{"id":99556,"date":"2022-11-06T17:05:09","date_gmt":"2022-11-06T15:05:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=99556"},"modified":"2022-11-06T12:44:58","modified_gmt":"2022-11-06T10:44:58","slug":"10-05-81","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=99556","title":{"rendered":"Wiera Gran, gwiazda warszawskiego getta. Nazywano j\u0105 “t\u0105”, “tak\u0105”, “zdoln\u0105 do wszystkiego”. Pr\u00f3bowa\u0142a wyja\u015bnia\u0107"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Wiera Gran, gwiazda warszawskiego getta. Nazywano j\u0105 “t\u0105”, “tak\u0105”, “zdoln\u0105 do wszystkiego”. Pr\u00f3bowa\u0142a wyja\u015bnia\u0107<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Agata Tuszy\u0144ska
\n<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Wiera Gran<\/strong> (Fot. z kolekcji Agaty Tuszy\u0144skiej \/ East News)<\/em><\/span><\/p>\n

.<\/p>\n

Rzekomo “by\u0142a na us\u0142ugach gestapo”. Wiera Gran zaprzecza\u0142a, pr\u00f3bowa\u0142a wyja\u015bnie\u0144. To rozp\u0119ta\u0142o piek\u0142o. Aresztowano j\u0105, przes\u0142uchiwano, s\u0105dzono<\/strong><\/span><\/p>\n

.<\/p>\n

W listopadzie mija 15 lat od \u015bmierci Wiery Gran<\/i><\/p>\n

Po raz pierwszy us\u0142ysza\u0142am o Wierze Gran w salonie Ireny Krzywickiej w podparyskim Bures-sur-Yvette u schy\u0142ku lat 80. M\u00f3wiono o gwie\u017adzie warszawskiego getta \u2013 rzekomej kolaborantce, latami walcz\u0105cej o swoje dobre imi\u0119 wobec \u201esztafety oszczerc\u00f3w”. Co takiego zrobi\u0142a m\u0142oda pie\u015bniarka, by zas\u0142u\u017cy\u0107 na podobn\u0105 kl\u0105tw\u0119? Czym zawini\u0142a lub czy zawini\u0142a? Ch\u0119ci\u0105 prze\u017cycia? Dlaczego tak \u0142atwo by\u0142o w ni\u0105 rzuci\u0107 kamieniem? Czy kobieta lepiej pasuje do roli koz\u0142a ofiarnego? Zawsze czy tylko w sytuacji wojny i zagro\u017cenia? A mo\u017ce w ka\u017cdym miejscu i czasie? Ca\u0142e swoje powojenne \u017cycie odda\u0142a walce o odzyskanie dobrego imienia. Odesz\u0142a pokonana.<\/span><\/p>\n

\n

Wiera Gran muzyk\u0119 mia\u0142a we krwi<\/strong><\/h4>\n

Weronika, c\u00f3rka Luby i Eljasza Grynberg\u00f3w, urodzi\u0142a si\u0119 w drodze. Z Rosji do Polski. Nikt nie wie dok\u0142adnie, gdzie i w kt\u00f3rym roku. Mia\u0142a wszystko, czego potrzeba wschodz\u0105cej gwie\u017adzie \u2013 egzotyczn\u0105 urod\u0119, pi\u0119kny niski kontralt i muzyk\u0119 we krwi. By\u0142a tak nie\u015bmia\u0142a, \u017ce pierwsze piosenki \u015bpiewa\u0142a zza sceny, obawiaj\u0105c si\u0119 zetkni\u0119cia z publiczno\u015bci\u0105. Podobno debiutowa\u0142a, maj\u0105c 15 lat, ale nikt nie jest pewien rachunku. W po\u0142owie lat 30. jako Wiera Gran sta\u0142a si\u0119 ulubienic\u0105 warszawskich lokali Paradise na Nowym \u015awiecie i Caf\u00e9 Vogue przy Z\u0142otej. Do ko\u0144ca lata 1939 nagra\u0142a kilkadziesi\u0105t piosenek o wszelkich barwach mi\u0142o\u015bci. \u015apiewa\u0142a przeboje z repertuaru Hanki Ordon\u00f3wny i Poli Negri. Na 1 wrze\u015bnia zaplanowa\u0142a wyjazd na kontrakt do Pary\u017ca.<\/span><\/p>\n

Po wkroczeniu Niemc\u00f3w do Warszawy wyruszy\u0142a na wsch\u00f3d pod opiek\u0105 lekarza, Kazimierza Jezierskiego, kt\u00f3rego wkr\u00f3tce po\u015blubi\u0142a. Kilka miesi\u0119cy sp\u0119dzi\u0142a we Lwowie, gdzie wyst\u0119powa\u0142a w wype\u0142nionym po brzegi uciekinierami Teatrze Stylowym. Namawiana przez matk\u0119 zdecydowa\u0142a \u2013 mimo sprzeciwu m\u0119\u017ca \u2013 dzieli\u0107 los rodziny w warszawskim getcie.<\/span><\/p>\n

Wiera Gran przekroczy\u0142a bram\u0119 dzielnicy zamkni\u0119tej wiosn\u0105 1941. Jej pierwszy recital za murami mia\u0142 miejsce 20 kwietnia, w dniu jej urodzin. Zosta\u0142a w getcie kilkana\u015bcie miesi\u0119cy, do wielkiej akcji deportacyjnej w lipcu 1942. Ca\u0142e jej dalsze \u017cycie by\u0142o konsekwencj\u0105 tej decyzji.<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

Nazywano j\u0105 tam Wier\u0105 Magnes \u2013 przyci\u0105ga\u0142a t\u0142umy do kawiarni Sztuka na Lesznie. Zmys\u0142owym g\u0142osem \u015bpiewa\u0142a szlagiery, kt\u00f3re jej wielbiciele znali sprzed wojny. Przychodzili, by przy szklance ciep\u0142ej wody pos\u0142ucha\u0107 piosenek o mi\u0142o\u015bci, ta\u0144cu, drzewach. S\u0142uchali \u201eListu”, \u201eOrchidei”, \u201eTango notturno” lub \u201e\u017beby\u015b ty mnie zrozumia\u0142”\u2026 Jej wyst\u0119py nazywano \u201emszami zapomnienia”. Przywraca\u0142y godno\u015b\u0107 i nadziej\u0119.<\/span><\/p>\n

Tryb w maszynie<\/strong><\/h4>\n

Musia\u0142a pracowa\u0107, a umia\u0142a tylko \u015bpiewa\u0107, przed wojn\u0105 i p\u00f3\u017aniej chcia\u0142a by\u0107 gwiazd\u0105. Pracowa\u0142a na chleb i zup\u0119, na ciasto i szampana, na sukienk\u0119, na mleko dla sierot. Ratowa\u0142a siebie i rodzin\u0119, matk\u0119 i dwie siostry. Udawa\u0142o si\u0119 przez jaki\u015b czas. U\u017cywa\u0142a swoich wp\u0142yw\u00f3w, by zbiera\u0107 fundusze dla potrzebuj\u0105cych, dla dzieci i g\u0142oduj\u0105cych artyst\u00f3w. \u201ePanuj\u0105ce w gettowym \u015brodowisku artystycznym stosunki wyklucza\u0142y starann\u0105 selekcj\u0119 towarzysk\u0105” \u2013 pisa\u0142 Antoni Marianowicz, satyryk i \u201eentuzjastyczny widz”, we wspomnieniach z tamtego okresu \u201e\u017bycie surowo wzbronione”. Bycie s\u0142ynn\u0105 diw\u0105 w getcie uniemo\u017cliwia\u0142o izolacj\u0119 od w\u0142adz. Czy to j\u0105 zgubi\u0142o?<\/span><\/p>\n

Nie by\u0142a biern\u0105 mieszkank\u0105 dzielnicy zamkni\u0119tej, sta\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnym trybem w gettowej maszynie. Czym r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od nauczycielek i krawcowych, od pracownik\u00f3w szop\u00f3w? Tamtym r\u00f3wnie\u017c\u00a0praca<\/a>\u00a0dawa\u0142a szans\u0119 prze\u017cycia. Czy wykonywanie polece\u0144 okupanta mo\u017cna by\u0142o nazwa\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0105? Za co ponosz\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 szefowie rad \u017cydowskich w gettach? Rozpaczliwy gest Adama Czerniakowa \u015bwiadczy\u0142 o rozpaczy i bezradno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Kiedy zacz\u0119\u0142y odje\u017cd\u017ca\u0107 pierwsze transporty z Umschlagplatz do Treblinki, Wiera przy pomocy m\u0119\u017ca opu\u015bci\u0142a getto. O \u015bmierci rodziny dowiedzia\u0142a si\u0119 ju\u017c po aryjskiej stronie. W Babicach pod Warszaw\u0105 urodzi\u0142a i pochowa\u0142a synka. Obserwowa\u0142a z daleka \u0142un\u0119 p\u0142on\u0105cego getta. Prze\u017cy\u0142a.<\/span><\/p>\n

Ucieczki Wiery Gran<\/strong><\/h4>\n

Zim\u0105 1945 ruszy\u0142a za Wis\u0142\u0119 do radia szuka\u0107 pracy. To wtedy po raz pierwszy nazwano j\u0105 kolaborantk\u0105. Nie zatrudniono jej, gdy\u017c rzekomo \u201eby\u0142a na us\u0142ugach gestapo”. Zaprzecza\u0142a, pr\u00f3bowa\u0142a wyja\u015bnie\u0144. To rozp\u0119ta\u0142o piek\u0142o. Aresztowano j\u0105, przes\u0142uchiwano, s\u0105dzono.<\/span><\/p>\n

Zarzucano jej, jakoby \u201ew czasie okupacji niemieckiej utrzymywa\u0142a stosunki towarzyskie z osobami, kt\u00f3re by\u0142y jawnymi agentami gestapo, przez co dopu\u015bci\u0142a si\u0119 czynu przest\u0119pczego przewidzianego w artykule 1 Regulaminu S\u0105du Obywatelskiego. Czyn ten w my\u015bl tego Regulaminu podlega rozpoznaniu przez S\u0105d Obywatelski przy Centralnym Komitecie \u017byd\u00f3w Polskich”.<\/span><\/p>\n

Prokuratura S\u0105du Specjalnego umorzy\u0142a dochodzenie 26 listopada 1945 roku \u201ewobec braku cech przest\u0119pstwa”. S\u0105d kole\u017ce\u0144ski ZASP-u i Zwi\u0105zku Zawodowego Muzyk\u00f3w, przed kt\u00f3rym stan\u0119\u0142a, stwierdzi\u0142 w kwietniu 1946, \u017ce Wiera Gran \u201enie uchybi\u0142a w niczym honorowi Polki”, co dawa\u0142o jej pe\u0142ne prawo wykonywania zawodu.<\/span><\/p>\n

\u015aledztwo i proces CK\u017bP trwa\u0142y kilka lat. Nazwa\u0142a je koszmarem gorszym ni\u017c ten wojenny. Niczego nie udowodniono. W efekcie postanowiono j\u0105 \u201ez postawionych zarzut\u00f3w uniewinni\u0107”. By\u0142 1949 rok. Nied\u0142ugo potem opu\u015bci\u0142a Polsk\u0119.<\/span><\/p>\n

Pom\u00f3wienie o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 dosi\u0119ga\u0142o j\u0105 wsz\u0119dzie. W Izraelu widzowie grozili przebraniem si\u0119 w obozowe pasiaki, je\u015bli o\u015bmieli si\u0119 wyst\u0105pi\u0107 na scenie.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Nie by\u0142o dla niej miejsca w\u015br\u00f3d ocala\u0142ych z Zag\u0142ady, oklaskiwali j\u0105 przecie\u017c niemieccy oficerowie i \u017cydowscy kolaboranci. Jak \u015bmia\u0142a pokazywa\u0107 si\u0119 w\u015br\u00f3d niedobitk\u00f3w Zag\u0142ady? W lipcu 1952 wyjecha\u0142a do Pary\u017ca, gdzie po nied\u0142ugim czasie osaczy\u0142o j\u0105 echo wcze\u015bniejszych oskar\u017ce\u0144. Uciek\u0142a do Wenezueli. Wszystko powt\u00f3rzy\u0142o si\u0119 we wzmo\u017conym nat\u0119\u017ceniu. Ucieka\u0142a znowu \u2013 przed sob\u0105, przed w\u0142asn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, przed przekl\u0119tym czasem poni\u017cenia.<\/span><\/p>\n

\u201eTa”, \u201etaka”, \u201ezdolna do wszystkiego”. Wiera Gran<\/strong><\/h4>\n

Gwiazda, kobieta \u2013 w sytuacji niejasnej, w pejza\u017cu zagro\u017cenia \u0142atwo przekszta\u0142ca si\u0119 w posta\u0107 dwuznaczn\u0105. \u0141atwiej ni\u017c m\u0119\u017cczyzna. Jakby to stanowi\u0142o cz\u0119\u015b\u0107 jej repertuaru. Artystka estradowa od stuleci postrzegana by\u0142a jako utrzymanka, a wcze\u015bniej \u2013 kobieta upad\u0142a. Gwiazda w getcie staje si\u0119 wed\u0142ug tego schematu w jednej chwili \u201egestapowsk\u0105 kurw\u0105”. Ka\u017cdy czu\u0142 si\u0119 uprawniony do traktowania jej w ten spos\u00f3b. Nazywa si\u0119 j\u0105 \u201et\u0105”, \u201etak\u0105”, \u201ezdoln\u0105 do wszystkiego”.<\/span><\/p>\n

A mo\u017ce jej win\u0105 by\u0142o jedynie to, \u017ce prze\u017cy\u0142a? Tak\u017ce to, \u017ce by\u0142a kobiet\u0105. Wobec kobiet stosuje si\u0119 inny kodeks. Pi\u0119kna, utalentowana, m\u0142oda\u2026 W tak\u0105 naj\u0142atwiej mo\u017cna by\u0142o rzuci\u0107 kamieniem. Z\u0142ama\u0107 jej \u017cycie. Atakowali j\u0105 g\u0142\u00f3wnie \u201eswoi”, ocaleni, ci, kt\u00f3rzy znali cen\u0119 prze\u017cycia. Tacy, kt\u00f3rzy sami mieli co\u015b na sumieniu i oskar\u017ceniami pr\u00f3bowali przenie\u015b\u0107 na ni\u0105 ci\u0119\u017car swojej winy.<\/span><\/p>\n

Wielokrotnie i na kilku kontynentach wzywano do bojkotu tej \u201egestapowskiej kurwy”. A jednak trwa\u0142a. Wyst\u0119powa\u0142a w paryskim hotelu Lutetia i w kabarecie Dinarzade, w Salle Pleyel i Carnegie Hall, \u015bpiewa\u0142a go\u015bcinnie w Sztokholmie i Londynie, wyjecha\u0142a na tourn\u00e9e po Ameryce P\u00f3\u0142nocnej. Stale towarzyszy\u0142a jej obawa, \u017ce znowu si\u0119 zacznie, \u017ce od\u017cyje widmo przesz\u0142o\u015bci. I stale dochodzi\u0142o do mniejszych lub wi\u0119kszych awantur. Jej wyst\u0119py by\u0142y bojkotowane przez \u017cydowskie organizacje kobiet, powsta\u0144c\u00f3w, kombatant\u00f3w. Najgor\u0119cej i najbardziej wytrwale w Izraelu. Yad Vashem odm\u00f3wi\u0142o jej nagrania okupacyjnego \u015bwiadectwa.<\/span><\/p>\n

Po latach czyta\u0142a akta czterech swoich proces\u00f3w s\u0105dowych, kafkowsk\u0105 opowie\u015b\u0107 o w\u0142asnym \u017cyciu. Za ka\u017cdym razem zrehabilitowana, czu\u0142a si\u0119 nadal pobita.<\/span><\/p>\n

\u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej jej rzekoma wina by\u0142a nadal przedmiotem dyskusji. Sypia\u0142a czy nie sypia\u0142a z Niemcami, pozwala\u0142a si\u0119 jedynie oklaskiwa\u0107, a mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c przekazywa\u0142a informacje. Widywano j\u0105 w miejscach, gdzie nie bywa\u0142y przyzwoite kobiety, nosi\u0142a futro, kiedy inni ju\u017c je oddali. Prawdy, p\u00f3\u0142prawdy, insynuacje. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z os\u0142awion\u0105 \u201etrzynastk\u0105”, mia\u0142a pistolet typu Walter, by\u0142a na us\u0142ugach gestapo? Walczy\u0142a z cieniami. Szymon Wiesenthal napisa\u0142 do niej w li\u015bcie z 28 lutego 1972 roku: \u201eW dokumentach wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w gestapo nie ma Pani nazwiska”.<\/span><\/p>\n

\u201eOdebrali mi g\u0142os do \u015bpiewu \u2013 powtarza\u0142a \u2013 nie odbior\u0105 do krzyku”. Jej powojenny los sta\u0142 si\u0119 pr\u00f3b\u0105 oczyszczenia z oskar\u017ce\u0144, kt\u00f3re zniszczy\u0142y jej \u017cycie.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Dzisiaj jeszcze \u0142atwiej roznie\u015b\u0107 po \u015bwiecie plotk\u0119. Internet funduje natychmiastowy przekaz. Ma jeszcze wi\u0119ksz\u0105 moc i si\u0142\u0119 ra\u017cenia. Opluwanie Wiery Gran by\u0142oby teraz \u0142atwiejsze i bardziej skuteczne. Nadal si\u0119 zdarza, cho\u0107 zdystansowa\u0142y j\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne skandale. Mechanizm jest podobny. S\u0142owa u\u017cywane jak kamienie. Podobne sploty insynuacji, zarzut\u00f3w, krzywdz\u0105cych oskar\u017ce\u0144. Z\u0142o\u015bliwie, paskudnie, zza w\u0119g\u0142a. Cz\u0119sto anonimowo uderza si\u0119 w innych, s\u0142abszych, tych spoza uk\u0142adu. Trwa to chwil\u0119. Odzyskanie twarzy i ponownego zaufania niekiedy ju\u017c si\u0119 nie udaje.<\/span><\/p>\n

Umiera\u0142a w samotno\u015bci. Rozmawia\u0142a po rosyjsku z mam\u0105, a czasem ze \u015bwi\u0119tym Antonim, bo przecie\u017c przed laty \u201eserce zgubi\u0142a pod miedz\u0105”. Zapada\u0142a si\u0119 w sobie bez kokieterii, ze znu\u017ceniem i ulg\u0105 jednocze\u015bnie. W siebie. W ostatni\u0105 kryj\u00f3wk\u0119. W bunkier, gdzie po raz pierwszy od p\u00f3\u0142 wieku l\u0119k nie b\u0119dzie wypala\u0142 znamion.<\/span><\/p>\n

Czu\u0142a si\u0119 pogrzebana za \u017cycia. Zmar\u0142a w Pary\u017cu 19 listopada 2007 roku.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wiera Gran, gwiazda warszawskiego getta. Nazywano j\u0105 “t\u0105”, “tak\u0105”, “zdoln\u0105 do wszystkiego”. Pr\u00f3bowa\u0142a wyja\u015bnia\u0107 Agata Tuszy\u0144ska Wiera Gran (Fot. z kolekcji Agaty Tuszy\u0144skiej \/ East News) . Rzekomo “by\u0142a na us\u0142ugach gestapo”. Wiera Gran zaprzecza\u0142a, pr\u00f3bowa\u0142a wyja\u015bnie\u0144. To rozp\u0119ta\u0142o piek\u0142o. Aresztowano j\u0105, przes\u0142uchiwano, s\u0105dzono . W listopadzie mija 15 lat od \u015bmierci Wiery Gran Po […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99556"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=99556"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99556\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":99565,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/99556\/revisions\/99565"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=99556"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=99556"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=99556"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}