie zaproszona para wybra\u0142a si\u0119, by za\u017cy\u0107 \u015bwie\u017cego powietrza (ona pieszo, on na nartach biegowych) i om\u00f3wi\u0107 list, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie przyszed\u0142 z Niemiec. By\u0142a to najbardziej brzemienna w skutki \u015bwi\u0105teczna przechadzka w historii ludzko\u015bci.<\/span><\/p>\n

PRZECIE\u017b URAN NIE MO\u017bE SI\u0118 TAK ROZPA\u015a\u0106\u2026<\/strong><\/h4>\n

Spaceruj\u0105cy po zamarzni\u0119tej rzece G\u00f6ta i pobliskim lesie byli dla siebie nawzajem siostrze\u0144cem i ciotk\u0105. Ona \u2013 Eliza Meitner \u2013 mia\u0142a 60 lat, jeszcze w Wiedniu przesz\u0142a na protestantyzm i przyj\u0119\u0142a chrzest; w 1906 r. doktoryzowa\u0142a si\u0119 jako druga kobieta w historii tamtejszego uniwersytetu. Chcia\u0142a pracowa\u0107 w Pary\u017cu u Marii Sk\u0142odowskiej-Curie, lecz nie zosta\u0142a przez noblistk\u0119 przyj\u0119ta. Wyjecha\u0142a wi\u0119c do Berlina, gdzie najpierw s\u0142ucha\u0142a wyk\u0142ad\u00f3w ojca mechaniki kwantowej Maxa Plancka, a p\u00f3\u017aniej pracowa\u0142a, pocz\u0105tkowo jako wolontariuszka, w przerobionym z warsztatu stolarskiego laboratorium m\u0142odszego od niej o rok Ottona Hahna, kt\u00f3ry w 1944 r. dostanie Nobla za rozszczepienie j\u0105dra atomowego. Po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy, jako niepodlegaj\u0105ca niemieckiej jurysdykcji obywatelka Austrii, jeszcze na pi\u0119\u0107 lat zachowa\u0142a stanowisko kierownika wydzia\u0142u fizyki Instytutu Cesarza Wilhelma w podberli\u0144skim Dahlem i kontynuowa\u0142a (z Hahnem) badania nad nast\u0119pstwami neutronowego bombardowania atom\u00f3w uranu. Po anszlusie Austrii uciek\u0142a do Sztokholmu \u2013 i stamt\u0105d przyjecha\u0142a na \u015bwi\u0119ta do Bergius\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Jej siostrzeniec Otton Frisch mia\u0142 34 lata i po Wiedniu pracowa\u0142 w Hamburgu u innego przysz\u0142ego noblisty, badacza proton\u00f3w, a przy tym \u017byda ze \u015bl\u0105skiego Sohrau (dzi\u015b \u017bory) Ottona Sterna. Po spaleniu Reichstagu i wywiezieniu ojca Frischa \u2013 a szwagra Elizy \u2013 do Dachau syn schroni\u0142 si\u0119 w Londynie, a potem w Kopenhadze, gdzie przez pi\u0119\u0107 lat pracowa\u0142 z tw\u00f3rc\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnej atomistyki, \u017bydem po matce, Nielsem Bohrem<\/a>.<\/span><\/p>\n

Tematem, kt\u00f3ry ciotka i siostrzeniec chcieli om\u00f3wi\u0107 na spacerze, by\u0142 list od Hahna, kt\u00f3ry informowa\u0142 Eliz\u0119, \u017ce przeprowadzi\u0142 do\u015bwiadczenie b\u0119d\u0105ce powt\u00f3rk\u0105 wcze\u015bniejszego, jak wtedy s\u0105dzono nieudanego, eksperymentu serbskiego fizyka Pavle Savi\u0107a i Jeana Joliot-Curie, zi\u0119cia Marii Sk\u0142odowskiej. Savi\u0107 i Curie bombardowali powolnymi neutronami j\u0105dra uranowe, w efekcie otrzymali \u2013 ujmuj\u0105c rzecz w uproszczeniu \u2013 j\u0105dra pierwiastka zachowuj\u0105cego si\u0119 jak lantan albo bar. Najt\u0119\u017csze g\u0142owy \u00f3wczesnej fizyki mia\u0142y ju\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce pod wp\u0142ywem atakuj\u0105cych neutron\u00f3w niekt\u00f3re pierwiastki mog\u0105 si\u0119 zamienia\u0107 w swych s\u0105siad\u00f3w z tablicy Mendelejewa \u2013 uran ma jednak liczb\u0119 atomow\u0105 92, a bar i lantan odpowiednio 56 i 57. Tego rodzaju transmutacja \u2013 przeskoczenie 35 lub 36 miejsc w uk\u0142adzie okresowym pod wp\u0142ywem zaabsorbowanego neutronu \u2013 wydawa\u0142a si\u0119 niemo\u017cliwa.<\/span><\/p>\n

\"FizycyFizycy Otto Hahn (1879-1968) i Eliza Meitner (1878-1968) w swojej wiede\u0144skiej pracowni<\/span>  domena publiczna<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

\u2013 Curie i Savi\u0107 zupe\u0142nie si\u0119 zapl\u0105tali \u2013 orzek\u0142 Hahn we wrze\u015bniu 1938 r., gdy przeczyta\u0142 o eksperymencie w pi\u015bmie Francuskiej Akademii Nauk \u201eComptes Rendus”. Po czym postanowi\u0142 powt\u00f3rzy\u0107 do\u015bwiadczenie. Do pomocy wzi\u0105\u0142 Fritza Strassmanna, chemika i skrzypka samouka, kt\u00f3ry publicznie odm\u00f3wi\u0142 przyst\u0105pienia do NSDAP, za co zosta\u0142 ukarany zakazem pracy w niemieckim przemy\u015ble chemicznym. W czasie gdy Europ\u0105 wstrz\u0105sa\u0142 kryzys czechos\u0142owacki, Strassmann z Hahnem bombardowali neutronami uran, otrzymuj\u0105c m.in. trzy nieznane dot\u0105d izotopy radu \u2013 tak przynajmniej s\u0105dzili. Wyniki eksperymentu opublikowali w listopadowym \u201eNaturwissenschaften” (niemieckim odpowiedniku \u201eNature”). 19 grudnia Hahn napisa\u0142 do Elizy kr\u00f3tki list:<\/span><\/p>\n

\u201eCo\u015b dziwnego dzieje si\u0119 z [otrzymanymi] izotopami radu, na razie wspominam o tym tylko tobie (\u2026) krystalizacja frakcyjna nie wychodzi. Izotopy zachowuj\u0105 si\u0119 jak bar (\u2026) Mo\u017ce znasz jakie\u015b fantastyczne wyja\u015bnienie? Rozumiemy przecie\u017c, \u017ce uran nie mo\u017ce si\u0119 rozpa\u015b\u0107 na bar. Spr\u00f3buj wymy\u015ble\u0107 jak\u0105\u015b inn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. [Na koniec \u017cycz\u0119 ci] zno\u015bnego Bo\u017cego Narodzenia”.<\/span><\/p>\n

ABY ZIARNKO PIASKU PODSKOCZY\u0141O<\/strong><\/h4>\n

W Wigili\u0119 1938 r. w Kung\u00e4lv by\u0142o spokojnie: z komin\u00f3w pomalowanych w pastelowe barwy drewnianych domk\u00f3w unosi\u0142y si\u0119 pionowe smugi dymu \u2013 mieszka\u0144cy przygotowywali \u015bwi\u0105teczne potrawy.<\/span><\/p>\n

\u2013 To niemo\u017cliwe \u2013 powtarza\u0142 sun\u0105cy na nartach Frisch, gdy ledwo za nim nad\u0105\u017caj\u0105ca ciotka Eliza opowiedzia\u0142a o powt\u00f3rzonym przez Hahna i Strassmanna eksperymencie Curie i Savi\u0107a. \u2013 Nikomu nigdy nie uda\u0142o si\u0119 oderwa\u0107 od j\u0105dra \u017cadnych fragment\u00f3w wi\u0119kszych ni\u017c protony, najwy\u017cej j\u0105dra helu. Atakuj\u0105cy j\u0105dro uranowe neutron nie mo\u017ce go rozbi\u0107 na dwie cz\u0119\u015bci, bo nie ma takiej si\u0142y. Jest te\u017c wykluczone, aby j\u0105dro p\u0119k\u0142o. To nie jest krucha bry\u0142ka. Bohr uczy\u0142, \u017ce najbardziej przypomina kropl\u0119.<\/span><\/p>\n

\u2013 No w\u0142a\u015bnie\u2026 \u2013 ciotka Meitner wydoby\u0142a z torebki papier i o\u0142\u00f3wek. Usiedli oboje na kamieniu, zacz\u0119li rysowa\u0107. Frisch tak to b\u0119dzie opisywa\u0142 ponad 30 lat p\u00f3\u017aniej:<\/span><\/p>\n

\u201e[Eliza] narysowa\u0142a dwa k\u00f3\u0142ka, pytaj\u0105c, czy to mo\u017ce by\u0107 co\u015b w tym rodzaju? Zawsze mia\u0142a k\u0142opoty z wyobra\u017ani\u0105 przestrzenn\u0105, ja natomiast mam ca\u0142kiem niez\u0142\u0105. Najwidoczniej wpad\u0142em na ten sam pomys\u0142, bo narysowa\u0142em k\u00f3\u0142ko [silnie] zgniecione w dw\u00f3ch punktach naprzeciw siebie [otrzymuj\u0105c co\u015b] jakby hantl\u0119. (\u2026) Kropla cieczy zachowuje kszta\u0142t dzi\u0119ki napi\u0119ciu powierzchniowemu, a j\u0105dro \u2013 dzi\u0119ki silnym oddzia\u0142ywaniom [atomowym]. Odpychanie elektryczne proton\u00f3w dzia\u0142a jednak przeciwnie (\u2026) im ci\u0119\u017cszy pierwiastek, tym mocniej. Nie wiem, sk\u0105d wzi\u0119li\u015bmy [podczas spaceru] wszystkie nasze liczby, ale s\u0105dz\u0119, \u017ce musia\u0142em ju\u017c wtedy mie\u0107 jakie\u015b poj\u0119cie o energiach wi\u0105zania. Wysz\u0142o [mi], \u017ce gdy liczba atomowa wynosi w przybli\u017ceniu 100, napi\u0119cie powierzchniowe znika, a zatem uran 92 musi by\u0107 bliski niestabilno\u015bci”.<\/span><\/p>\n

\"OttoOtto Frisch (1904-79), siostrzeniec Elizy Meitner<\/span>  East News<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Sporz\u0105dzone na kamieniu i \u015bwistku z torebki obliczenie u\u015bwiadomi\u0142o Elizie, \u017ce gdy z uranu \u201ewykluj\u0105 si\u0119” dwa mniejsze j\u0105dra (na przyk\u0142ad baru i kryptonu), to musz\u0105 si\u0119 one oddala\u0107 od siebie z ogromn\u0105 energi\u0105.<\/span><\/p>\n

Nie czuj\u0105c mrozu, oboje porachowali, \u017ce energia ta wyniesie oko\u0142o 200 milion\u00f3w elektronowolt\u00f3w, co oznacza, \u017ce si\u0142a z rozpadu jednego atomu uranu wystarczy, aby ziarnko piasku widocznie podskoczy\u0142o. Sk\u0105d taka moc?<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Meitner policzy\u0142a w mig<\/a>. Je\u017celi du\u017ce j\u0105dro uranu rozpadnie si\u0119 na krypton i bar, to oba mniejsze j\u0105dra wa\u017c\u0105 w sumie mniej ni\u017c jedno macierzyste. O ile? O prawie jedn\u0105 pi\u0105t\u0105 masy pojedynczego protonu. Wstawmy t\u0119 mas\u0119 do r\u00f3wnania Einsteina (energia r\u00f3wna si\u0119 masa razy pr\u0119dko\u015b\u0107 \u015bwiat\u0142a do kwadratu) i otrzymujemy\u2026<\/span><\/p>\n

\u2026energi\u0119 r\u00f3wn\u0105 200 milionom elektronowolt\u00f3w! \u2013 ostatnie s\u0142owa Frisch niemal wykrzycza\u0142.<\/span><\/p>\n

ROZSZCZEPIENIE<\/strong><\/h4>\n

Po \u015bwi\u0119tach Frisch wr\u00f3ci\u0142 do Kopenhagi, by \u2013 jak potem zapisa\u0142 \u2013 \u201eprzedstawi\u0107 nasze spekulacje Bohrowi”. \u201eLedwo zacz\u0105\u0142em m\u00f3wi\u0107, [Niels] uderzy\u0142 si\u0119 r\u0119k\u0105 w czo\u0142o i krzykn\u0105\u0142: – To wspania\u0142e! Tak w\u0142a\u015bnie musi by\u0107!”.<\/span><\/p>\n

13 stycznia 1939 r. Frisch rozpocz\u0105\u0142 w Instytucie Bohra do\u015bwiadczenie maj\u0105ce potwierdzi\u0107 rozpad uranu na dwa l\u017cejsze pierwiastki i trzynastka okaza\u0142a si\u0119 dla\u0144 szcz\u0119\u015bliwa. O si\u00f3dmej rano listonosz przyni\u00f3s\u0142 telegram z Niemiec: ojca zwolniono z Dachau, rodzina wyje\u017cd\u017ca do Sztokholmu, gdzie zamieszkaj\u0105 z ciotk\u0105 Eliz\u0105. Eksperyment tak\u017ce si\u0119 uda\u0142. W jego trakcie do laboratorium wszed\u0142 ameryka\u0144ski biolog William Arnold, kt\u00f3rego Frisch zapyta\u0142, \u201ejak mikrobiolodzy nazywaj\u0105 proces, w kt\u00f3rym bakteria dzieli si\u0119 na dwie?”. Us\u0142ysza\u0142: \u201erozszczepienie” (binary fission) i tak zosta\u0142o na zawsze.<\/span><\/p>\n

\"OdOd lewej: Werner Heisenberg i Niels Boht na konferencji w Kopenhadze w 1934 r.<\/span>  Fermilab, U.S. Department of Energy, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Gdy numer \u201eNaturwissenschaften” z opisem do\u015bwiadczenia Hahna i Strassmanna dotar\u0142 do Pary\u017ca, ma\u0142\u017conkowie Joliot-Curie wiedzieli ju\u017c, co wymy\u015blili Frisch i Meitner. Z rozgoryczeniem stwierdzili, \u017ce wymkn\u0119\u0142o im si\u0119 z r\u0105k epokowe odkrycie.<\/span><\/p>\n

Gdy obliczenia ciotki i siostrze\u0144ca dotar\u0142y do Roberta Oppenheimera (\u017byda i p\u00f3\u017aniejszego \u201eojca bomby atomowej” ), ten napisa\u0142 do przyjaciela: \u201eSprawa U[ranu] jest nieprawdopodobnie wspania\u0142a! Na ile sposob\u00f3w rozpada si\u0119 U? A przede wszystkim: ile neutron\u00f3w jest uwalnianych w procesie rozszczepiania? Je\u017celi du\u017co [to nast\u0105pi reakcja \u0142a\u0144cuchowa], co mog\u0142oby z pewno\u015bci\u0105 spowodowa\u0107 piekielny wybuch”.<\/span><\/p>\n

Gdy o wszystkim dowiedzia\u0142 si\u0119 goszcz\u0105cy w USA Enrico Fermi (fizyk nagrodzony rok wcze\u015bniej Noblem za wykrycie silnego dzia\u0142ania powolnych neutron\u00f3w), wyjrza\u0142 przez okno na zasypany \u015bniegiem Manhattan i rzek\u0142 do kolegi George\u2019a Uhlenbecka: \u2013 Ma\u0142a bomba, wielko\u015bci pi\u0142ki\u2026 i to wszystko zniknie.<\/span><\/p>\n

TRZECIA RZESZA STAJE DO WY\u015aCIGU<\/strong><\/h4>\n

Jean Joliot-Curie by\u0142 sfrustrowany, lecz nie za\u0142amany. Wraz z dwoma wsp\u00f3\u0142pracownikami przeprowadzi\u0142 w stworzonym przez te\u015bciow\u0105 Instytucie Radowym seri\u0119 eksperyment\u00f3w zako\u0144czonych publikacj\u0105 na \u0142amach \u201eNature” pt. \u201eLiczba neutron\u00f3w wyzwalanych podczas rozszczepienia j\u0105dra uranu”. Tytu\u0142owa liczba wynios\u0142a 3,5. Upraszczaj\u0105c: zaatakowane neutronem j\u0105dro uranowego izotopu 235 (p\u00f3\u017aniej przyj\u0119\u0142a si\u0119 nazwa \u201euran wzbogacony”) emituje \u015brednio trzy i p\u00f3\u0142 neutronu, a cz\u0105stki te natychmiast rozbijaj\u0105 kolejne j\u0105dra. \u201e\u0141a\u0144cuch rozszczepienia b\u0119dzie trwa\u0142 i przerwie si\u0119 dopiero po osi\u0105gni\u0119ciu granic” materia\u0142u rozszczepialnego \u2013 napisali w kwietniu 1939 r. Joliot-Curie, Hans von Halban (austriacki \u017byd) i Lew Kowarski (naturalizowany Francuz, syn polskiego przedsi\u0119biorcy i ukrai\u0144skiej piosenkarki). Ich publikacj\u0119 z uwag\u0105 przeczytano w Niemczech.<\/span><\/p>\n

M\u0142ody fizyk z Hamburga Paul Harteck, kt\u00f3ry wcze\u015bniej pracowa\u0142 w Dahlem, a od dw\u00f3ch lat by\u0142 doradc\u0105 Heereswaffenamt (HWA), czyli hitlerowskiej agencji uzbrojenia, napisa\u0142 do ministerstwa wojny: \u201ePozwalam sobie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na najnowsze osi\u0105gni\u0119cia fizyki j\u0105drowej, kt\u00f3re umo\u017cliwiaj\u0105 otrzymanie \u015brodka wybuchowego o wiele rz\u0119d\u00f3w wielko\u015bci pot\u0119\u017cniejszego od konwencjonalnych (\u2026) Kraj, kt\u00f3ry go pierwszy zastosuje, osi\u0105gnie przygniataj\u0105ca przewag\u0119 nad innymi”.  <\/span><\/p>\n

\"OdOd lewej: Karl Scheel i Hans Geiger (1928)<\/span>  GFHund, CC BY 3.0 , via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

List odebra\u0142 Hans Geiger (ten od licznika promieniowania), nazista znany z tropienia \u017byd\u00f3w w podleg\u0142ych ministerstwu instytucjach. Natychmiast zaleci\u0142 rozpocz\u0119cie szeroko zakrojonych prac. Gdy biurokracja wyrazi\u0142a zgod\u0119, kierownikiem zespo\u0142u o enigmatycznej nazwie Rada Rzeszy ds. Bada\u0144 zosta\u0142 fizyk i doradca ministerstwa wojny Kurt Diebner, a jego nadzorc\u0105 \u2013 genera\u0142 Carl Becker z HWA. Na 16 wrze\u015bnia 1939 r. obaj wezwali do Berlina Ottona Hahna, Walthera Bothego (konstruktora niemieckiego cyklotronu, czyli przyspieszacza cz\u0105stek elementarnych) oraz Geigera. Zebrani om\u00f3wili najnowsz\u0105 prac\u0119 Bohra z \u201ePhysical Review” (artyku\u0142 pt. \u201eMechanizm rozszczepienia j\u0105drowego”), po niej artyku\u0142 Joliot-Curie i koleg\u00f3w, na koniec za\u015b przygotowali \u201eWst\u0119pny plan dzia\u0142ania w celu zapocz\u0105tkowania do\u015bwiadcze\u0144 nad wykorzystaniem rozszczepienia”. Zarysowano program bada\u0144, zakazano eksportu uranu i zakontraktowano najwi\u0119ksz\u0105 mo\u017cliw\u0105 jego ilo\u015b\u0107 w czeskiej (a teraz ju\u017c niemieckiej) kopalni w J\u00e1chymowie.<\/span><\/p>\n

Hitlerowski program budowy bomby atomowej ruszy\u0142 w ostatnich dniach wrze\u015bnia, r\u00f3wno z kapitulacj\u0105 Warszawy.<\/span><\/p>\n

\u017bEBY NIEMCY NAS NIE WYSADZILI<\/strong><\/h4>\n

Kolejny \u017byd w tej historii to Le\u00f3 Szil\u00e1rd, pochodz\u0105cy z W\u0119gier konstruktor-wynalazca, kt\u00f3ry zas\u0142u\u017cy\u0142 na kilka Nagr\u00f3d Nobla<\/a>, lecz nie dosta\u0142 \u017cadnej. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 wywo\u0142ania atomowej reakcji \u0142a\u0144cuchowej przewidzia\u0142 (i opatentowa\u0142) w 1933 r., kilkana\u015bcie miesi\u0119cy po odkryciu neutronu. Cztery lata wcze\u015bniej wymy\u015bli\u0142 mikroskop elektronowy (Nobla za to odbierze dopiero w 1986 r. Ernst Rusk), a rok p\u00f3\u017aniej wynalaz\u0142 cyklotron (za co szwedzk\u0105 nagrod\u0119 wzi\u0105\u0142 w 1939 r. Ernest Lawrence). Richard Rhodes, autor najs\u0142ynniejszej ksi\u0105\u017cki o bombie atomowej, pisze, \u017ce nikt na \u015bwiecie nie zdawa\u0142 sobie sprawy tak jasno jak Szil\u00e1rd, do czego prowadzi rozszczepienie j\u0105dra. <\/span><\/p>\n

\"LeoLeo Szilard (1898-1964)<\/span>  unknown photographer Furfur, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

W\u0119gierski geniusz zna\u0142 si\u0119 z Herbertem George’em Wellsem, kt\u00f3ry w ksi\u0105\u017cce science fiction \u201e\u015awiat uwolniony” opisa\u0142 wojn\u0119 z u\u017cyciem bomb atomowych (wymy\u015bli\u0142 je, prawdopodobnie dumaj\u0105c nad najs\u0142ynniejszym r\u00f3wnaniem Einsteina). Po tej lekturze Szil\u00e1rd postanowi\u0142 utajni\u0107 sw\u00f3j patent z 1933 r., a w zwi\u0105zku z emigracj\u0105 do Wielkiej Brytanii przekaza\u0142 sekret kr\u00f3lewskiej Admiralicji, kt\u00f3rej urz\u0119dnicy wojskowi schowali go na dnie szafy. Tymczasem Szil\u00e1rd \u2013 w obawie przed zaj\u0119ciem Wysp przez Hitlera \u2013 przeprowadzi\u0142 si\u0119 do USA i postawi\u0142 sobie za cel zaalarmowanie w kwestii bomby samego prezydenta. Sporz\u0105dzi\u0142 kr\u00f3tki tekst informuj\u0105cy, czym grozi wyprzedzenie w tej dziedzinie Anglii<\/a> i Ameryki przez hitlerowskie Niemcy, po czym zdoby\u0142 pod nim podpis Alberta Einsteina. Memorandum mia\u0142 wr\u0119czy\u0107 Franklinowi Rooseveltowi Alexander Sachs, \u017byd z Litwy i tajny radca dyrektora Biura Us\u0142ug Strategicznych, instytucji wywiadowczej, z kt\u00f3rej wykluje si\u0119 CIA. <\/span><\/p>\n

\"AlexanderAlexander Sachs (1893-1973)<\/span>  Harris & Ewing, photographer, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Sachs, wchodz\u0105c do Gabinetu Owalnego 11 pa\u017adziernika 1939 r., zacz\u0105\u0142 od anegdoty o m\u0142odym ameryka\u0144skim wynalazcy Robercie Fultonie, kt\u00f3ry zaproponowa\u0142 Napoleonowi budow\u0119 flotylli statk\u00f3w bez \u017cagli, by napa\u015b\u0107 na Angli\u0119. Cesarz wy\u015bmia\u0142 pomys\u0142. Pierwszy pasa\u017cerski parowiec powsta\u0142 wi\u0119c w USA \u2013 o czym Roosevelt wiedzia\u0142. Teraz Sachs wyj\u0105\u0142 pismo Szil\u00e1rda i Einsteina, a gdy stre\u015bci\u0142 je, prezydent zapyta\u0142 kr\u00f3tko: \u2013 Chodzi o to, by Niemcy nas nie wysadzili?<\/span><\/p>\n

\u2013 Dok\u0142adnie tak \u2013 odpar\u0142 r\u00f3wnie zwi\u0119\u017ale tajny radca.<\/span><\/p>\n

Roosevelt od razu wezwa\u0142 swego attach\u00e9, genera\u0142a Edwina \u201ePa” Watsona, i zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do niego s\u0142owami, kt\u00f3re potem przesz\u0142y do legendy: \u2013 \u201ePa”\u2026 to wymaga dzia\u0142ania!<\/span><\/p>\n

Ameryka\u0144ski program atomowy ruszy\u0142 dwa tygodnie po niemieckim. <\/span><\/p>\n

\"FranklinFranklin D. Roosevelt i Edwin ‘Pa’ Watson, 1939 r.<\/span>  National Archives and Records Administration, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

MASA KRYTYCZNA<\/strong><\/h4>\n

W 1940 r. Otton Frisch zamieszka\u0142 w Anglii u innego emigranta z Niemiec, r\u00f3wnie\u017c pochodzenia \u017cydowskiego, wielce bogatego z domu Rudolfa Peierlsa. Ten studiowa\u0142 m.in. pod kierunkiem Fermiego, a ostatnio zainteresowa\u0142 si\u0119 wynikami naukowca z instytutu Curie \u2013 Francisa Perrina, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 obliczy\u0107 mas\u0119 krytyczn\u0105 (a wi\u0119c potrzebn\u0105 do samoistnego wybuchu) naturalnego uranu. Wysz\u0142o: 44 tony. Peierls z Frischem policzyli to samo dla izotopu U 235 (kt\u00f3ry Rudolf potrafi\u0142 wyodr\u0119bni\u0107 z pomoc\u0105 tzw. rury Clausiusa) i uzyskali zupe\u0142nie inny wynik \u2013 jak potem zapisa\u0142 Otto: \u201eku mojemu zdumieniu \u2013 funt lub dwa” (0,45-0,9 kg). Uran jest bardzo ci\u0119\u017cki, wi\u0119c tak\u0105 mas\u0119 ma ju\u017c bry\u0142ka wielko\u015bci pi\u0142eczki do golfa.<\/span><\/p>\n

Jaka b\u0119dzie si\u0142a wybuchu? Peierls z Frischem szybko to obliczyli: temperatura r\u00f3wnie wysoka jak we wn\u0119trzu S\u0142o\u0144ca, ci\u015bnienie wi\u0119ksze ni\u017c w j\u0105drze Ziemi. Byli wstrz\u0105\u015bni\u0119ci.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

\u201ePopatrzyli\u015bmy na siebie i zrozumieli\u015bmy, \u017ce konstrukcja bomby atomowej jest mo\u017cliwa” \u2013 zanotowa\u0142 Peierls.<\/span><\/p>\n

Cho\u0107 obaj zostali wcze\u015bniej wykluczeni z prac nad radarem dla wojska (byli obywatelami kraju, z kt\u00f3rym Wielka Brytania<\/a> prowadzi\u0142a wojn\u0119), uznali, \u017ce wynik\u00f3w nie b\u0119d\u0105 publikowa\u0107 w pi\u015bmie naukowym, ale przeka\u017c\u0105 rz\u0105dowi Jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci. Tzw. memorandum Frischa-Peierlsa postawi\u0142o na nogi nie tylko przechowuj\u0105c\u0105 wci\u0105\u017c patent Szil\u00e1rda Admiralicj\u0119. Powo\u0142ano tajny komitet, kt\u00f3ry mia\u0142 rozstrzygn\u0105\u0107, czy bomba atomowa b\u0119dzie wykonalna \u2013 a je\u017celi tak, to kiedy? Ruszy\u0142 brytyjski program atomowy.<\/span><\/p>\n

Na marginesie \u2013 obliczenia Ottona i Rudolfa by\u0142y b\u0142\u0119dne (ale nie tak jak Perrina). Masa krytyczna dla czystego U 235 wynosi 52 kilo.<\/span><\/p>\n

WALTHER BOTHE ODRZUCA GRAFIT<\/strong><\/h4>\n

W czerwcu 1940 r. niemiecki koncern Auer zakontraktowa\u0142 (niezale\u017cnie od zam\u00f3wienia z J\u00e1chymowa) 60 ton tlenku uranu w przedsi\u0119biorstwie Union Miniere w okupowanej Belgii. Belgowie mieli uran w swojej kolonii \u2013 Kongu. Do spowalniania neutron\u00f3w (wolne najlepiej \u201ewnikaj\u0105” w j\u0105dra atomowe) zesp\u00f3\u0142 Kurta Diebnera potrzebowa\u0142 jeszcze \u2013 zgodnie z \u00f3wczesn\u0105 wiedz\u0105 \u2013 grafitu lub ci\u0119\u017ckiej wody, bo zwyk\u0142a te\u017c spowalnia, ale absorbuje zbyt wiele wystrzeliwanych w kierunku uranu cz\u0105steczek. Ci\u0119\u017ck\u0105, w kt\u00f3rej zamiast wodoru \u0142\u0105czy si\u0119 z tlenem jego ci\u0119\u017cszy izotop \u2013 deuter, produkowano jedynie w norweskiej g\u00f3rskiej hydroelektrowni w Vemork, 180 km na zach\u00f3d od Oslo. Co nie by\u0142o problemem, poniewa\u017c Norwegowie poddali si\u0119 Rzeszy 10 czerwca.<\/span><\/p>\n

Czekaj\u0105c na sprowadzenie cennej cieczy, fizyk-eksperymentator i przysz\u0142y noblista z Heildelbergu Walther Bothe przeprowadzi\u0142 na wszelki wypadek do\u015bwiadczenie z konkurencyjnym grafitem, po czym\u2026 wyeliminowa\u0142 t\u0119 substancj\u0119 na d\u0142ugo. Prawdopodobnie u\u017cyta przeze\u0144 ponadmetrowej \u015brednicy bry\u0142a zawiera\u0142a zanieczyszczenia, czego nie by\u0142 \u015bwiadom.<\/span><\/p>\n

\u201ePomiar Bothego zako\u0144czy\u0142 niemieckie do\u015bwiadczenia grafitowe” \u2013 pisze Richard Rhodes. P\u00f3\u017aniej historycy zastanawiali si\u0119, czy zdegradowany w 1933 r. za antynazistowskie podgl\u0105dy eksperymentator celowo nie sfa\u0142szowa\u0142 wynik\u00f3w kluczowego pomiaru \u2013 zdaniem Rhodesa nic na to nie wskazuje. <\/span><\/p>\n

\"WaltherWalther Bothe (1891-1957) – niemiecki fizyk, matematyk, chemik, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w roku 1954 (wsp\u00f3\u0142laureat: Max Born)<\/span>  Unknown (Mondadori Publishers), Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Naukowcom Rzeszy pozosta\u0142o czeka\u0107 na ci\u0119\u017ck\u0105 wod\u0119. Pierwsza partia \u2013 150 litr\u00f3w \u2013 dotar\u0142a z Norwegii do laboratorium Wernera Heisenberga w Lipsku we wrze\u015bniu 1940 r. Nagrodzony w 1932 r. Noblem za stworzenie zasad mechaniki kwantowej fizyk przyst\u0105pi\u0142 w pa\u017adzierniku do budowy reaktora (stosu atomowego) na norwesk\u0105 wod\u0119. Podczas konferencji naukowej w Kopenhadze \u2013 pod koniec miesi\u0105ca \u2013 pokaza\u0142 szkic konstrukcji Nielsowi Bohrowi. Ten \u2013 by\u0107 mo\u017ce przez Peierlsa \u2013 ostrzeg\u0142 Brytyjczyk\u00f3w, \u017ce Niemcy robi\u0105 post\u0119py, co przyspieszy\u0142o prace w ramach programu nazwanego p\u00f3\u017aniej Projektem Manhattan.<\/span><\/p>\n

27 pa\u017adziernika Roosevelt otrzyma\u0142 sprawozdanie zawieraj\u0105ce m.in. takie zdania: \u201eBomba rozszczepieniowa o najwy\u017cszej sile ra\u017cenia powstanie przez szybkie po\u0142\u0105czenie wystarczaj\u0105cej masy pierwiastka U 235. (\u2026) Masa z pewno\u015bci\u0105 b\u0119dzie wi\u0119ksza od dw\u00f3ch kilogram\u00f3w i mniejsza od 100 kg. (\u2026) Przybli\u017cona si\u0142a ra\u017cenia \u2013 r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 1800 ton trotylu na kilogram uranu. (\u2026) Licz\u0105c\u0105 si\u0119 ilo\u015b\u0107 bomb rozszczepieniowych mo\u017cna zbudowa\u0107 w ci\u0105gu trzech lub czterech lat”. I ostatnie zdanie: \u201eWydaje si\u0119, \u017ce troska o obron\u0119 naszego kraju wymaga pilnego rozwoju tego programu, gdy\u017c w przeciwnym wypadku mog\u0105 wyprzedzi\u0107 nas inni”.<\/span><\/p>\n

ZDOLNO\u015aCI POZNAWCZE HITLERA<\/strong><\/h4>\n

Ci \u201einni” popadli tymczasem w k\u0142opoty. W grudniu 1941 r. Sowieci zatrzymali ich pod Moskw\u0105.<\/span><\/p>\n

Niemiecka gospodarka musia\u0142a oszcz\u0119dza\u0107. Ministerstwo wojny ograniczy\u0142o wi\u0119c program pracy nad uranem i przekaza\u0142o go\u2026 resortowi szkolnictwa.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Kierowa\u0142 nim zapalony nazista \u2013 a przy tym naukowy i organizacyjny analfabeta \u2013 SS-Obergruppenf\u00fchrer Bernhard Rust. Z powodu tych decyzji niemiecki program uranowy podupad\u0142.<\/span><\/p>\n

Rada Rzeszy ds. Bada\u0144 mia\u0142a tego \u015bwiadomo\u015b\u0107, wi\u0119c Diebner, Becker i ich wsp\u00f3\u0142pracownicy postanowili potrz\u0105sn\u0105\u0107 najwy\u017cszymi w\u0142adzami. Zorganizowali 26 lutego 1942 r. konferencj\u0119, na kt\u00f3r\u0105 zaprosili Hermanna G\u00f6ringa, Heinricha Himmlera, Martina Bormanna, feldmarsza\u0142ka Wilhelma Keitla oraz dysponuj\u0105cego najwi\u0119kszym bud\u017cetem ministra uzbrojenia Alberta Speera. Ci jednak nie dotarli, bo sekretariat Rusta \u017ale wys\u0142a\u0142 zaproszenia. W efekcie Speer dowiedzia\u0142 si\u0119 o \u201ekr\u0119gu uczonych pracuj\u0105cych nad broni\u0105 zdoln\u0105 niszczy\u0107 ca\u0142e miasta” dopiero w kwietniu 1942 r.<\/span><\/p>\n

\"HermannHermann G\u00f6ring, Adolf Hitler, Albert Speer<\/span>  Heinrich Hoffmann\/Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

6 maja \u2013 jak potem zapisze w pami\u0119tniku \u2013 om\u00f3wi\u0142 temat z Hitlerem i zaproponowa\u0142, by \u201ena czele Rady postawi\u0107 G\u00f6ringa zwi\u0119kszaj\u0105c tym samym jej wag\u0119”. Tak si\u0119 wkr\u00f3tce sta\u0142o. Po rocznym buksowaniu w miejscu znalaz\u0142y si\u0119 wreszcie powa\u017cne pieni\u0105dze \u2013 dwa miliony marek.<\/span><\/p>\n

\u201eHitler rozmawia\u0142 ze mn\u0105 niekiedy o mo\u017cliwo\u015bciach bomby atomowej \u2013 zapisze Speer. \u2013 Ta my\u015bl przekracza\u0142a jednak wyra\u017anie jego zdolno\u015bci poznawcze. Nie potrafi\u0142 poj\u0105\u0107 rewolucyjnego charakteru fizyki j\u0105drowej. [W dodatku] moje informacje o rozmowach z fizykami zniech\u0119ci\u0142y go do tej sprawy. Faktycznie bowiem, gdy zapyta\u0142em prof. Heisenberga, czy reakcj\u0119 rozszczepienia (\u2026) mo\u017cna kontrolowa\u0107, nie udzieli\u0142 mi jednoznacznej odpowiedzi. Hitler nie by\u0142 wi\u0119c zachwycony ewentualno\u015bci\u0105, \u017ce Ziemia pod jego panowaniem mog\u0142aby si\u0119 zamieni\u0107 w roz\u017carzon\u0105 gwiazd\u0119”.<\/span><\/p>\n

Troska F\u00fchrera o planet\u0119 przekierowa\u0142a aktywno\u015b\u0107 niemieckich fizyk\u00f3w w stron\u0119 \u2013 cytuj\u0105c Speera \u2013 \u201ebudowy stos\u00f3w atomowych na ci\u0119\u017ck\u0105 wod\u0119, kt\u00f3re mog\u0142yby pos\u0142u\u017cy\u0107 jako \u017ar\u00f3d\u0142o energii dla silnik\u00f3w okr\u0119t\u00f3w podwodnych”. I takim zastosowaniem uranu niemieccy fizycy si\u0119 zaj\u0119li \u2013 na to przeznaczyli miliony od Speera. Alianci jednak nie spali. Transport\u00f3w rudy z J\u00e1chymowa i Konga zniszczy\u0107 nie mogli, lecz na ci\u0119\u017ck\u0105 wod\u0119 produkowan\u0105 przez Norsk Hydro w Vemork zasadzili si\u0119 jesieni\u0105 1942 r.<\/span><\/p>\n

OPERACJE \u201eGROUSE” I \u201eGUNNERSIDE”<\/strong><\/h4>\n

18 pa\u017adziernika w ramach operacji \u201eGrouse” Brytyjczycy zrzucili nad wiosk\u0105 Rjukan \u2013 siedem kilometr\u00f3w od Vemork \u2013 czw\u00f3rk\u0119 komandos\u00f3w z zadaniem przygotowania l\u0105dowiska dla grupy uderzeniowej. 19 listopada ze Szkocji wystartowa\u0142y dwa bombowce \u2013 ci\u0105gn\u0119\u0142y za sob\u0105 szybowce z saperami, kt\u00f3rzy mieli wysadzi\u0107 hydroelektrowni\u0119. Fatalna pogoda sprawi\u0142a, \u017ce zamiast wyl\u0105dowa\u0107 na zamarzni\u0119tym jeziorze M\u00f8svatn na zach\u00f3d od Vemork, rozbili si\u0119 w otaczaj\u0105cych Norsk Hydro dzikich g\u00f3rach Hardangervidda. Katastrof\u0119 prze\u017cy\u0142o 14 ludzi, lecz Niemcy wszystkich wy\u0142apali i \u2013 jako szpieg\u00f3w-sabota\u017cyst\u00f3w \u2013 pozabijali bez \u015bledztwa.<\/span><\/p>\n

\"ElektrowniaElektrownia Vemork w Rjukan w Norwegii w 1935 r.<\/span>  Anders Beer Wilse, Public domain, via Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

16 lutego 1943 r. londy\u0144skie Dow\u00f3dztwo Operacji Po\u0142\u0105czonych wdro\u017cy\u0142o kolejn\u0105 akcj\u0119 \u201eGunnerside”. Sze\u015bciu norweskich cichociemnych wyl\u0105dowa\u0142o na lodzie w jednej z zatok M\u00f8svatn \u2013 z nartami, prowiantem, kr\u00f3tkofal\u00f3wk\u0105 i 18 kostkami wybuchowego plastiku \u2013 po jednym na ka\u017cdy elektrolizer, czyli zestaw do produkcji ci\u0119\u017ckiej wody. Przedzieraj\u0105c si\u0119 przez g\u00f3ry w kierunku Vemork, zgarn\u0119li pierwsz\u0105 czw\u00f3rk\u0119 komandos\u00f3w z operacji \u201eGrouse” \u2013 ledwo \u017cywi skoczkowie przesiedzieli w jaskiniach i \u015bniegach prawie cztery miesi\u0105ce. Obejrzeli w tym czasie zak\u0142ad. Zbudowan\u0105 na skalnej p\u00f3\u0142ce naturaln\u0105 fortec\u0119 w stylu neoroma\u0144skim i towarzysz\u0105cy jej (postawiony p\u00f3\u017aniej) sze\u015bciopi\u0119trowy blok chroni\u0142o z jednej strony wysokie urwisko, a z drugiej \u2013 g\u0142\u0119boki kanion. Wszystkie drogi dojazdowe zosta\u0142y zaminowane, a na wisz\u0105cym mo\u015bcie nad wodospadem sta\u0142a przez ca\u0142\u0105 dob\u0119 dru\u017cyna wartownik\u00f3w Wehrmachtu.<\/span><\/p>\n

Traf chcia\u0142 jednak, \u017ce szefem kom\u00f3rki wywiadu i sabota\u017cu w londy\u0144skim emigracyjnym Naczelnym Dow\u00f3dztwie Wojsk Norweskich by\u0142 fizykochemik, uchod\u017aca Leif Tronstad, przed wojn\u0105 projektant w Vemork. Dzi\u0119ki niemu cichociemni wiedzieli, i\u017c na poziomie twierdzy znajduje si\u0119 nieu\u017cywana bocznica kolejowa, kt\u00f3r\u0105 niegdy\u015b transportowano materia\u0142y i maszyny do przysz\u0142ej elektrowni. Tej drogi Niemcy nie zaminowali. Odziani w bia\u0142e kombinezony komandosi wdrapali si\u0119 na ska\u0142\u0119 i podeszli wzd\u0142u\u017c szyn do fortecy.<\/span><\/p>\n

\"GenialniGenialni fizycy, kt\u00f3rzy przyczynili si\u0119 do stworzenia broni j\u0105drowej – Albert Einstein (1879-1955), uhonorowany Nagrod\u0105 Nobla w 1922 r., i Le\u00f3 Szil\u00e1rd (1898-1964), kt\u00f3ry zas\u0142u\u017cy\u0142 na kilka Nobli, lecz nie dosta\u0142 nawet jednego<\/span>  Getty Images<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

\u201eReflektory [nad ogrodzeniem] by\u0142y wy\u0142\u0105czone, a wycie silnego wiatru zag\u0142usza\u0142o wydawane przez nas ha\u0142asy \u2013 zapisze po wojnie jeden z komandos\u00f3w Knut Haukelid. \u2013 Zatrzymali\u015bmy si\u0119, by zje\u015b\u0107 troch\u0119 czekolady i poczeka\u0107 na zmian\u0119 posterunk\u00f3w (\u2026.). Wszyscy byli\u015bmy dobrze uzbrojeni: na dziesi\u0119ciu ludzi mieli\u015bmy pi\u0119\u0107 karabin\u00f3w maszynowych, ka\u017cdy po pistolecie, a do tego no\u017ce i granaty r\u0119czne”.<\/span><\/p>\n

Zaatakowali po godzinie, gdy czujno\u015b\u0107 nowej warty os\u0142ab\u0142a. Haukelid: \u201ePrzeci\u0119li\u015bmy cienki, \u017celazny \u0142a\u0144cuch zagradzaj\u0105cy drog\u0119 do jednego z najwa\u017cniejszych cel\u00f3w wojskowych w Europie (\u2026) grupa ubezpieczaj\u0105ca [do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142em] rozbieg\u0142a si\u0119 na wyznaczone pozycje, a grupa sabota\u017cowa ruszy\u0142a [ku elektrolizerom]”. Dwaj ludzie wczo\u0142gali si\u0119 do \u015brodka opisanym przez Leifa Tronstada kana\u0142em kablowym. Haukelid dalej: \u201ePo pewnym czasie, kt\u00f3ry wydawa\u0142 mi si\u0119 niesko\u0144czenie d\u0142ugi, us\u0142ysza\u0142em niewielki wybuch. Czy po to, \u017ceby sta\u0142o si\u0119 co\u015b takiego, zrobili\u015bmy ponad tysi\u0105c mil?”.<\/span><\/p>\n

Niemcom drobny ha\u0142as te\u017c si\u0119 nie wyda\u0142 istotny. Jeden z \u017co\u0142nierzy sprawdzi\u0142 drzwi fabryki, stwierdzi\u0142, \u017ce s\u0105 zamkni\u0119te i odszed\u0142. Akcia \u201eGunnerside” wypali\u0142a: przy zerowych stratach w\u0142asnych elektrolizery zniszczono bezpowrotnie, p\u00f3\u0142 tony ci\u0119\u017ckiej wody sp\u0142yn\u0119\u0142o do kana\u0142u \u015bciekowego. W efekcie niemiecki program rozszczepienia uranu sp\u00f3\u017ani\u0142 si\u0119 o rok. Do lutego 1944 r. elektrownia wyprodukowa\u0142a co prawda kolejne 16 ton drogocennej cieczy, ale pozostawiony w Norwegii Haukelid z jednym tylko wsp\u00f3lnikiem, \u0142adunkiem plastiku i budzikiem w roli zegara do prowizorycznej bomby zatopili prom, kt\u00f3rym \u0142adunek by\u0142 transportowany po jeziorze Tinnsj\u00e5 w stron\u0119 ba\u0142tyckich cie\u015bnin \u2013 i dalej do Rzeszy.<\/span><\/p>\n

SZTOS STOSOWI NIER\u00d3WNY<\/strong><\/h4>\n

\u2013 Przerwanie produkcji ci\u0119\u017ckiej wody w Norwegii by\u0142o g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105, kt\u00f3ra spowodowa\u0142a, \u017ce nie uda\u0142o nam si\u0119 zbudowa\u0107 krytycznego stosu [atomowego] przed kapitulacj\u0105 \u2013 stwierdzi\u0142 po wojnie Kurt Diebner.<\/span><\/p>\n

Gdy 23 kwietnia 1945 r. szukaj\u0105ca \u015blad\u00f3w niemieckiego programu atomowego aliancka specjednostka Alsos, kt\u00f3r\u0105 dowodzi\u0142 holenderski fizyk \u017cydowskiego pochodzenia Samuel Goudsmit, odkry\u0142a jaskini\u0119 pod szwabskim miasteczkiem Haigerloch, ukryci w niej naukowcy Diebnera wci\u0105\u017c czekali na transport wody. Mieli przygotowany atomowy stos \u2013 g\u0142\u0119bok\u0105 i szerok\u0105 na 2,5 metra studni\u0119, w niej aluminiowy cylinder ob\u0142o\u017cony grafitem (jednak!), a w tym cylindrze drugi \u2013 z magnezu. Dopiero w magnezowym walcu kry\u0142o si\u0119 serce reaktora: 78 aluminiowych drut\u00f3w, na kt\u00f3re w odst\u0119pie 14 cm nawleczono 664 uranowe kostki o masie 2,5 kg ka\u017cda. Diebner i jego ludzie liczyli na to, \u017ce gdy nape\u0142ni\u0105 wewn\u0119trzny cylinder ci\u0119\u017ck\u0105 wod\u0105, neutrony emitowane z opuszczonej specjalnym szybem ampu\u0142ki radu i berylu spowolni\u0105 na tyle, by wnikn\u0105\u0107 w j\u0105dra uranu i wreszcie si\u0119 rozpocznie niemiecka reakcja \u0142a\u0144cuchowa. Nie mieli jednak ci\u0119\u017ckiej wody, a poza tym \u2013 o czym Diebner nie wiedzia\u0142, a Goudsmit ju\u017c tak \u2013 ich stos by\u0142 p\u00f3\u0142tora raza za ma\u0142y.<\/span><\/p>\n

\"PierwszaPierwsza w historii bomba atomowa, nazwana ‘Little Boy’ (ma\u0142y ch\u0142opiec), zosta\u0142a zdetonowana 6 sierpnia 1945 r. nad Hiroszim\u0105. Jej moc wynosi\u0142a ok. 15-16 kiloton (15 tys. ton trotylu). Szacuje si\u0119, \u017ce zgin\u0119\u0142o natychmiast 100 tys. ludzi, kolejne 65 tys. zmar\u0142o w wyniku choroby popromiennej w ci\u0105gu kilku lat<\/span>  Getty Images \/ Universal Images Group via Getty Images<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Amerykanie zbudowali odpowiednio wielki \u2013 i dzia\u0142aj\u0105cy \u2013 ju\u017c 2 grudnia 1942 r. (w Chicago, zespo\u0142em kierowa\u0142 Fermi). Ich pierwsza bomba atomowa \u2013 naukowcy z Projektu Manhattan nazywali j\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 Gad\u017cetem \u2013 wybuch\u0142a 16 lipca 1945 na nowomeksyka\u0144skiej pustyni, w miejscu nazwanym przez jego hiszpa\u0144skich odkrywc\u00f3w Jornada del Muerto \u2013 droga umar\u0142ego.<\/span><\/p>\n

\n

Korzysta\u0142em z: Richard Rhodes,<\/strong> \u201eJak powsta\u0142a bomba atomowa”; wyd. Marginesy, 2022; Bartosz Wieli\u0144ski, \u201eAtom dla Hitlera”, \u201eAle Historia”, 31.08.2015<\/i><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Piotr G\u0142uchowski<\/em><\/span><\/a><\/strong><\/p>\n
Reporter, publicysta i redaktor “Wyborczej” od 1990 r. Autor ksi\u0105\u017cek kryminalnych i non-fiction.<\/em><\/span><\/p>\n
\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Test bomby atomowej na Atolu Bikini, 1946 r (Fot. Domena Publiczna) Hitlerowski program budowy bomby atomowej rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 r\u00f3wno z kapitulacj\u0105 Warszawy. Dlaczego si\u0119 nie uda\u0142? Piotr G\u0142uchowski Gdy goszcz\u0105cy w Nowym Jorku fizyk atomowy Enrico Fermi dowiedzia\u0142 si\u0119, jakie mog\u0105 by\u0107 efekty odkrycia rozpadu uranu, wyjrza\u0142 przez okno na Manhattan i rzek\u0142: – Ma\u0142a […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98778"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=98778"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98778\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":127722,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98778\/revisions\/127722"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=98778"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=98778"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=98778"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}