![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/10\/9\/3ecb9c6410111e19efa51ea60d4aa093\/jpg\/jhi\/header\/getto_chlodna_kladka_jhi.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/zih-1.png\")
<\/a>Zielone wysepki po\u015brodku piek\u0142a. O zieleni w getcie warszawskim<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\nJustyna Majewska<\/strong><\/span><\/p>\n Ju\u017c na pocz\u0105tku okupacji w\u0142adze niemieckie zabroni\u0142y \u017bydom korzystania m.in. z Ogrodu Saskiego s\u0105siaduj\u0105cego z placem Pi\u0142sudskiego, przemianowanym na plac Adolfa Hitlera. \u017bydom zabroniony by\u0142 wst\u0119p do wszystkich park\u00f3w i ziele\u0144c\u00f3w nie le\u017c\u0105cych na tzw. obszarze zagro\u017conym tyfusem (Seuchensperrgebiet<\/em>), kt\u00f3ry p\u00f3\u017anej sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 getta[1]<\/a>. Kiedy w 1940 r. rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 prace wyznaczaj\u0105ce granice getta warszawskiego, przewodnicz\u0105cy Rady \u017bydowskiej Adam Czerniak\u00f3w czyni\u0142 wiele zabieg\u00f3w, aby przysz\u0142a dzielnica \u017cydowska spe\u0142nia\u0142a, na ile to mo\u017cliwe, potrzeby bytowe ludno\u015bci, wliczaj\u0105c w to potrzeby mieszkaniowe, komunikacyjne, handlowe, religijne, zdrowotne, ale te\u017c potrzeb\u0119 dost\u0119pu do przestrzeni zielonej.<\/span><\/p>\n St\u0105d starania, aby w granicach dzielnicy znalaz\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno Hale Mirowskie, szpital na Czystem, Dom Sierot prowadzony przez Janusza Korczaka (obie instytucje przeniesiono do getta w grudniu 1940 r.), a tak\u017ce s\u0105siaduj\u0105cy z dzielnic\u0105 Ogr\u00f3d Krasi\u0144skich. Muran\u00f3w na prze\u0142omie XIX i XX w. w wyniku rozbudowy traci\u0142 przestrzenie zielone. Skwery, place a nawet pojedyncze drzewa ust\u0119powa\u0142y miejsca kolejnym kamienicom-studniom. Zielonym zapleczem dla mieszka\u0144c\u00f3w dzielnicy nalewkowsko-muranowskiej by\u0142 w\u0142a\u015bnie Ogr\u00f3d Kasi\u0144skich. Wysi\u0142ki Czerniakowa, by park ten znalaz\u0142 si\u0119 w granicach getta, nie przynios\u0142y jednak \u017cadnego skutku. 16 listopada 1940 r., kiedy zamkni\u0119cie \u017cydowskiej dzielnicy mieszkaniowej sta\u0142o si\u0119 faktem, w jej obszarze nie by\u0142o niemal w og\u00f3le teren\u00f3w zielonych.<\/span><\/p>\n Pomimo to \u017cydowska administracja dzielnicy d\u0105\u017cy\u0142a do jej zazielenienia. Plan i wykonanie zadania zagospodarowanie plac\u00f3w i pustych teren\u00f3w zieleni\u0105 Rada \u017bydowska powierzy\u0142a Towarzystwu Popierania Rolnictwa, Toporol, kt\u00f3rym w getcie kierowa\u0142 agronom, Israel Sudowicz. Zak\u0142adane przez Toporol zielniki i ogr\u00f3dki mo\u017cna sklasyfikowa\u0107 jako ogrody \u201ezbuntowane\u201d, \u201eprowokuj\u0105ce\u201d (defiant gardens<\/em>)[2]<\/a>. Okre\u015blenie to, ukute przez Kennetha Helphanda, jest stosowane od opisu przestrzeni zielonych rosn\u0105cych w warunkach ekstremalnych dla \u015brodowiska przyrodniczego, w kt\u00f3rych wegetacja ro\u015blin jest wyznaczana nie tylko przez cykl biologiczny, ale tak\u017ce przez wojn\u0119. To ziele\u0144ce w\u015br\u00f3d okop\u00f3w, w gettach, w obozach.<\/span><\/p>\n \n Toporol dzia\u0142a\u0142 jeszcze przed wojn\u0105, a jego celem by\u0142o krzewienie pracy rolnej w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w i tworzenie kadr rolniczych do emigracji zamorskiej[3]<\/a>. W getcie warszawskim Toporol zajmowa\u0142 si\u0119 przede wszystkim zagospodarowaniem teren\u00f3w zielonych. Z jednej strony chodzi\u0142o o upi\u0119kszenie getta poprzez utworzenie zielnik\u00f3w, kwietnik\u00f3w i ogrod\u00f3w dla dzieci, z drugiej o realizacj\u0119 celu praktycznego: upraw\u0119 warzyw na cele organizacji pomocowych dzia\u0142aj\u0105cych w getcie (sieroci\u0144c\u00f3w, punkt\u00f3w dla uchod\u017ac\u00f3w)[4]<\/a>.<\/span><\/p>\n Do prac rolnych by\u0142a zaanga\u017cowana m\u0142odzie\u017c \u017cydowska, kt\u00f3ra w praktyce mia\u0142a pozna\u0107 zasady pracy w gospodarstwie wiejskim. Na tzw. Przysposobieniu Rolniczym, czyli kursach Toporolu organizowanych na terenie getta w 1940 r. wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 a\u017c 267 s\u0142uchaczy (91 kursant\u00f3w kontynuowa\u0142o nauk\u0119 na drugim roku) a w 1941 r. \u2013 61 s\u0142uchaczy. Program obejmowa\u0142 zaj\u0119cia teoretyczne i praktyczne w ogr\u00f3dkach warzywnych, o kt\u00f3rych pisz\u0119 poni\u017cej. Toporol wsp\u00f3lnie z Towarzystwem Szerzenia Pracy Zawodowej i Rolnej w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w \u201eORT\u201d prowadzi\u0142 te\u017c kursy gospodarstwa wiejskiego, w kt\u00f3rych w 1941 r. bra\u0142o udzia\u0142 324 s\u0142uchaczy.<\/span><\/p>\n Entuzjazm i gotowo\u015b\u0107 do pracy agronom\u00f3w i kursant\u00f3w Toporolu pocz\u0105tkowo napotka\u0142y przeszkody prawne. Wiele teren\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna by przeznaczy\u0107 pod uprawy by\u0142o niedost\u0119pnych, poniewa\u017c nie stanowi\u0142y w\u0142asno\u015bci \u017cydowskiej. Dzia\u0142ki dzier\u017cawiono dzi\u0119ki pomocy Rady \u017bydowskiej. Zanim mo\u017cna by\u0142o przyst\u0105pi\u0107 do prac uprawnych, musia\u0142y by\u0107 uprz\u0105tni\u0119te z ruin i cegie\u0142, przekopane i zniwelowane. W raporcie z dzia\u0142alno\u015bci Toporolu za okres grudzie\u0144 1940-maj 1941 r. zajdziemy adresy kilku miejsc i wykonywanych tam prac rolniczych. Na dzia\u0142ce przy Smoczej 35 (dzi\u015b okolice skrzy\u017cowania ul. Anielewicza i Smoczej) o wielko\u015bci 2,5 tys. m2<\/sup>\u00a0Toporol zajmowa\u0142 si\u0119 sadem. Na terenie by\u0142ego wi\u0119zienia przy Zamenhofa 19 (dzi\u015b okolice Muzeum Polin) Toporol uprawia\u0142 jeden z ogr\u00f3dk\u00f3w warzywnych o \u0142\u0105cznej powierzchni 1000 m2<\/sup>.<\/span><\/p>\n Du\u017cego nak\u0142adu pracy wymaga\u0142 ca\u0142kowicie zdewastowany teren ogrodniczy przy cmentarzu \u017cydowskim na Okopowej. Aktywi\u015bci Toporolu naprawili 3 szklarnie i ponad 100 okien inspektowych (skrzynie bez dna, z oknem umo\u017cliwiaj\u0105cym otwarcie lub rozszczelnienie przeznaczone do uprawy ro\u015blin wczesn\u0105 wiosn\u0105 i p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105), w kt\u00f3rych zasadzili sa\u0142at\u0119, rzodkiewk\u0119, pomidory, kapust\u0119, kalafior, kalarep\u0119 oraz kwiaty letnie. W szklarniach wypikowano 13 tys. begonii, 1,5 tys. petunii, 3 tys. lobelii i ponad 10 tys. pomidor\u00f3w na rozsad\u0119. Do gruntu wysadzono k\u0142\u0105cze dalii. \u0141\u0105cznie 200 uczestnik\u00f3w kurs\u00f3w Toporolu wysia\u0142o i obsadzi\u0142o 1,5 tys. m2<\/sup>\u00a0ziemi.<\/span><\/p>\n W ogrodzie zbombardowanego szpitala \u015bw. Ducha na Elektoralnej 12 (dzi\u015b mie\u015bci si\u0119 tam Mazowiecki Instytut Kultury), gdzie odbywa\u0142y si\u0119 teoretyczne kursy przygotowawcze, kursanci obsadzili 2,5 tys. m2<\/sup>\u00a0rozmaitymi warzywami, a kilka zagon\u00f3w przeznaczono na rumianek zasadzony na potrzeby szpitala. Janina Bauman, kt\u00f3ra tam pracowa\u0142a, nazywa\u0142a to miejsce \u201ezielon\u0105 wysepk\u0105 po\u015brodku piek\u0142a\u201d[5]<\/a>. Ponad 100 ochotnik\u00f3w przez 6 tygodni porz\u0105dkowa\u0142o teren wielko\u015bci 2 morg (ok. 120 ar\u00f3w) na G\u0119siej 24 (dzi\u015b okolice bloku na Anielewicza 12). Uprz\u0105tn\u0119li gruz i bruk, a na ich miejsce postawili 100 okien inspektowych, w kt\u00f3rych wysiano pomidory, sa\u0142at\u0119, og\u00f3rki i kwiaty. Toporol wydzier\u017cawi\u0142 te\u017c boisko \u201eSkry\u201d, gdzie uprawia\u0142 kartofle, buraki i kapust\u0119.<\/span><\/p>\n Towarzystwo opiekowa\u0142o si\u0119 tak\u017ce ogrodem przy G\u0142\u00f3wnym Domu Schronienia przy Dzielnej 37 (obok ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Augustyna); przekopa\u0142o i rozplanowa\u0142o ogr\u00f3dek dzieci\u0119cy przy Zamenhofa 19, gdzie\u00a0Centos<\/a>\u00a0prowadzi\u0142 ognisko dla dzieci \u017cebrz\u0105cych; uporz\u0105dkowa\u0142o skwer wok\u00f3\u0142 gmachu i na dziedzi\u0144cu Rady \u017bydowskiej na Grzybowskiej 26\/28 (okolice budynku przy Jana Paw\u0142a II 24); uprz\u0105tn\u0119\u0142o, przekopa\u0142o i obsia\u0142o dwa skwery przy Synagodze na T\u0142omackiem, przyci\u0119\u0142o \u017cywop\u0142ot i uporz\u0105dkowa\u0142o rosn\u0105ce tam drzewa; zniwelowa\u0142o i obsia\u0142o teren wok\u00f3\u0142 kwarantanny przy Leszno 82 (dzi\u015b teren Urz\u0119du Dzielnicy Wola).<\/span><\/p>\n \n Dodatkowo Toporol za zgod\u0105 Wydzia\u0142u Ogrodnictwa Miejskiego dosta\u0142 pod opiek\u0119 skwery miejskie zlokalizowane na pl. Grzybowskim, skwer przy T\u0142omackiem i na ul. Zamenhofa. W celu prowadzenia praktycznych kurs\u00f3w przysposobienia rolniczego Toporol stworzy\u0142 te\u017c ogr\u00f3d o powierzchni 3300 m2<\/sup>\u00a0na ul. Niskiej 20 (dzi\u015b teren Wydzia\u0142u Psychologii UW). Na za\u0142o\u017conych tam pokazowych poletkach wysiano 26 odmian rozmaitych ro\u015blin rolniczych, m.in. pszenic\u0119, owies, j\u0119czmie\u0144, len, konopie, buraki pastewne, brukiew i rzepak[6]<\/a>.<\/span><\/p>\n Emanuel Ringelblum dosta\u0142 zaproszenie na 9 czerwca 1941 r. na przegl\u0105d teren\u00f3w zagospodarowania przez Toporol[7]<\/a>. W swojej kronice getta zawar\u0142 obszern\u0105 relacj\u0119 z tej wizyty:<\/span><\/p>\n Tow[arzystwo] Toporol wiele w tym roku zdzia\u0142a\u0142o. Na 200 podw\u00f3rzach zasadzono kwiaty i warzywa. Wsz\u0119dzie wida\u0107 tablice Toporolu. Nie wsz\u0119dzie to si\u0119 jednak uda\u0142o. Na niekt\u00f3rych placach panuje tak o\u017cywiony ruch, \u017ce zasiewy zosta\u0142y zdeptane, jak na przyk\u0142ad na placu Trzech Mur\u00f3w [plac przy Wielkiej Synagodze ogrodzony murami od ul. Biela\u0144skiej, Przejazd i pl. Bankowego]. Na kursach Toporolu na Elektoralnej 12 wyszkoli\u0142o si\u0119 700 m\u0142odocianych. Na miejscu spalonego szpitala \u015awi\u0119tego Ducha teraz rozci\u0105ga si\u0119 wielkie pole zasiane r\u00f3\u017cnymi warzywami. Przy usuwaniu stos\u00f3w gruzu by\u0142o du\u017co roboty. Gdzie by\u0142y ruiny wojenne, tam obecnie kwitnie. Za\u0142o\u017cono nawet sztuczna\u0328 wyl\u0119garnie\u0328 kur. Na G\u0119siej obsiano wiele plac\u00f3w [nale\u017c\u0105cych do] dawnego wi\u0119zienia. Zatrudniono przy tej pracy 20 agronom\u00f3w. Zasiano r\u00f3wnie\u017c w ogr\u00f3dkach domowych oraz na balkonach. Du\u017co jednak jeszcze brakuje, \u017ceby getto pokry\u0142o si\u0119 zieleni\u0105[8]<\/a>.<\/span><\/p>\n Agronomi i s\u0142uchacze kurs\u00f3w Toporolu dzia\u0142ali z du\u017cym zaanga\u017cowaniem i entuzjazmem. \u201eOsiem godzin ci\u0119\u017ckiej pracy fizycznej pod b\u0142\u0119kitnym niebem. Nic lepszego nie mog\u0142am sobie wymarzy\u0107\u201d \u2013 pisa\u0142a Janina Bauman. \u2013 \u201ePo powrocie do domu by\u0142am tak zm\u0119czona, \u017ce ledwo mog\u0142am m\u00f3wi\u0107\u201d[9]<\/a>. Pomimo to rozmach ich dzia\u0142a\u0144 by\u0142 pozorny. Tereny, kt\u00f3re mogli zagospodarowa\u0107, by\u0142y niewielkie, gin\u0119\u0142y w\u015br\u00f3d budynk\u00f3w i w\u0105skich ulic getta, a ilo\u015b\u0107 zbieranych plon\u00f3w by\u0142a niewystarczaj\u0105ca. Irena W\u0119growicz-Paw\u0142owska, kt\u00f3ra w grudniu 1941 r. uko\u0144czy\u0142a kurs toporolski, pisa\u0142a w powojennej relacji, \u017ce sadzone przez ni\u0105 brukiew, pomidory czy rzepa nie zd\u0105\u017cy\u0142y nawet jeszcze dojrze\u0107, a ju\u017c by\u0142y wyrywane i zjadane przez wyg\u0142odnia\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w getta[10]<\/a>.<\/span><\/p>\n Toporol mia\u0142 te\u017c zas\u0142ugi na polu propagowaniu organizacji ogr\u00f3dk\u00f3w podw\u00f3rkowych i ukwiecaniu okien i balkon\u00f3w. Wyszkoleni agronomii i praktykanci za\u0142o\u017cyli i uprawiali 208 ogr\u00f3dk\u00f3w o \u0142\u0105cznej powierzchni niemal 19 tys. m2<\/sup>. Toporol s\u0142u\u017cy\u0142 te\u017c rad\u0105 i wskaz\u00f3wkami 265 osobom, kt\u00f3re samodzielnie zaj\u0119\u0142y si\u0119 organizacj\u0105 ogr\u00f3dk\u00f3w w swoich kamienicach. Zapewnia\u0142 darmowe nasiona, ziemi\u0119 ogrodow\u0105 (\u0142\u0105cznie 15 woz\u00f3w, kt\u00f3ra zosta\u0142y wykorzystane do doniczek balkonowych i okiennych, w kt\u00f3rych mieszka\u0144cy getta uprawiali zar\u00f3wno kwiaty, jak i warzywa), wypo\u017cycza\u0142 narz\u0119dzia. \u201eGazeta \u017bydowska\u201d podawa\u0142a, \u017ce takie ogr\u00f3dki zak\u0142adano w kamienicach na Ceglanej, Elektoralnej, Grzybowskiej, Lesznie, Nowolipiu, Nowolipkach, Ogrodowej, Smoczej, \u015aliskiej[11]<\/a>. Plony zebrane z ogr\u00f3dk\u00f3w podw\u00f3rzowych mia\u0142y by\u0107 przeznaczone dla najbiedniejszych mieszka\u0144c\u00f3w getta. Spodziewano si\u0119 zebra\u0107 prawie 100 ton warzyw, w tym rzodkiewk\u0119, szczaw, brukiew, kapust\u0119, burak, cebul\u0119, og\u00f3rki, marchew, pietruszk\u0119, szczypiorek, kalarep\u0119, sa\u0142at\u0119, pomidory[12]<\/a>.<\/span><\/p>\n O zak\u0142adaniu ogr\u00f3dka na podw\u00f3rku kamienicy na \u017belaznej 103 pisa\u0142 jej lokator, Tadeusz Obremski, przed wojn\u0105 w\u0142a\u015bciciel fabryki but\u00f3w.<\/span><\/p>\n By\u0142 to jeden z najnowocze\u015bniejszych dom\u00f3w ghetta i najlepiej po\u0142o\u017cony. W domu tym mie\u015bci\u0142 si\u0119 du\u017cy plac z drzewami. Nasz\u00a0Komitet Domowy<\/a>\u00a0[\u2026] postanowi\u0142 na m\u00f3j wniosek urz\u0105dzi\u0107 z placu ogr\u00f3dek. Zakupiono odpowiednie nasiona i lokatorzy przyst\u0105pili do pracy. By\u0142y to najmilsze dni, gdy\u017c wobec braku wi\u0119kszych przestrzeni w ghetcie nasz ogr\u00f3dek sta\u0142 si\u0119 z czasem jedynym miejscem wypoczynku. Ale celem ogrodu nie by\u0142a tylko nasza pogoda. Urz\u0105dzono w nim cz\u0119sto imprezy dochodowe dla internat\u00f3w[13]<\/a>.<\/span><\/p>\n Lokatorzy kamienicy na \u017belaznej 103 byli lud\u017ami bogatymi, kt\u00f3rych pocz\u0105tkowo bronili si\u0119 przed gettow\u0105 pauperyzacj\u0105. Za\u0142o\u017cyli ogr\u00f3dek w celach komercyjnych, op\u0142aty z odbywaj\u0105cych si\u0119 tam imprez przekazywali dla internat\u00f3w. Do takich dzia\u0142a\u0144, czyli organizacji na podw\u00f3rzach odp\u0142atnych imprez, zach\u0119ca\u0142a mieszka\u0144c\u00f3w \u017bydowska Samopomoc Spo\u0142eczna. By\u0142a to jedna z form zbi\u00f3rek pieni\u0119\u017cnych na rzecz biedniejszych mieszka\u0144c\u00f3w kamienicy b\u0105d\u017a pobliskich o\u015brodk\u00f3w pomocy jak sieroci\u0144ce, punkty dla dzieci czy uchod\u017ac\u00f3w.<\/span><\/p>\n 9 lipca 1941 roku Halina Szwambaum pisa\u0142a do przedwojennej nauczycielki, Stefanii Liliental, \u017ce siedzi w fotelu na balkonie po\u015br\u00f3d doniczek z fasola\u0328 i s\u0142onecznikami, \u201eniczem w altanie\u201d[14]<\/a>. Bardzo dobrze w warunkach niskiego nas\u0142onecznienia ros\u0142y chwasty, kt\u00f3rym Halina Szwambaum przygl\u0105da\u0142a si\u0119 z zainteresowaniem. \u201eM\u00f3j balkon, chocia\u017c nies\u0142oneczny, wygl\u0105da jak prawdziwy ogr\u00f3d. Doniczki, skrzynki, pe\u0142no zieleni, pe\u0142no nadziei na kwiaty. Najwi\u0119ksz\u0105 pociech\u0119 mam z grochu \u2013 wczoraj otworzy\u0142 si\u0119 pierwszy bia\u0142y kwiatek\u201d[15]<\/a>. Dla uzyskania \u201ewillowego\u201d nastroju Halina u\u0142o\u017cy\u0142a na balkonie kamie\u0144 i ceg\u0142\u0119, co mia\u0142o dawa\u0107, jak pisa\u0142a ironicznie, efekt francuskiego budownictwa, \u201ebrique et pierre\u201d[16]<\/a>. Horyzont balkonu ko\u0144czy\u0142a wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego[17]<\/a>\u00a0i \u201etroszk\u0119 otwartego nieba\u201d.<\/span><\/p>\n Dzi\u0119ki Toporolowi wielu mieszka\u0144c\u00f3w getta uprawia\u0142o ro\u015bliny.\u00a0Henryka \u0141azowert\u00f3wna<\/a>\u00a0na swoim balkonie na Siennej mia\u0142a pomidory i nieokre\u015blone, czerwone kwiaty[18]<\/a>. Na oknach i balkonach ros\u0142y fasola, groch, nasturcje, rezedy, koniczyna. Mary Berg pisa\u0142a, \u017ce \u201ena niekt\u00f3rych parapetach kie\u0142kuj\u0105 d\u0142ugie i cienki \u0142ody\u017cki cebuli, raczej \u017c\u00f3\u0142te ni\u017c zielone\u201d[19]<\/a>. Na podw\u00f3rku kamienicy na Siennej 41, w kt\u00f3rej Berg mieszka\u0142a, r\u00f3s\u0142 krzak bzu, kt\u00f3ry dawa\u0142 rado\u015b\u0107 wszystkim mieszka\u0144com:<\/span><\/p>\n Noce w getcie s\u0105 gor\u0105ce i wilgotne. W naszym w\u0142asnym ogr\u00f3dku pachn\u0105 bzy, wi\u0119c po zachodzie s\u0142o\u0144ca wszyscy lokatorzy siedz\u0105 na podw\u00f3rzu. Ka\u017cdy przynosi swoje krzes\u0142o, ale moim ulubionym miejscem jest drewniany trzepak. Czasem \u015bpiewam w nocy i o dziwo nikt z lokator\u00f3w nie oponuje, najwyra\u017aniej dlatego, \u017ce chc\u0105 zapomnie\u0107 o swoich troskach[20]<\/a>.<\/span><\/p>\n Graniczna lokalizacja kamienicy sprawia\u0142a, \u017ce do Berg dochodzi\u0142 zza muru zapach lip, kt\u00f3ry zwraca\u0142 jej my\u015bli w stron\u0119 szerokiego \u015bwiata, dalekich l\u0105d\u00f3w i wolno\u015bci[21]<\/a>. Jednak te wysepki przyrody nie by\u0142y w stanie stworzy\u0107 azylu przed rzeczywisto\u015bci\u0105 getta. Za dnia do wsp\u00f3\u0142dzielonych pokoj\u00f3w przeludnionych mieszka\u0144 wdziera\u0142 si\u0119 zgie\u0142k i kurz ulicy, w nocy cisze\u0328 zak\u0142\u00f3ca\u0142o chrapanie i kaszel wsp\u00f3\u0142lokator\u00f3w.<\/span><\/p>\n Pomimo wysi\u0142k\u00f3w indywidualnych i Toporolu, \u017bydzi w getcie zostali gwa\u0142townie odizolowani od kontaktu z natur\u0105. Taki stan jest nazywany syndromem deficytu natury. Prowadzi on do zaburzenia w rozwoju emocjonalnym, fizycznym i spo\u0142ecznym na skutek oderwania od naturalnego \u015brodowiska. Jego dzia\u0142anie by\u0142o widoczne przede wszystkim u najm\u0142odszych. W wojennych dziennikach pojawiaj\u0105 si\u0119 zapisy o dzieciach, kt\u00f3re nie wiedz\u0105 co to drzewo, kwiat, rzeka i ich rodzicach, kt\u00f3rzy nie s\u0105 w stanie przekona\u0107 ich do istnienia tych dziw\u00f3w natury. Halina Schwambaum pr\u00f3bowa\u0142a wyt\u0142umaczy\u0107 6-letniemu ch\u0142opcu, co to szyszka.<\/span><\/p>\n Nie uda\u0142o mi si\u0119 go przekona\u0107, \u017ce to zwyczajny \u201eowoc drzewa iglastego\u201d. Nie wiedzia\u0142, jak to wygl\u0105da i wreszcie kaza\u0142am mu zasadzi\u0107 fasole\u0328 w doniczce. I dzieciak zasadzi\u0142 fasole\u0328, starannie ja\u0328 podlewa, przypatruj\u0105c si\u0119 zielonym listkom i ju\u017c wie, co to jest przyroda! Widzia\u0142 nawet drzewo u kolegi na podw\u00f3rku[22]<\/a>.<\/span><\/p>\n O podobnych wysi\u0142kach obja\u015bnienia natury pisa\u0142a te\u017c Rachela Auerbach:<\/span><\/p>\n Opowiada\u0142 mi kto\u015b w tych dniach, jak szed\u0142 za dwiema dziewcz\u0105tkami i pods\u0142ucha\u0142 ich rozmow\u0119. Jedenastoletnia opowiada\u0142a sze\u015bcio- czy siedmioletniej o \u0141azienkach. Brzmia\u0142o to jak bajka. Taki du\u017cy, du\u017cy, du\u017cy ogr\u00f3d, do kt\u00f3rego wchodzi\u0142o si\u0119 bez op\u0142aty (Wielkie zdziwienie s\u0142uchaczki. \u201eTo naprawd\u0119 nic nie kosztuje?!!!\u201d). \u015acie\u017cki i klomby. A co to znaczy \u201eklomby\u201d? I staw, i \u0142ab\u0119dzie. A co to znaczy \u201estaw\u201d? Co znaczy \u201e\u0142ab\u0119dzie\u201d? Dyskusja ugrz\u0119z\u0142a na trudnych obja\u015bnieniach, na glosach s\u0142ownych do tej legendy przesz\u0142o\u015bci. Widz\u0105c na stole par\u0119 ga\u0142\u0105zek bzu w s\u0142oju z woda\u0328, jedna pani prosi\u0142a mnie dzisiaj o \u201epo\u017cyczenie\u201d kawa\u0142ka bzu, by mog\u0142a go pokaza\u0107 swemu dziecku, kt\u00f3re jeszcze w swoim \u017cyciu bzu nie widzia\u0142o i pyta: \u201ea co to jest bez?\u201d \u201eTaki kwiat\u201d \u201eA co to jest kwiat?…\u201d[23]<\/a>.<\/span><\/p>\n Inicjatywn\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a cho\u0107 troch\u0119 zwalczy\u0107 syndrom deficytu natury by\u0142o organizowanie ogr\u00f3dk\u00f3w dzieci\u0119cych. Powstawa\u0142y one na w wyniku dzia\u0142a\u0144 podejmowanych przez Rad\u0119 \u017bydowsk\u0105 i instytucje opieku\u0144cze wiosn\u0105 1941 i szczeg\u00f3lnie wiosn\u0105 1942 roku. Nawi\u0105zywa\u0142y one do zak\u0142adanych od ko\u0144ca XIX wieku ogr\u00f3dk\u00f3w jordanowskich, przeznaczonych dla dzieci i m\u0142odzie\u017c ogrod\u00f3w czy park\u00f3w wypoczynku i zabawy. W getcie by\u0142o przynajmniej 6 takich ogr\u00f3dk\u00f3w. W przygotowaniu ogr\u00f3dka dzieci\u0119cego na Grzybowskiej 21 (dzi\u015b okolice Grzybowskiej 9 i budynku Q22) bra\u0142a udzia\u0142 m.in. Mary Berg:<\/span><\/p>\n Park znajduje si\u0119 w miejscu zbombardowanego domu, gdzie ogrodnicy z Toporolu posiali traw\u0119 i kwiaty. Dzi\u015b jest tam zielono. \u017bydowscy rzemie\u015blnicy postawili \u0142awki, hu\u015btawki itp. Uczniowie naszej szko\u0142y poszli tam malowa\u0107 zwierz\u0119ta na jednej ze \u015bcian pozosta\u0142ych ze po zrujnowanym domu. [\u2026] Inauguracja parku odby\u0142a si\u0119 dzi\u015b, by\u0142 obecny prezes Gminy Czerniak\u00f3w i inni wysocy urz\u0119dnicy. Na trawie ustawiono d\u0142ugie sto\u0142y, na nich le\u017ca\u0142y ma\u0142e torebki z cukierkami z melasy robionymi w getcie. Ka\u017cde dziecko dosta\u0142o ma\u0142y upominek i torebk\u0119 cukierk\u00f3w. W powietrzu rozbrzmiewa\u0142y radosne okrzyki i weso\u0142e piosenki \u015bpiewane ch\u00f3ralnie[24]<\/a>.<\/span><\/p>\n Z opisu otwarcie tego ogr\u00f3dka zawartego w dzienniku Adama Czerniakowa wiemy, \u017ce gra\u0142a orkiestra, \u015bpiewa\u0142y ch\u00f3ry, dzieci dawa\u0142y pokaz ta\u0144ca i \u0107wicze\u0144. Delegaci przemawiali po polsku, hebrajsku i w jidysz. Otwarcie ogr\u00f3dk\u00f3w obserwowa\u0142y t\u0142umy ludzi, kt\u00f3rzy stali na ulicy, na dachach, na kominach, na balkonach. Dla Czerniakowa, kt\u00f3ry przez ca\u0142e \u017cycie dzia\u0142a\u0142 na rzecz pomocy dzieciom \u017cydowskim, by\u0142o to wa\u017cne wydarzenie. W dzienniku opisa\u0142 \u201ebalsam na rany! U\u015bmiech ulic!\u201d[25]<\/a>. 12 lipca zanotowa\u0142 te\u017c udost\u0119pnienie ogr\u00f3dka na rogu Franciszka\u0144skiej i Nalewek. Wtedy nikt w getcie jeszcze nie widzia\u0142, \u017ce 10 dni p\u00f3\u017aniej rozpocz\u0119\u0142a si\u0119\u00a0wielka akcja likwidacyjna getta<\/a>.<\/span><\/p>\n O 9:30 otwarcie ogr\u00f3dka dla dzieci szkolnych na rogu Franciszka\u0144skiej i Nalewek. T\u0142umy ludzi. Na ulicy, na dachach, na kominach, na balkonach. Orkiestra, ch\u00f3ry, balet. Przemawia\u0142em do dzieci. Na ulicy dzieci zrobi\u0142y mi owacj\u0119[26]<\/a>.<\/span><\/p>\n Olga Podg\u00f3rska w swojej interpretacji znaczenia zieleni w getcie warszawskim, w kontek\u015bcie ogr\u00f3dk\u00f3w dzieci\u0119cych pisa\u0142a, \u017ce pozwala\u0142y one na symboliczne oczyszczenie z szaro\u015bci i brudu getta, jego duszno\u015bci i obco\u015bci, z nieszcz\u0119\u015b\u0107 i strachu[27]<\/a>. Niestety, korzystanie z ogr\u00f3dk\u00f3w by\u0142o mo\u017cliwie jedynie za op\u0142at\u0105. Op\u0142ata miesi\u0119czna wynosi\u0142a od 30 do 40 z\u0142, a w niekt\u00f3rych miejscach nawet 70 z\u0142. Oznacza to, \u017ce 99% dzieci getta nie mog\u0142o sp\u0119dzi\u0107 czasu w otoczeniu kilku krzak\u00f3w i kwiat\u00f3w. Emanuel Ringelblum na pocz\u0105tku czerwca 1942 r. pisa\u0142 z rozgoryczeniem: \u201eNiekt\u00f3re dziedzi\u0144ce wynaj\u0119to pod ogr\u00f3dki jordanowskie. Mog\u0105 z nich naturalnie korzysta\u0107 tylko dzieci zamo\u017cne. [\u2026] Dzieci biedak\u00f3w nie widz\u0105 wi\u0119c trawy. Handel \u015bwie\u017cym powietrzem!\u201d\u00a0[28]<\/a>.<\/span><\/p>\n \n Najbiedniejsze dzieci i doro\u015bli szukali w getcie jakichkolwiek przestrzeni zielonych. Zofia Brzezi\u0144ska, psycholo\u017cka, kt\u00f3ra w getcie urodzi\u0142a syna Juliana, wspomina\u0142a o codziennych spacerach z niemowlakiem w poszukiwaniu zieleni. Pewnego dnia odkry\u0142a, \u017ce na podw\u00f3rku domu naprzeciwko ro\u015bnie kilka wysokich drzew i krzak\u00f3w. Odt\u0105d miejsce to sta\u0142o si\u0119 celem ich codziennych wyj\u015b\u0107[29]<\/a>. Czerniak\u00f3w notowa\u0142, \u017ce niemowl\u0119ta wozi si\u0119 do \u201eogr\u00f3dka\u201d po szpitalu \u015awi\u0119tego Ducha, a wobec braku ogrod\u00f3w ludzie spaceruj\u0105 po Stawkach[30]<\/a>. Stanis\u0142aw Gombi\u0144ski, policjant z getta, pisa\u0142, \u017ce w getcie ka\u017cdy \u201eogr\u00f3dek ma znaczenie oazy\u201d[31]<\/a>. Takie wyspy zielone znajdowa\u0142 przy ko\u015bciele na Lesznie, na Nowolipkach, przy Wielkiej Synagodze na T\u0142omackiem. Rachela Auerbach tak wspomina\u0142a wizyt\u0119 w ogr\u00f3dku na Nowolipkach 35:<\/span><\/p>\n Godzina w jednym z \u201eogr\u00f3dk\u00f3w\u201d. Prze\u017cycie. Widok kwitn\u0105cych krzew\u00f3w, wschodz\u0105cych z grz\u0119dy ro\u015blinek, m\u0142odego listowia na drzewach, pieni\u0105cego si\u0119 w s\u0142o\u0144cu, poruszanego powiewem[32]<\/a>.<\/span><\/p>\n Niekt\u00f3re dzieci, jak grupa pi\u0119ciorga wychowank\u00f3w z Domu Sierot, samodzielnie poszukiwa\u0142y kontaktu z przyrod\u0105. Zygmu\u015b, Semi, Abrasza, Hanka i Aronek napisali list do proboszcza ko\u015bcio\u0142a Wszystkich \u015awi\u0119tych z pro\u015bb\u0105 o zgod\u0119 na odwiedzenie ko\u015bcielnego ogrodu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mie\u015bci si\u0119 na pl. Grzybowskim i w czasie wojny znajdowa\u0142 si\u0119 w granicach getta.<\/span><\/p>\n Do wielebnego Ksi\u0119dza Plebana przy Parafii Wszystkich \u015awi\u0119tych.<\/span><\/p>\n Uprzejmie prosimy Sz. Ks. Plebana o \u0142askawe udzielenie nam pozwolenie na kilkakrotne odwiedzenie ogrodu przy ko\u015bciele w soboty w godzinach rannych, mo\u017cliwie wczesnych (6.30-10). T\u0119sknimy za troch\u0105 powietrza i zieleni. Duszno u nas i ciasno. Chcemy zapozna\u0107 si\u0119 i zaprzyja\u017ani\u0107 z przyrod\u0105. Nie b\u0119dziemy niszczy\u0107 zasiew\u00f3w. Gor\u0105co prosimy o nieodm\u00f3wienie naszej pro\u015bbie[33]<\/a>.<\/span><\/p>\n List dzieci napisa\u0142y oko\u0142o 29 maja 1942 r. Nie wiemy, czy odpowied\u017a by\u0142a pozytywna, a je\u015bli tak, to ile razy Zygmu\u015b, Semi, Abrasza, Hanka i Aronek zdo\u0142ali odwiedzi\u0107 ogr\u00f3d. Pomimo stara\u0144 Toporolu ziele\u0144 w getcie by\u0142a zjawiskiem rzadkim i reglamentowanym. Widok i zapach kwitn\u0105cych drzew i krzew\u00f3w by\u0142 dost\u0119pny przede wszystkim tym, kt\u00f3rzy mogli pozwoli\u0107 sobie na wniesienie odpowiedniej op\u0142aty. Wielu osobom pozosta\u0142o jedynie odbywanie wyobra\u017conych spacer\u00f3w po przedwojennej, niepodzielonej Warszawie.<\/span><\/p>\n Chcia\u0142abym wyj\u015b\u0107 st\u0105d i p\u00f3j\u015b\u0107 do Pani, do Warszawy. Posz\u0142abym sobie \u2013 Biela\u0144sk\u0105, placem Teatralnym, Focha i Nowym \u015awiatem prosto, prosto do placu Trzech Krzy\u017cy i Alej Ujazdowskich. Tak bym sobie wolno w\u0119drowa\u0142a, oddycha\u0142abym latem, zieleni\u0105 li\u015bci i trawy w \u0141azienkach \u2013 ile by starczy\u0142o p\u0142uc. Tyle bym mia\u0142a przestrzeni doko\u0142a, tyle by by\u0142o nieba nad g\u0142owa\u0328! Mo\u017ce bym zesz\u0142a w d\u00f3\u0142 Agrykola\u0328 a\u017c do stawu, popatrze\u0107 na Sobieskiego i pa\u0142ac w \u0141azienkach. To tak pachnie Warszawa\u0328 z dawnych czas\u00f3w, kiedy mo\u017cna by\u0142o p\u00f3j\u015b\u0107 do Polskiego na\u00a0Noc listopadowa<\/em>\u0328<\/em>\u00a0i potem, wprost z teatru, pow\u0119drowa\u0107 o p\u00f3\u0142nocy pod sztachety \u0141azienek. Jak tam teraz musi by\u0107 cicho i pusto na Agrykoli![34]<\/a><\/span><\/p>\n Obcowanie z zieleni\u0105, czy to w formie parku, skweru, ogrodu, czy nawet zieleni ulicznej, by\u0142o i jest jedn\u0105 z najbardziej podstawowych potrzeb mieszka\u0144c\u00f3w miasta. Izolacja od kontaktu z przyrod\u0105 ma powa\u017cne konsekwencje zdrowotne i poznawcze. Jak podkre\u015bla Karolina Wr\u00f3bel-Bardzik, ziele\u0144 to nie tylko element dekoracji miasta, ale przede wszystkim \u015brodek do kszta\u0142towania warunk\u00f3w \u017cycia. Ziele\u0144 filtruje zanieczyszczenia, izoluje przed ha\u0142asem, obni\u017ca temperatur\u0119 powietrza, \u0142agodz\u0105c w ten spos\u00f3b uci\u0105\u017cliwo\u015bci \u017cycia w mie\u015bcie[35]<\/a>.<\/span><\/p>\n W getcie ziele\u0144 mia\u0142a jeszcze kilka innych funkcji. Ogrody i zielniki powstawa\u0142y w celu uprawy jedzenia na u\u017cytek getta. Sam fakt prowadzenia prac rolnych by\u0142 kontynuacj\u0105 przedwojennej my\u015bli o potrzebie przewarstwienia struktury zawodowej \u017byd\u00f3w i przygotowania tych, kt\u00f3rzy chc\u0105 emigrowa\u0107 do Palestyny, do pracy na roli. Mia\u0142 te\u017c ogromne znacznie wi\u0119ziotw\u00f3rcze. M\u0142odzi zwolennicy syjonizmu i emigracji wierzyli, \u017ce podejmuj\u0105c nauk\u0119 na toporolskich kursach, aktywnie kszta\u0142tuj\u0105 swoj\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n Poza wzgl\u0119dami praktycznymi, chodzi\u0142o te\u017c o estetyzacj\u0119 przestrzeni getta, upodobnienie jej do zwyk\u0142ej dzielnicy miejskiej. Ziele\u0144 publiczna czy uprawiana na balkonach i oknach dawa\u0142a poz\u00f3r powrotu do codziennego kontaktu z przyrod\u0105. Ogr\u00f3dki mia\u0142y da\u0107 dzieciom szans\u0119 wzrastania w\u015br\u00f3d ro\u015blin i czystego powietrza. Niestety, w obliczu ogromnej nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142ecznej getta, r\u00f3wnie\u017c ziele\u0144 sta\u0142a si\u0119 czym\u015b elitarnym, dost\u0119pnym niewielkiej grupie os\u00f3b.<\/span><\/p>\n Przypisy:<\/p>\n [1]<\/a>\u00a0Zakazane ulice, parki i ziele\u0144ce<\/em>, \u201eGazeta \u017bydowska\u201d nr 25 z 14 pa\u017adziernika 1940, s. 2.<\/p>\n [2]<\/a>\u00a0Kenneth. I. Helphand,\u00a0Ghetto Gardens. Life in the Midst of Death<\/em>, w:\u00a0Jewish Topographies<\/em>:\u00a0Visions of Space<\/em>,\u00a0Traditions of Place<\/em>, red. J. Brauch, A. Lipphardt, A. Nocke, Ashgate Publishing, Aldershot 2008, s. 84.<\/p>\n [3]<\/a>\u00a0A\u017bIH, Rada \u017bydowska w Warszawie, sygn. 221\/50, 1940, Pismo do Urz\u0119du Pracy w Warszawie w sprawie zatrudnienia m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej w gospodarstwach rolnych. Odezwa programowa, k. 3.<\/p>\n [4]<\/a>\u00a0Ibidem.<\/p>\n [5]<\/a>\u00a0Janina Bauman,\u00a0Zima o poranku. Opowie\u015b\u0107 dziewczynki z warszawskiego getta<\/em>, Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w: 2009, s. 72.<\/p>\n [6]<\/a>\u00a0Ogrodnictwa w Dzielnicy, \u201eGazeta \u017bydowska\u201d nr 33 z 25 IV 1941, s. 3.<\/p>\n [7]<\/a>\u00a06.06.1941, Warszawa-getto. H[erman] Kalnicki, Zaproszenie dla Emanuela Ringelbluma na przegl\u0105d teren\u00f3w zagospodarowanych przez \u201eToporol\u201d 9.06.1941\u00a0<\/em>w:\u00a0Archiwum Ringelbluma<\/em>, t. 14:\u00a0Archiwum Ringelbluma<\/em>, t. 14:\u00a0Kolekcja Hersza Wassera<\/em>, oprac. Katarzyna Person, Warszawa: \u017bydowski Instytut Historyczny, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014, s. 66.<\/p>\n [8]<\/a>\u00a0Archiwum Ringelbluma<\/em>, t. 29:\u00a0Emanuel Ringelblum.\u00a0<\/em>Pisma z getta<\/em>, oprac. Joanna Nalewajko-Kulikov, Warszawa: \u017bydowski instytut Historyczny, 2018. s. 269.<\/p>\n [9]<\/a>\u00a0Bauman,\u00a0Zima o poranku<\/em>, s. 63-65.<\/p>\n [10]<\/a>\u00a0A\u017bIH, 301\/5912, Relacja Ireny W\u0119growicz-Paw\u0142owskiej, k. 2.<\/p>\n [11]<\/a>\u00a0\u201eGazeta \u017bydowska\u201d nr 40 z 5 IV 1942, s. 2.<\/p>\n [12]<\/a>\u00a0\u201eBiuletyn Wewn\u0119trzny\u201d Wydzia\u0142u Statystycznego \u017bSS, nr 6, s. 20.<\/p>\n [13]<\/a>\u00a0Tadeusz Obremski,\u00a0W\u015br\u00f3d zatrutych no\u017cy. Zapiski z getta i okupowanej Warszawy<\/em>, red naukowa i wst\u0119p Agnieszka Haska, Warszawa 2017, s. 68-69.<\/p>\n [14]<\/a>\u00a0Halina Szwambaum,\u00a0B\u0142agam o listy<\/em>, \u201eKarta\u201d 2010, nr 63, s. 37.<\/p>\n [15]<\/a>\u00a0Ibidem, s. 42.<\/p>\n [16]<\/a>\u00a0Ibidem, s. 43.<\/p>\n [17]<\/a>\u00a0Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki znajdowa\u0142 si\u0119 przy ul. Leszno 20. Halina mog\u0142a mieszka\u0107 naprzeciw ko\u015bcio\u0142a \u2014 przy Lesznie 11, 13, 15 lub widzia\u0142a wie\u017c\u0119 z drugiej strony \u2014 o ile mieszka\u0142a na Nowolipiu lub Nowolipkach, Karmelickiej lub Mylnej. Barbara Engelking-Boni,\u00a0Sze\u015b\u0107 list\u00f3w z getta warszawskiego. 9 VIII 1941 \u2013 25 VI 1942, \u201e<\/em>Kwartalnik Historii \u017byd\u00f3w\u201d VI 2001, nr 2 (198), s. 229- 240.<\/p>\n [18]<\/a>\u00a0ML, sygn. 820, Kartka pocztowa od Henryki \u0141azowert\u00f3wny do Romana Ko\u0142onieckiego z 29 VIII 1941 roku.<\/p>\n [19]<\/a>\u00a0Berg,\u00a0Dziennik z getta warszawskiego<\/em>, s. 64.<\/p>\n [20]<\/a>\u00a0Ibidem, s.161.<\/p>\n [21]<\/a>\u00a0Ibidem, s.159.<\/p>\n [22]<\/a>\u00a0Schwambaum,\u00a0B\u0142agam o list<\/em>, s. 42.<\/p>\n [23]<\/a>\u00a0Rachela Auerbach,\u00a0Pisma z getta warszawskiego<\/em>, opracowanie Karolina Szymaniak, t\u0142um. Karolina Szymaniak, Anna Cia\u0142owicz, Warszawa: \u017bydowski Instytut Historyczny, 2016, s. 145-146.<\/p>\n [24]<\/a>\u00a0Berg,\u00a0Dziennik z getta warszawskiego<\/em>, s.157.<\/p>\n [25]<\/a>\u00a0Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego<\/em>, s. 288.<\/p>\n [26]<\/a>\u00a0Ibidem, s. 299.<\/p>\n [27]<\/a>\u00a0Olga Podg\u00f3rska,\u00a0Ziele\u0144 w getcie warszawskim<\/em>, \u201eKultura miasta\u201d, nr 2\/3 (5), 2009, s. 75.<\/p>\n [28]<\/a>\u00a0Archiwum Ringelbluma<\/em>, t. 29:\u00a0Emanuel Ringelblum.\u00a0<\/em>Pisma z getta.<\/em>\u00a0s. 269.<\/p>\n [29]<\/a>\u00a0Zofia Brzezi\u0144ska,\u00a0\u017b\u00f3\u0142te tulipany<\/em>, Wydawnictwo WIP, 1996, s. 44.<\/p>\n [30]<\/a>\u00a0Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego<\/em>, s. 203.<\/p>\n [31]<\/a>\u00a0Stanis\u0142aw Gombi\u0144ski,\u00a0Wspomnienia policjanta z warszawskiego getta<\/em>, red. Marta Janczewska, Stowarzyszenie Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w, \u017bydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2010, s. 43.<\/p>\n [32]<\/a>\u00a0Auerbach,\u00a0Pisma z getta warszawskiego<\/em>, s. 145.<\/p>\n [33]<\/a>\u00a0Janusz Korczak,\u00a0Pami\u0119tnik<\/em>, Wydawnictwo Siedmiogr\u00f3d, 1998, s. 45.<\/p>\n [34]<\/a>\u00a0Szwambaum,\u00a0B\u0142agam o listy<\/em>, s.42.<\/p>\n
\nW kr\u00f3tce po rozpocz\u0119ciu okupacji Warszawy Niemcy wprowadzili szereg regulacji anty\u017cydowskich, utrudniaj\u0105cych lub uniemo\u017cliwiaj\u0105cych dost\u0119p do podstawowych przestrzeni publicznych, takich jak urz\u0105d poczty, wybrane ulice miasta, sklepy czy kawiarnie. Wykluczyli \u017byd\u00f3w tak\u017ce z teren\u00f3w zielonych.<\/strong><\/span><\/h4>\n
\n![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/10\/18\/f00de98f3b43328fbe6e764418384c8f\/jpg\/jhi\/normal_big\/Nalewki_zw_1.webp\")
Ulica Nalewki, okolice Ogrodu Krasi\u0144skich, jedna z bram do getta warszawskiego. Napis przy posterunku informuje o granicy Seuchensperrgebiet, czyli \u201eobszaru zagro\u017conym tyfusem”. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\nOgrody poza murami<\/strong><\/h4>\n
![\"Toporol_zw_1.jpg](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/10\/18\/013427fccd74504647f7cb748cbc1916\/jpg\/jhi\/preview\/Toporol_zw_1.jpg\")
Sprawozdanie z dzia\u0142alno\u015bci \u201eToporol-u\u201d, karta tytu\u0142owa. \/\u00a0 Archiwum Ringelbluma, CBJToporol<\/strong><\/p>\n
\n![\"Kopanie_kartofli_2_zw_1.jpg\"](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/10\/18\/4e902467d21c0734d0d4c0f293ec6d8a\/jpg\/jhi\/large\/Kopanie_kartofli_2_zw_1.jpg\")
<\/p>\n
\n![\"Kopanie_kartofli_zw_1.jpg\"](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/10\/18\/d528da6885f7faf9cccd793ca0625cbd\/jpg\/jhi\/large\/Kopanie_kartofli_zw_1.jpg\")
<\/p>\n
\n![\"Kartofle_w\u00f3z_zw_1.jpg\"](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/10\/18\/fc50e5fcf29dfdc71e1ee0cec87eed41\/jpg\/jhi\/large\/Kartofle_w%C3%B3z_zw_1.jpg\")
Kopanie kartofli na polu przy cmentarzu \u017cydowskim przy ul. Okopowej. Archiwum Ringelbluma,\u00a0CBJ<\/a><\/em><\/span><\/p>\n![\"Zbi\u00f3rka_kapusty_zw_1.jpg](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/10\/18\/cd4a908cd42a168ce3b94ed182e96380\/jpg\/jhi\/preview\/Zbi%C3%B3rka_kapusty_zw_1.jpg\")
Zbi\u00f3rka kapusty. Archiwum Ringelbluma,<\/em><\/span><\/p>\nOgrodnictwo okienne<\/strong><\/h4>\n
Syndrom deficytu natury i ogr\u00f3dki dzieci\u0119ce<\/strong><\/h4>\n
![\"Matki_spacer_zw_1.jpg](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/10\/18\/a00a2e5507af49363b93f53f792fca9f\/jpg\/jhi\/preview\/Matki_spacer_zw_1.jpg\")
\u201eMatki wyprowadzaj\u0105 swe dzieci \u00abna spacer\u00bb\u201d. Archiwum Ringelbluma, CBJ<\/a><\/em><\/span><\/p>\nW poszukiwaniu oazy<\/strong><\/h4>\n
Namiastka normalnego \u017cycia<\/strong><\/h4>\n
\n