{"id":98809,"date":"2022-10-12T17:09:46","date_gmt":"2022-10-12T15:09:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=98809"},"modified":"2022-10-05T13:59:08","modified_gmt":"2022-10-05T11:59:08","slug":"12-09-65","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=98809","title":{"rendered":"GO\u0141DA TENCER W PIERWSZEJ OSOBIE"},"content":{"rendered":"

“Golem”, re\u017c. Maja Kleczewska, fot. Magda Hueckel<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>GO\u0141DA TENCER W PIERWSZEJ OSOBIE<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

HENRYK GRYNBERG<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Go\u0142da Tencer, Genia z najbardziej \u017cydowskiej ulicy powojennej \u0141odzi, to nie tylko \u015bwietna samorodna \u015bpiewaczka, aktorka, re\u017cyserka. W\u0105tpi\u0119, czy kto\u015b zrobi\u0142 wi\u0119cej, by ocali\u0107 pami\u0119\u0107 o polskich \u017bydach.<\/span><\/strong><\/h4>\n
\n

Jej ojciec \u201eby\u0142 zawsze jaki\u015b taki nieobecny\u201d. \u201eNie m\u00f3wi\u0142 o sobie, a my nie pytali\u015bmy\u201d. Zw\u0105tpi\u0142 w istnienie Boga i \u201epo wojnie nigdy ju\u017c nie przekroczy\u0142 progu synagogi\u201d. Podobnie by\u0142o u innych. \u201eMama ca\u0142e \u017cycie m\u00f3wi\u0142a o wojnie. Ojciec nie m\u00f3wi\u0142 nic\u201d. \u201eTato, a gdzie jest twoja rodzina?\u201d \u201eNigdy mnie o to nie pytaj. Nie ma ich\u201d. Jej ojciec mia\u0142 warsztat kaletniczy i zapracowywa\u0142 si\u0119, a matce \u201ekuchnia dawa\u0142a poczucie bezpiecze\u0144stwa, ratowa\u0142a j\u0105 przed ca\u0142ym z\u0142em\u201d. Dla dzieci wysepk\u0105 bezpiecze\u0144stwa by\u0142a \u017cydowska szko\u0142a, lecz jej tarcz\u0119 \u201e\u0141\u00f3d\u017a XXVII im. Pereca\u201d nosi\u0142o si\u0119 na gumkach lub agrafkach, \u017ceby przed wyj\u015bciem na ulic\u0119 \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 jak gettow\u0105 opask\u0119. W tej \u017cydowskiej szkole historia \u017byd\u00f3w nie by\u0142a przedmiotem obowi\u0105zkowym i \u201etak jak w domach nie rozmawia\u0142o si\u0119 o Holokau\u015bcie, tak w szkole to te\u017c by\u0142 temat tabu\u201d. Ci\u0105gle kto\u015b wyje\u017cd\u017ca\u0142. W 1967 \u201ematur\u0119 pisa\u0142o ju\u017c tylko dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b\u201d. Jej ojciec \u201eo wyje\u017adzie nie chcia\u0142 s\u0142ysze\u0107\u201d. Co by tam robi\u0142? Tu mia\u0142 sw\u00f3j warsztat, sta\u0142ych klient\u00f3w, ma\u0142y, zast\u0119pczy \u015bwiat, zamiast tamtego, kt\u00f3ry straci\u0142. Po antysemickim przem\u00f3wieniu Gomu\u0142ki jeszcze bardziej zamkn\u0105\u0142 si\u0119, \u201ejakby to si\u0119 nie wydarzy\u0142o\u201d.<\/span><\/p>\n

Dla innych by\u0142o ono jednoznaczne: \u201eDrugi raz nie mo\u017cemy lekcewa\u017cy\u0107 sygna\u0142u\u201d. \u201eB\u0142\u0119du moich rodzic\u00f3w nie pope\u0142ni\u0119\u201d. B\u0142\u0119du, \u017ce nie uciekli w\u00a0por\u0119. Popularna by\u0142a piosenka Skald\u00f3w \u201eW\u015br\u00f3d ptak\u00f3w wielkie poruszenie, te odlatuj\u0105, te zostaj\u0105…\u201d. Napisa\u0142a j\u0105 Agnieszka Osiecka po wyje\u017adzie z\u00a0po\u0142udniowej Kalifornii, gdzie zatrzyma\u0142a si\u0119 na par\u0119 tygodni u\u00a0mnie i\u00a0mojej \u00f3wczesnej \u017cony. Z poci\u0105gu mi j\u0105 przys\u0142a\u0142a z\u00a0dedykacj\u0105, bo by\u0142em bodaj\u017ce tym pierwszym, co odlecia\u0142. Obywateli drugiej kategorii nie przyjmowano na studia. \u0141\u00f3dzkiego rabina osadzono w\u00a0zak\u0142adzie psychiatrycznym, bo \u201ezarzuca\u0142 PZPR wyniszczanie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w\u00a0Polsce\u201d. Co by\u0142o oczywist\u0105 prawd\u0105 i\u00a0to raczej parti\u0119 i\u00a0jej psychiatr\u00f3w nale\u017ca\u0142o pos\u0142a\u0107 do domu wariat\u00f3w. P\u00f3\u017aniej g\u0142oszono, \u017ce mieli taki rozkaz z\u00a0Moskwy. A dlaczego z\u00a0innych kraj\u00f3w \u017byd\u00f3w nie wyrzucano? Celnicy wysadzali ich z\u00a0poci\u0105gu w\u00a0Zebrzydowicach, w\u00a0\u015brodku nocy, bez pieni\u0119dzy, twierdz\u0105c, \u017ce nie zd\u0105\u017c\u0105 sprawdzi\u0107 ich walizek, \u201ew kt\u00f3rych nie by\u0142o prawie nic\u201d. A by\u0142 \u201eluty, przeokropny mr\u00f3z\u201d. Czy to r\u00f3wnie\u017c na rozkaz z\u00a0Moskwy? Rano celnik \u2013 na rozkaz z\u00a0Moskwy \u2013 \u201eostrym narz\u0119dziem rozerwa\u0142 sk\u00f3rzane nesesery i\u00a0kopn\u0105\u0142 je tak, \u017ce wszystko wysypa\u0142o si\u0119 na pod\u0142og\u0119\u201d. Je\u015bli kto\u015b zostawia\u0142 maj\u0105tek, to do szykan nale\u017ca\u0142o \u201eoficjalne zrzeczenie si\u0119 maj\u0105tku na rzecz Skarbu Pa\u0144stwa\u201d. Jak w\u00a0\u015bredniowieczu w\u00a0Anglii, Francji, Austrii, Niemczech, Hiszpanii\u00a0\u2013 i\u00a0ponownie w\u00a0Niemczech i\u00a0Austrii w\u00a0latach 30. XX wieku.<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>Dla dzieci wysepk\u0105 bezpiecze\u0144stwa by\u0142a \u017cydowska szko\u0142a, lecz jej tarcz\u0119 \u201e\u0141\u00f3d\u017a XXVII im. Pereca\u201d nosi\u0142o si\u0119 na gumkach lub agrafkach, \u017ceby przed wyj\u015bciem na ulic\u0119 \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 jak gettow\u0105 opask\u0119<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

\u201eXXVII im. Pereca\u201d zamkni\u0119to. Na pogrzebie dyrektora z absolwent\u00f3w by\u0142a ju\u017c tylko Go\u0142da. I to ona po latach postara\u0142a si\u0119, \u017ceby w Warszawie na Dworcu Gda\u0144skim wmurowano tablic\u0119 z cytatem z mojego wiersza: \u201eTu wi\u0119cej zostawili po sobie ni\u017c mieli\u201d. \u201eZostawiali za sob\u0105 wi\u0119cej, ni\u017c mieli, bo ca\u0142\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, wspomnienia, groby rodzinne i twarze przyjaci\u00f3\u0142\u201d \u2013 komentowa\u0142 jej brat, Janusz, kt\u00f3ry wyjecha\u0142 do Szwecji, gdzie praktykowa\u0142 medycyn\u0119, prowadzi\u0142 orkiestr\u0119 dla wygna\u0144c\u00f3w i pisa\u0142 dla nich piosenki o tym, jak \u201eprzekwit\u0142y zapomniane sny\u201d. Do pierwszoosobowej narracji \u201eGo\u0142da Tencer. Jidisze mame\u201d spisanej przez Katarzyn\u0119 Przybyszewsk\u0105-Ortonowsk\u0105 w\u0142\u0105czone s\u0105 marcowe wspomnienia jej brata oraz koleg\u00f3w i kole\u017canek z \u017cydowskiej szko\u0142y. Pokolenia, kt\u00f3remu zdawa\u0142o si\u0119, \u017ce \u201ewszystkiego, co z\u0142e, do\u015bwiadczyli ju\u017c nasi rodzice\u201d i \u017ce \u201eto si\u0119 nie mo\u017ce powt\u00f3rzy\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

\"1985\u201eCud Purymowy\u201d, 1985<\/span><\/em><\/span><\/a><\/p>\n

\u00a0<\/a><\/p>\n

Dalsze dzieje Go\u0142dy zwi\u0105zane s\u0105 z\u00a0Teatrem \u017bydowskim, kt\u00f3ry zosta\u0142 w\u00a0Warszawie bez Idy Kami\u0144skiej, wi\u0119kszo\u015bci aktor\u00f3w i\u00a0publiczno\u015bci. Z rozpadaj\u0105cym si\u0119 budynkiem, gdzie na scen\u0119 przecieka\u0142 deszcz, \u201eharcowa\u0142y szczury\u201d. Dyrektorem zosta\u0142 Szymon Szurmiej. Go\u0142da, kt\u00f3ra z\u00a0czasem zosta\u0142a jego \u017con\u0105, twierdzi, \u017ce mia\u0142 bujn\u0105 wyobra\u017ani\u0119 i\u00a0dlatego trudno by\u0142o zgadn\u0105\u0107, co w\u00a0jego narracji by\u0142o prawd\u0105, a\u00a0co nie. Ja bez zgadywania wiem, \u017ce zupe\u0142nie nieprawdziwa jest jego wersja wyst\u0119p\u00f3w teatru w\u00a01967 roku w\u00a0Nowym Jorku. Przede wszystkim polecieli\u015bmy na tourn\u00e9e do Nowego Jorku, a\u00a0nie \u201epo Stanach Zjednoczonych\u201d. Nie grali\u015bmy i\u00a0nie zamierzali\u015bmy gra\u0107 sztuki Arthura Millera \u201eWszyscy moi synowie\u201d, bo nie wozi si\u0119 w\u0119gla do Newcastle ani samowar\u00f3w do Tu\u0142y. Zatem nieprawda, \u017ce \u201etrzeba by\u0142o [t\u0119 sztuk\u0119] zdj\u0105\u0107\u201d. Nieprawda, \u017ce \u201enagle przychodzi telegram: przerwa\u0107 wyst\u0119py. […] Dyspozycja z\u00a0Polski dostarczona przez ambasad\u0119, bo zacz\u0119\u0142a si\u0119 wojna izraelsko-arabska\u201d. I nieprawda, \u017ce \u201eimpresario zap\u0142aci\u0142 gigantyczne odszkodowanie\u201d. Wszystko to dramatyzacja Szymona Szurmieja. Wojna, o\u00a0kt\u00f3r\u0105 w\u00a0tym kontek\u015bcie chodzi, zacz\u0119\u0142a si\u0119 5\u00a0czerwca i\u00a0sze\u015b\u0107 dni p\u00f3\u017aniej sko\u0144czy\u0142a, a\u00a0my odlecieli\u015bmy do Nowego Jorku 12 pa\u017adziernika. Owszem, wa\u017cy\u0142y si\u0119 losy: czy nas w\u00a0tych okoliczno\u015bciach wypuszcz\u0105, ale Kami\u0144ska\u00a0\u2013 znakomita dyplomatka\u00a0\u2013 przekona\u0142a w\u0142adzunie, \u017ce odwo\u0142anie naszych wyst\u0119p\u00f3w zrobi bardzo z\u0142e wra\u017cenie w\u00a0\u015bwiecie, a\u00a0nasze wyst\u0119py \u2013 wprost przeciwnie. I tak si\u0119 sta\u0142o. Grali\u015bmy na Broadwayu, w\u00a0sercu teatralnego \u015bwiata, bite dwa miesi\u0105ce z\u00a0popo\u0142udni\u00f3wkami w\u00a0weekendy, ambasada zaprosi\u0142a ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 na sute przyj\u0119cie do Waszyngtonu\u00a0\u2013 z\u00a0kt\u00f3rego si\u0119 wykr\u0119ci\u0142em, bo zamierza\u0142em prysn\u0105\u0107 i\u00a0ba\u0142em si\u0119 wst\u0105pi\u0107 na jej teren\u00a0\u2013 i\u00a0obdarzy\u0142a nas butelkami polskiej w\u00f3dki oraz kartonami ameryka\u0144skich papieros\u00f3w. Nasz ameryka\u0144ski impresario nie tylko nie zap\u0142aci\u0142 \u201egigantycznego odszkodowania\u201d, lecz gigantycznie na nas zarobi\u0142.<\/span><\/p>\n

W teatrze Szurmieja grali przewa\u017cnie nie\u017cydowscy aktorzy dla przewa\u017cnie nie\u017cydowskiej publiczno\u015bci.\u00a0<\/em>Poszed\u0142em na przedstawienie jesieni\u0105 1993 roku, gdy mia\u0142em semestr na UW, i\u00a0pr\u0119dko wyszed\u0142em, bo tak m\u00f3wili, \u017ce nic nie rozumia\u0142em. Nie wiem, jak sobie radzili, wyst\u0119puj\u0105c za granic\u0105. Przypuszczam, \u017ce i\u00a0tam publiczno\u015b\u0107 przewa\u017cnie nie rozumia\u0142a jidysz. Z wyj\u0105tkiem Niemiec, bo podobny j\u0119zyk. Golda opowiada, \u017ce bardzo dobrze przyjmowano buduj\u0105cy spektakl o\u00a0Januszu Korczaku, ale nie \u201ePie\u015b\u0144 o\u00a0zamordowanym \u017cydowskim narodzie\u201d, wspania\u0142y rapsod \u017ca\u0142obny Icchoka Kacenelsona, naocznego \u015bwiadka Zag\u0142ady, kt\u00f3rej nie prze\u017cy\u0142. Publiczno\u015b\u0107 wychodzi\u0142a z\u00a0sali, co moim zdaniem dobrze \u015bwiadczy o\u00a0dziele Kacenelsona. W Zag\u0142\u0119biu Ruhry kto\u015b podpali\u0142 hotel, w\u00a0kt\u00f3rym nocowali. Co moim zdaniem \u015bwiadczy, \u017ce \u2013 niezale\u017cnie od marnej dykcji \u2013 teatr ten by\u0142 potrzebny.<\/span><\/p>\n

\n

\n

<\/i>Do \u017bydowskiego poszed\u0142em w 1993 roku i pr\u0119dko wyszed\u0142em, bo tak m\u00f3wili, \u017ce nic nie rozumia\u0142em z ich jidysz. Nie wiem, jak sobie radzili, wyst\u0119puj\u0105c za granic\u0105\u00a0<\/span><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\"KatarzynaKatarzyna Przybyszewska-Ortonowska, \u201eGo\u0142da Tencer. Jidisze mame\u201d<\/strong>. Wydawnictwo Edipresse Ksi\u0105\u017cki, 582 strony, w\u00a0ksi\u0119garniach od wrze\u015bnia 2019<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Szurmiejowi nigdy nie brakowa\u0142o pomys\u0142\u00f3w. W 1975 roku zaprosi\u0142 Id\u0119 Kami\u0144sk\u0105 na obchody pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej rocznicy \u015bmierci jej matki Estery Rachel Kami\u0144skiej. Ida Kami\u0144ska, kt\u00f3ra zawsze wiedzia\u0142a, jak si\u0119 zachowa\u0107, powiedzia\u0142a wtedy ze sceny swojego by\u0142ego teatru: \u201e\u017bydzi Warszawy, nie wiem, kto lepiej zrobi\u0142. Ja, kt\u00f3ra wyjecha\u0142am, czy wy, kt\u00f3rzy zostali\u015bcie\u201d. Nie wierzy\u0142em, gdy pierwszy raz si\u0119 o\u00a0tym dowiedzia\u0142em. My\u015bla\u0142em, \u017ce to fantazja Szurmieja, lecz okaza\u0142o si\u0119, \u017ce rzeczywi\u015bcie tak powiedzia\u0142a. Pytanie tylko, czy szczerze\u00a0\u2013 przecie\u017c by\u0142a dyplomatk\u0105. Go\u0142da twierdzi, \u017ce jeszcze jedno zdanie pad\u0142o wtedy ze sceny: \u201eBo wy macie sw\u00f3j dom, a\u00a0ja ju\u017c domu nie mam\u201d, i\u00a0wyja\u015bnia, \u017ce domem dla Kami\u0144skiej by\u0142 teatr i\u00a0dlatego czu\u0142a si\u0119 bezdomna. We wspomnieniach Go\u0142dy, kt\u00f3ra przez czterdzie\u015bci lat by\u0142a jego \u017con\u0105, Szurmiej by\u0142 bezb\u0142\u0119dnym artyst\u0105 oraz energicznym, zaradnym i\u00a0zas\u0142u\u017conym dzia\u0142aczem \u017cydowskiej kultury. Jego niew\u0105tpliwym sukcesem by\u0142y wyst\u0119py w\u00a0Hollywood, gdzie Kami\u0144ska dotar\u0142a sama, a\u00a0on z\u00a0zespo\u0142em. \u201eNa widowni ca\u0142a hollywoodzka elita \u2013 opowiada Go\u0142da. \u2013 Walter Matthaw rozmawia\u0142 z\u00a0nami w\u00a0jidysz\u201d. Chyba g\u0142\u00f3wnie z\u00a0ni\u0105, bo w\u00a0tym zespole nawet Szurmiej zna\u0142 jidysz ledwo, ledwo. Syna, kt\u00f3ry im si\u0119 urodzi\u0142 w\u00a01985 roku, nie nauczyli jidysz: \u201ePomy\u015bleli\u015bmy z\u00a0Szymonem, \u017ce mo\u017ce jednak nie\u201d. Bez wyja\u015bnienia. Czy z\u00a0braku wiary w\u00a0przysz\u0142o\u015b\u0107 tej mozolnie przed\u0142u\u017canej kultury?<\/span><\/p>\n

\n

Sukcesem by\u0142y wyst\u0119py w\u00a0Hollywood, gdzie Kami\u0144ska dotar\u0142a sama, a\u00a0Szurmiej z\u00a0zespo\u0142em. \u201eNa widowni ca\u0142a hollywoodzka elita\u201d \u2013 opowiada Go\u0142da<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Niekoniecznie trzeba si\u0119 zgadza\u0107 z zamaszystymi twierdzeniami Szurmieja, kt\u00f3re bezkrytycznie przytacza jego wierna wdowa. Na przyk\u0142ad \u017ce kultura \u017cydowska \u201eto cz\u0119\u015b\u0107 sk\u0142adowa kultury polskiej\u201d albo \u017ce \u201eantysemityzm jest wsz\u0119dzie tam, gdzie s\u0105 \u017bydzi\u201d. I my\u015bl\u0119, \u017ce gdyby rzeczywi\u015bcie \u201eprasa ameryka\u0144ska zacz\u0119\u0142a nazywa\u0107 Szymona [Szurmieja] Laurence\u2019em Olivierem teatru \u017cydowskiego\u201d, to w ksi\u0105\u017cce nie zabrak\u0142oby jakich\u015b bli\u017cszych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Zaskakuj\u0105ce jest wspomnienie ich syna z pierwszej wizyty w teatrze swoich rodzic\u00f3w. Ma osiem lat. Aktorzy na scenie pr\u00f3buj\u0105, Szurmiej siedzi na widowni. \u201eKo\u0144cz\u0105 , stoj\u0105 nieruchomo, jakby zastygli w oczekiwaniu. Tata podnosi si\u0119 z miejsca i krzyczy: A jeba\u0142 was wszystkich pies… […] mama , kt\u00f3ra r\u00f3wnie\u017c tam by\u0142a, kryje twarz w d\u0142oniach i zaczyna g\u0142o\u015bno szlocha\u0107…\u201d. W teatrze Kami\u0144skiej co\u015b takiego by\u0142oby nie do pomy\u015blenia. I chyba w \u017cadnym innym teatrze.<\/span><\/p>\n

\"Dla\u201eDla mnie bomba\u201d, Go\u0142da Tencer, 2006, fot.\u00a0 J. Barcz<\/span><\/em><\/span><\/a><\/p>\n

Recenzje, jakie otrzymywa\u0142 teatr, gdy Go\u0142da przej\u0119\u0142a go po swym m\u0119\u017cu, zaprzeczaj\u0105 peanom, jakie o\u00a0nim wyg\u0142asza w\u00a0ksi\u0105\u017cce. Przypominano w\u00a0nich o\u00a0\u201enieufno\u015bci wobec sposobu prowadzenia tej sceny przez ostatnie dekady\u201d. \u017be teatrowi temu \u201eprzez lata zarzucano anachronizm, kicz i\u00a0cepeliad\u0119\u201d. Pisano, \u017ce \u201ezakurzona folklorystyczna buda z\u00a0pejsami na rzepy\u201d i\u00a0\u201enajgorszy do niedawna teatr w\u00a0Warszawie\u201d ma teraz szans\u0119 sta\u0107 si\u0119 \u201ejej najciekawsz\u0105 scen\u0105\u201d, \u017ce \u201estaje si\u0119 jedn\u0105 z\u00a0bardziej poszukuj\u0105cych scen w\u00a0stolicy\u201d. \u201eGo\u0142do, to nadzwyczajne, co dzieje si\u0119 z\u00a0Teatrem \u017bydowskim pod Twoj\u0105 dyrekcj\u0105. Odrodzi\u0142a\u015b ten teatr. I w\u00a0og\u00f3le \u017cydowski teatr\u201d \u2013 napisa\u0142a jej w\u00a0li\u015bcie Hanna Krall z\u00a0okazji jubileuszu pracy na scenie. Irena Sendlerowa w\u00a0swoim li\u015bcie podkre\u015bli\u0142a jej wielkie \u201ezas\u0142ugi w\u00a0ratowaniu pami\u0105tek kultury Narodu \u017bydowskiego\u201d. Bo Go\u0142da Tencer, Genia z\u00a0najbardziej \u017cydowskiej ulicy powojennej \u0141odzi, to nie tylko \u015bwietna samorodna \u015bpiewaczka, aktorka, re\u017cyserka, lecz r\u00f3wnie\u017c Fundacja \u201eShalom\u201d, coroczny festiwal Warszawa Singera, kursy polsko-\u017cydowskiej historii dla m\u0142odzie\u017cy, s\u0142ynna objazdowa wystawa fotografii \u201eI ci\u0105gle widz\u0119 ich twarze\u201d. W\u0105tpi\u0119, czy kto\u015b zrobi\u0142 wi\u0119cej, by ocali\u0107 pami\u0119\u0107 o\u00a0polskich \u017bydach.<\/span><\/p>\n

Epilogiem tej dramatycznej opowie\u015bci jest wygnanie teatru. Jeszcze jedno wygnanie. Tyle \u017ce tym razem nie przez antysemit\u00f3w, lecz \u017byd\u00f3w. Sprzedano budynek deweloperowi. \u201e\u017bydzi mnie sprzedali, \u017bydzi\u201d \u2013 \u017cali\u0142a mi si\u0119 ze \u0142zami w\u00a0oczach i\u00a0niedowierzaniem. Jak gdyby w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w brakowa\u0142o filistyn\u00f3w. Szukanie nowego domu, czy cho\u0107by przytu\u0142ku, dla \u017cydowskiego teatru to rozdzia\u0142 do nast\u0119pnej ksi\u0105\u017cki.<\/span><\/p>\n

PS Przyda\u0142aby si\u0119 uwa\u017cniejsza redakcja i korekta. \u201e2 maja 1945 roku, w niedziel\u0119 przewodni\u0105, wywieziono ostatni transpoort \u017byd\u00f3w z \u0141ukowa do Treblinki\u201d; \u201ePodszed\u0142 do mnie Izaaka Bashevisa Singer\u201d; \u201eIzaaka Bashevisa Singer s\u0142ucha\u0142 z uwag\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

HENRYK GRYNBERG<\/strong> – Prozaik, poeta, eseista i dramaturg urodzony w 1936 roku. Od roku 1967 mieszka w Stanach Zjednoczonych. Utwory Grynberga t\u0142umaczono na wiele j\u0119zyk\u00f3w. Autor otrzyma\u0142 m.in. nagrody im. Tadeusza Borowskiego (1966), Fundacji Ko\u015bcielskich (1966) oraz Stanis\u0142awa Vincenza (1991). Stale wsp\u00f3\u0142pracuje z dwutygodnik.com.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

“Golem”, re\u017c. Maja Kleczewska, fot. Magda Hueckel GO\u0141DA TENCER W PIERWSZEJ OSOBIE HENRYK GRYNBERG Go\u0142da Tencer, Genia z najbardziej \u017cydowskiej ulicy powojennej \u0141odzi, to nie tylko \u015bwietna samorodna \u015bpiewaczka, aktorka, re\u017cyserka. W\u0105tpi\u0119, czy kto\u015b zrobi\u0142 wi\u0119cej, by ocali\u0107 pami\u0119\u0107 o polskich \u017bydach. Jej ojciec \u201eby\u0142 zawsze jaki\u015b taki nieobecny\u201d. \u201eNie m\u00f3wi\u0142 o sobie, a my […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98809"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=98809"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98809\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":98841,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/98809\/revisions\/98841"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=98809"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=98809"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=98809"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}