I’m Not a German; I’m a Jew: A Passover Video

Rabbi Ari Bensoussan
and NesProductions

Why do we celebrate that in every generation enemies will try to eradicate the Jews?

Dla kogo i o czym? Muzeum Polin, historiografia Żydów a Żydzi jako „sprawa polska”

Kamil Kijek

An Enemy of the People – Finkielkraut, attacked (and defended)

Paul Berman

(Photo illustration: Tablet Magazine)

I.

The Yellow Vest sidewalk mini-riot against Alain Finkielkraut, the French philosopher, in Paris a few weeks ago—widely and even internationally reported in the press and visible here—deserves an additional commentary, apart from the obvious remark made by many people at the time, to wit, that manias against the Jews have gotten out of hand in France. Finkielkraut was walking in the street, when a group of Yellow Vests discovered him, and, recognizing his face, famous from a thousand talk-show appearances, shouted at him, “France belongs to us! Damn racist! You are a hatemonger. You are going to die. You are going to hell. God will punish you. The people will punish you. Damn Zionist!,”—along with “Go back to Tel Aviv!,” “Get lost, dirty Zionist shit!,” “We are the people!,” and other such cries, expressed with an air of violent menace—until he was rescued by a more sympathetic Yellow Vest and by the police.

Somebody filmed the encounter. The Yellow Vests looked bad. In reality, Finkielkraut was born in France (of parents who had fled Poland) and was naturalized at the age of 1. His writings have always struck a French patriotic note, even in the years before he adopted patriotism as a theme. His initial response to the Yellow Vest movement was approval. He has written cleverly and at length about Jewish identity in France and about the anti-Jewish fervors, but those are French topics, and not Israeli ones. Toward Israel, he has always adopted a double posture: warmly supportive of the country and its right to exist, sharply critical of the West Bank settlements and the politics of Benjamin Netanyahu. And Israel has never been his major obsession.

The sidewalk attack ought to remind us, in short, that Zola’s phrase (in his immortal J’accuse) was “imbecile anti-Semitism,” and not something adjective-free. Imbecility undergirds the phenomenon. If the attack on Finkielkraut revealed anything new, it was only by showing that imbecilities of different provenances can blend together—a loathing of the Jews compatible with the leftist tone of Yellow Vest economic protest; a loathing in the populist mode, with its rhetoric of “the people” against the Jews; and, as it happens, a touch of Islamist loathing, to boot. The most vituperative of the Yellow Vests shouting at Finkielkraut turned out to be an Islamist, known to the French police. The Yellow Vests on the sidewalk must have found the combination very exciting.

But incidents like this also reflect a second popular impulse, parallel to a mania against the Jews, but different, and worthy of its own commentary. This is a suspicion of the intellectual elite, conceived in melodramatic terms. It is the worried suspicion that, beneath their benign and respectable appearance, the grandest and most impressive of philosophers and writers may be harboring the darkest of reactionary thoughts and theories, intended to roll back the cause of human progress. And it is the idea that we, the vulnerable potential victims of the dangerous thoughts, ought to conduct an investigation, perhaps by looking into anything the suspect intellectuals may have written, in search of incriminating passages. Or we ought to rummage through their offhand remarks, given that books are opaque, and mutterings are transparent. And shouldn’t a popular tribunal be convened?

The popular tribunals do convene, as everyone has noticed. The prosecutors rise from their seats. The American universities have become famous for those melodramatic scenes, with crowds of undergraduates convincing themselves that Satan or Joseph de Maistre is about to deliver a lecture, and must be stopped. But student fads are the least of it. In our era, the loftiest of intellectual journals have been known to execute their own editors at noon. If the French version of this sort of thing is different, it is chiefly because the best-known of writers, and not just the academics, can find themselves on trial now and then, not just in the “court of public opinion,” and not just in the American closed-door Title IX university hearings (which is bad enough), but in courts of law.

This has been Michel Houellebecq’s situation, brought up on charges in France some years ago for having insulted Islam, which, of course, he had done—Houellebecq, whose novel Submission, is routinely denounced as racist (though an exposé of anti-Semitism is one of its principal themes). Pascal Bruckner was obliged more recently to defend himself in court, not once but twice, because of his analytic dissections of the Islamist controversies in France—Bruckner, the author of An Imaginary Racism, whose crime can be guessed at from the title of his book. Georges Bensoussan, the historian of the Jews in the Arab countries (in a compendious 900 pages), was brought up on charges for having said in a radio interview that, among Arab families in France, “anti-Semitism is imbibed with one’s mother’s milk”—though, like Houellebecq and Bruckner, Bensoussan managed to avoid conviction (in his case because he had quoted someone else, and the court ruled that he had merely misspoken, and his intentions were not criminal).

II.

And there is Finkielkraut. In 2005, Finkielkraut found himself under a legal accusation for having pointed out, in an interview with Haaretz, how large and significant was the Muslim and African component in the French riots of that year. Finkielkraut, too, got away undamaged, which, in regard to the well-known writers, does seem to be the rule. But there is no avoiding the reality that court cases, one after another of them, reinforce the idea that intellectual life stands at the border of the impermissible, and literature is the neighbor of crime, and surely some of these writers must, in fact, be enemies of the people, and ought to be punished. Only, what should their punishment be? Oh, and look, here comes a well-known writer, ambling down the sidewalk!

Finkielkraut has had to deal with this sort of thing repeatedly. He used to live in the Paris suburbs, but discovered that harassments on the commuter train were making life a misery, and he moved to central Paris. Three years ago, he went to take a look at a young people’s left-wing protest in Paris, the “Nuit debout” occupation of the Place de la République, and the protesters expelled him with a degree of vituperative nastiness (“one of the most notorious spokesmen of violent identity racism,” said one of the leaders) that made the newspapers. The verbal assault on him last month was anything but exceptional, then. The man has been designated a menace to the human race too many times over the years; and the idiots in the street treat him accordingly.

What purpose is served in speaking about someone as thoughtful and flexible as Finkielkraut in one-syllable ideological terms, left and right?

Then, too, an echo of the melodramatic suspicion appears from time to time in the respectable and mainstream press, where extreme or crazy-sounding accusations might seem in bad taste, but where, even so, it is sometimes assumed that a gigantic ideological battle between progressives and reactionaries comprises the ultimate reality of the intellectual world. And, under those circumstances, surely it is necessary, in the name of lucidity and reality, to paste a single all-revealing ideological syllable, left or right, across the forehead of every well-known thinker who addresses political topics even on rare occasion. About Alain Finkielkraut, then, who addresses political topics night and day, everyone’s first and only query appears to be: Which syllable should it be?—as if, in coming up with the label, we would know what to make of his ideas, and maybe could spare ourselves the trouble of reading his books.

Finkielkraut himself has emphasized or perhaps boasted that, like other people in his generation, he started out as a student insurrectionary in the uprisings of 1968. And he spent the next few years as a militant of the Marxist cause, in the faintly anarchist version known as “autonomist.” He was a schoolteacher who believed in dismantling the authority of schoolteachers. He sang “Bella Ciao.” He was a classic man of the ’68er left, on its hipper side. He was also alive to his own era, and, in the 1980s, he began to lend his support to the dissident movement in the old Soviet bloc. He studied the writings of Czesław Miłosz. A combination of anti-totalitarianism and veneration for high culture became his updated cause, which meant that already he was in trouble with a certain part of the left.

He distinguished himself in defending the victims of Serbian nationalism in the Balkans. He was a champion of Croats and Muslims. I think it fair to say that he was one of the people who inspired the French military intervention in the Balkans, which brought about, after a while, the American intervention. Then he turned back to the problems of his own country and the consequences of the North African immigration. And his detractors on the left, apoplectic by now, began to accuse him of having veered not just to the right, but to the remotest shores of the right-wing extreme, which, in France, means blood-and-soil opposition to the French Revolution, in the style of the royalists of the 1890s—a ridiculous accusation, which might almost seem funny, except that people do say these things.

You can see the charges against him in English in a book from last year called The End of the French Intellectual, by an Israeli leftist (with Parisian credentials) named Shlomo Sand—who, in lighting into Finkielkraut, restrained himself only by remarking, “True, this is not yet fascism.” And restraint is not for everybody. Alain Badiou, the last of the Maoist philosophers, has accused Finkielkraut of having adopted neo-Nazi views, no less—this, about someone who grew up gazing at the numbers tattooed on his father’s forearm. Or, less aggressively, it is said that, instead of having veered into old-fashioned reaction, Finkielkraut has evolved into a new-style “reac.”

Or, more conventionally and plausibly, it is said that, yes, he does appear to have drifted rightward over the years, though only into zones that ought to be described as “conservative,” where he can be politely designated as “well to the right,” or some such phrase, with emphasis on the “well.” But even the temperate descriptions come down to affirming that, in one way or another, the man of the admirable left has metamorphosed into a man of the appalling right—which, in France, can be a fairly devastating thing to say about a writer or intellectual, with a guarantee of an exodus of friends and a good probability (as the late André Glucksmann recounted in his autobiography) of a rude reception among the anonymous passers-by on the street.

I have to wonder, though, what purpose is served in speaking about someone as thoughtful and flexible as Finkielkraut in one-syllable ideological terms, left and right? He is a writer on a hundred themes—on politics, French history, the erotic, male-female relations in French literature, the ironies of Milan Kundera, the plotlines of Philip Roth, and so on—which not even the most tedious of dogmatists could boil down to a slogan or a hand signal; and no one has accused Finkielkraut of dogmatic tedium. Anyway, he has explained more than once that, if he had, in fact, become a man of the right, he would be happy to say so. But he does not say so, and this is not merely because, on one political issue or another, he advocates positions that fit more comfortably on the left in France—e.g., support for secularism, as against the traditional demands of the Catholic right; and his enthusiasm for public education.

He instructs us on philosophical grounds that social wrongs are rooted in history, and not merely in the immutable nature of man, and can therefore be redressed, at least sometimes—which puts him once again elsewhere than on the right. He has explained that, in regard to the French Revolution—which is, after all, the ultimate reference point for definitions of left and right—he does not, in fact, yearn to roll it back. He prefers the company of Jules Michelet, the Revolution’s most sympathetic historian, over that of Edmund Burke, the Revolution’s sharpest critic. But mostly he objects to the whole idea of dividing the universe into left and right, which is the lesson that he learned from Miłosz. He looks upon left-right divisions as a formula for each side to dream of crushing the other, which means a formula for tyranny.

President Emmanuel Macron defended Finkielkraut against the sidewalk rioters (which was generous on his part, given some of Finkielkraut’s remarks about Macron), by describing him as a “man of letters,” and this makes more sense. Letters, and not doctrines, are his natural home. I wonder if there is a better essayist anywhere in the world, when it comes to explicating the quirks and meanings of complicated ideas. I have never understood why he is not better known in the English-speaking world. The modern French essay style favors a tone of brusqueness and agitation (not to mention a style in certain quarters, now somewhat passé, favoring the higher gibberish), but Finkielkraut’s inspiration has always pointed in a smoother and more pleasing direction.

He may have a rough time of it on the commuter train or the sidewalk, and yet, when he is at last safe and sound at his writing desk, he manages almost always to be elegantly serene and, in the classic French manner, tranquilly rhythmic. His schoolboy exercises in translating Cicero and Virgil have evidently stayed with him. I think his earlier books were perhaps the most elegant of all, in their lucidity and dazzle, and his more recent books less so, by a shade. But nearly everything he has written, recently or long ago—everything that I have read—reflects the same prose discipline and personal charm, quite as if, over the years and despite what people say, he has not really changed at all.

‘In support of the Jewish people’ (Photo: Alain Pitton/NurPhoto via Getty Images)

III.

The denunciations that come his way do have to have an origin, though, and I think I can identify the when and the where. It was in one of his earliest discussions, back in the early 1980s, on a topic that might appear to be the last word in dusty arcana. This was the Dreyfus Affair, from 1894 to 1906, an ancient dispute. But, as he showed, the core of the dispute was a philosophical quarrel, and the philosophical quarrel has remained entirely alive and unresolved, even if, at the end of those dozen years, the supreme court in France had its say, and Captain Dreyfus was officially declared innocent.

The quarrel was over how to judge evidence. The evidence against Dreyfus—he was accused by the French army high command of spying for Germany—revealed, to anyone who examined it closely enough and applied the laws of logic, that he had been framed. But there were different theories about how closely the evidence should be examined, and from what angle, and how rigorous should be the logic—three main theories, each of which has proved to be an enduring impulse for one another sector of modern opinion. And there was a fourth theory, which Finkielkraut has more or less adopted as his own.

The right-wing theory dismissed evidence on principle, in the belief that truth is best revealed by consulting the emotions, and not by dwelling over the aridities of fact and logic. The appropriate emotions from the right-wing perspective were these: a love of France, which the right-wingers pictured as the French race and the French soil; a love of the army and its high command, pictured as the defenders of the race and the soil; a disdain or loathing for Jews like Dreyfus, pictured as a different race, without ties to the soil; and a disdain for the abstract thinking that fails to reflect the realities of blood and soil. And, since the army high command said that Dreyfus was guilty, anyone with the appropriate emotions could only agree that he was guilty.

A second theory belonged to the orthodox Marxists, beginning with Karl Marx’s friend and comrade Wilhelm Liebknecht, no less, who regarded themselves as champions of the oppressed. The champions of the oppressed clung to an identity-politics notion of truth. They observed that Captain Dreyfus was a bourgeois, which meant that he could not possibly be oppressed, which meant that he might very well be guilty. And, in any case, the fate of a bourgeois was no concern of theirs, and there was no point in troubling over the evidence. Nor was anti-Semitism a Marxist concern, since it did not bear on the ultimate source of oppression, which can only be capitalist exploitation.

A third theory belonged to the more-or-less liberal left, which meant Zola and his intellectual friends. Those people regarded themselves as the champions of science, and therefore were keen on examining evidence and logic, without reference to blood, soil, the nation, the proletariat, or anything else. Evidence and logic led them to conclude that Dreyfus had indeed been framed. And they observed that anti-Semitic prejudices were an irrational folly, unacceptable from a scientific standpoint.

The fourth theory, though—the idea that transfixed Finkielkraut, that changed him for life, that animates a good half of his writings—was a lonely one, which hardly anybody would remember today, if Finkielkraut had not made a fuss over it. Its champion was Charles Péguy, the Catholic poet, who was a man of the left, though in a fashion all his own. Péguy recognized that Dreyfus was innocent. But he did not approve of the dry rationalism and cerebral style of the liberal left and the intellectuals. He saw something to admire in the right-wing cult of the emotions. It was just that, in his view, the right-wingers invoked their emotions incorrectly. The right-wingers reduced human considerations to questions of race and soil, which are material considerations, and this was a mistake.

Péguy explained that man is material and spiritual both, with the two qualities intermingled. To love only what is material is to fail to appreciate what is human. He shared with the right-wingers a love of France. But he thought of France, too, as material and spiritual both. In his view, the spiritual qualities of France—its mystique—arose from the entire history of the country, beginning with the kings and reaching a grand culmination in the French Revolution, with its principle of human rights and its aspiration for universal justice, which are the spiritual glories of the French republic. The glories in question, as applied to Captain Dreyfus, left no doubt as to his innocence. And the glories left no doubt that every good republican in France needed to defend the wronged and martyred victim; and, in sum, a patriotic love of France made Péguy a Dreyfusard.

He also sympathized with the Jews as a whole, and this was unusual. He knew that, during the dozen years of the Affair, the wave of hatred for the Jews in France was intense, and Jews of all economic classes, and especially the lower class, went through terrible experiences—lives and fortunes destroyed, careers ruined. He noted that, in Russia, too, the Jews were undergoing dreadful times, expelled from certain regions, singled out by law for special discrimination. And in other countries: Romania, Hungary, Turkey, Algeria, and America. The Jews were persecuted in the name of Christianity, and persecuted in the name of Islam. He saw it all. Nor was it just a matter of his own moment.

He wrote: “I know this people well. There is not a spot on their skin that is not painful, where there is not an old bruise, an old contusion, a deaf pain, the memory of a deaf pain, a scar, a wound, a bruise from the East or the West.” He also noted that, in the eyes of the anti-Semites, Jews were powerful people who controlled the destiny of the world; and this belief made it impossible for a great many people to see the scars and the wounds. The Jewish suffering was wide and ancient and deep; and it was invisible. The sufferings of the Jewish lower class were doubly or perhaps triply invisible—doubly invisible because the lower class Jews were more vulnerable to persecution than everybody else, and triply invisible because, in the imagination of the anti-Semites, Jews were rich, and the Jewish poor did not exist. But the Jewish poor existed.

Then again, he noted that, in spite of every terrible thing, the Jews displayed a quality of spiritual grandeur, a spirit of sympathy for other people, a spirit of solidarity. He noted among them the persistent vocation of the ancient Hebrew prophets—not among everyone, of course, and not among the official Jewish leaders, who had been beaten into submission by their oppressors: the Jewish leaders who, crouching in fear, wanted nothing to do with Captain Dreyfus and his troubles. But the prophetic vocation remained alive, even so, embodied by one person or another—embodied by his own friend, the anarchist Bernard Lazare, a principal hero of the Dreyfusard cause, perhaps the greatest hero of all—whose virtues were recognized by every Jewish peddler on the street. The Jews were the “prophetic race.” And the spectacle of their spiritual grandeur filled him with more than admiration—filled him with love, and gratitude, and awe.

Somebody should put together an all-inclusive anthology of writings on warmly pro-Jewish themes by major non-Jewish literary figures. It would not be a massive volume. Péguy’s scattered pages on the Jews in his memoir of the Dreyfus Affair, Our Youth, from 1910, would occupy half the book. In any case, the young Alain Finkielkraut was smitten with Péguy, which is easy to understand. He set out to mount a Péguy revival, and the revival became for him a lifelong project. Then, too, Finkielkraut began to adapt and update a few of Péguy’s thoughts for purposes of his own, and, in doing this, he came up with main points of his own originality, which I would describe as patriotically French, indignantly Jewish, instinctively rebellious and (Péguy would say) prophetic, in fertile and novel combination.

IV.

Finkielkraut’s Péguy revival ran into a complicating circumstance, though, which was a parallel revival of manias against the Jews, something unexpected: an additional story of the 1980s. This was the anti-Semitism of the immigrant Islamists in France. Imams from Algeria made their way to the immigrant suburbs and began to preach the word. And the word turned out to be a classic mania about the Jews, medieval in style, rendered sacred with quotations from the ancient Islamic texts, rendered modern with paranoid inputs from the European ultra-right, and rendered drunk on a fantasy of the coming Day of Judgment, when the Jews will be killed. The suburbs, as it happened, were not just Arab (and Berber), but, in a small way, Jewish, with a population of the lower-class Jews who, even today, are thought not to exist—mostly the immigrant Jews who had fled to France from North Africa in order to escape the Arab revolution, only to discover that, in France, too, an Arab revolution was still pursuing them.

Those people, the Jews in the suburbs, began to experience the kinds of harassment and discomfort that could be expected in neighborhoods where an increasing number of the neighbors believed that, during the last 1,400 years, Jews have been engaged in a diabolical conspiracy to destroy Islam and ought to be massacred. Jewish children began to discover that life in the schoolyard was hell. Their parents discovered that teachers and school principals were overwhelmed by the scale of the problem, and there was no alternative but to remove the children from the public schools. And the Jews began to flee the neighborhoods. Some 60,000 Jews out of a total of 350,000 Jews in the Paris region, according to Finkielkraut’s figures, have decamped from one locale to another in France during the last decade or so, in order to escape the neighborhood persecutions. Or they have decamped to Israel. Finkielkraut himself, in decamping from the suburbs to central Paris, was one of the earliest of those people, though he has not made a point of complaining about it.

Those were not tiny events. And yet, Péguy’s observation about the invisibility of Jewish suffering circa 1900 turned out to be applicable, as well, to Jewish experiences circa 2000. The persecutions expanded, and, for a good many years, they remained invisible to the national journalists in France, the government, the intellectuals, and even to the august notables in the Jewish elite, who, exactly as in the Dreyfus Affair, ought to have known better. The persecutions were visible to Finkielkraut, though, and to Bensoussan, the historian, and a few others. In Finkielkraut’s case, this was largely because his talk show on Jewish radio in France made him a familiar and friendly figure to the Jews in the suburbs, and his listeners reached out to him to share their troubles. By the early years of the new century, he was pretty upset about what he was hearing. And now he found himself confronting a still more peculiar circumstance.

In the world of journalists and intellectuals who consider themselves sophisticated and progressive, in Europe and America both, it has become fashionable to say that France and the European continent as a whole have been undergoing a crisis of racism so deep and frightening as to relive the black years of the 1930s—only, this time with the Muslims cast in the role of the Jews. This is an idea with a curious history. Finkielkraut himself may have been one of its progenitors, back in the early 1990s, in the course of his protests against the persecution and massacres of Muslims in the Balkans.

That was in a period when the Islamist movement in France and other places in Europe was still small and marginal and easily ignored—even if, in France, the terrorist attacks on random Jews had already begun (as early as 1980). But the movement grew with extreme rapidity, with the effect that, among the various European political tendencies that cultivate exterminationist fantasies about other populations, the Islamists ultimately achieved pride of place—though it is all too easy to imagine still other movements, anti-Muslim and equally ghastly, swelling into something still larger, perhaps tomorrow or the day after.

In France, the police statistics have shown for quite a few years that, while the Jews are less than 1 percent of the French population, they are the victims of a very large percentage of violent hate crimes­­—­­in 2017, nearly 40 percent of such crimes that were attributed to racial or religious animus, with the assumption being that Arabs and Muslims are largely responsible. And atop the tide of low-level incidents and schoolyard persecutions and the bloodcurdling sermons came a series of shocking public scenes—the sacking of the Jewish stores in suburban Sarcelles, the attacks on synagogues, the left-wing pro-Hamas march in Paris in 2014 that broke into cries of “Death to the Jews!”—followed by the wave of Islamist massacres in Europe, and the wave-within-the wave of terrorist attacks on Jews in France, Belgium, and Holland, no longer as isolated events but as a sustained campaign. Which led the French government to station military patrols, not merely police officers, at the door of every Jewish institution, for a while. Which was followed by a scattering of other murders, which has given the reality a still clearer focus, until finally it has become hard not to suspect that in Europe today the “Jews” are the Jews.

V.

Finkielkraut pointed this out—though he also warned against drawing parallels to the 1930s. And he pointed out that, under an Islamist pressure, an authentically reactionary development was underway in some of the neighborhoods—the rollback, at last, not just of cultural progress in regard to superstitions about Jews, but a larger rollback of secular education, and a rollback of women’s equality, a rollback that enforced a segregation of the sexes and prevented men in workplaces from shaking hands with their women colleagues and limited the opportunities for girls’ education.

But there was not the slightest chance that his message was going to be well-received. A great many intellectuals and journalists remained frozen in a nameless ideology of their own, descended from the orthodox Marxism of the 1890s, which asserted two principles, neither of which was open to criticism or new information. There was a belief that oppression is unitary and not multiple—the unitary oppression that Marxists used to picture as capitalist exploitation, and that leftists of our own era picture as an all-encompassing White-European-versus-Third-World racism. And there was the equally dogmatic belief that, in inquiring into the unitary racist oppression and its consequences, the thing to examine is personal identity, and not empirical evidence.

So Finkielkraut reported racism; but the particular racism he reported did not fit into the category of White-European-versus-Third-World, which made it unrecognizable. He pointed to events. But there was a bias against looking at events. He pointed to certain neighborhoods. But the neighborhoods he pointed to, judged on identity grounds, could not possibly be the home of racist oppressors. And, as a result, a great many intellectuals and journalists and a sizable public could only conclude that, if anyone was a racist, it was Alain Finkielkraut, a man without compassion—just as Bensoussan, the historian of the Arab Jews, was judged to be a racist.

It may be that Finkielkraut has responded less than adroitly to the insults that came his way. He has noted that certain authors on the extreme right have proposed observations about the doleful effects of immigration that he considers valid and well-put, and, in expressing his approval, he has declined, a bit haughtily, to make a big display of his larger disagreements (though he does express disagreements)—which has allowed his detractors to proclaim that here, at last, is proof of his crypto-royalism. I do not think it would have cost him anything to show a bit more warmth toward his non-Islamist Arab neighbors, themselves the first victims of the Islamists. Nor would it have cost him anything to express his solidarity a little more ardently with his intellectual comrades from Muslim backgrounds, the doughty liberals and feminists, heroes of the anti-Islamist cause—though he does express solidarity, in print and on his radio show. Perhaps he has allowed himself to appear chilly.

But he may have reflected that his purpose in these controversies has been to reveal truths and express indignation, and he has not wanted to soften the truths or the indignation under a blanket of reassuring nuances and complexities. Nor has he looked for ways to cheer up his readers by pointing to hopeful indications of a better future. In the course of a study of Péguy from as long ago as 1991, he wondered, “Are we sure that we are right in defining reason as a lack of emotion?” He chose emotion. And, over the years, the emotion he chose has largely been a gloomy one—gloomy about the political left and its systematic blindnesses (an early and enduring theme), gloomy about the state of modern culture (a somewhat later theme), gloomy about the Islamists and their role in the immigration (a recent theme), gloomy about France’s ability to remember and understand its own grandeurs (likewise a recent theme, though with older roots).

Nothing can discourage him from being discouraged—not even his own successes, which are undeniable. He does win his debates sometimes. His gloomy arguments bring him a round of applause. Crowds march in the French streets to condemn the resurgent manias and the violence against the Jews—all of which ought to satisfy and delight him and arouse his own applause. And he does applaud. He savors his victories. He is not inhuman. Grumpiness appears to be a point of principle with him, though, as if in aggressive demonstration of his militant posture—a grumpiness presented in the pure and limpid prose of a man whose own unhappiness will never take away from the happiness of expressing himself. He complains (in his L’identité malheureuse, or Unhappy Identity, from 2013, the most controversial of his recent books) about students in the public schools being disrespectful to their teachers—they squirt ink at the teachers!—as if to show that old-fogeydom does not intimidate him, either; and the flash of old-fogey irritation adds still more snap to his protests.

Alain Finkielkraut during his Académie française reception ceremony, outside the Institut de France building in Paris, 2016. (Photo: Jacques Demarthon/AFP/Getty Images)

I have noticed that his friends sometimes try to persuade him to defend himself more deftly, or to temper his vehemence, or to cheer up, if only on tactical grounds. A year and a half ago, he and the philosopher Élisabeth de Fontenay brought out a volume of amicable email exchanges, her complaints about him and his responses, called En terrain miné, or In the Minefield, in which she all but implores him to adopt a lighter tone, as if with her hand on his arm and an earnest look on her face. She bristles at his willingness to speak well of his favorite right-wing authors, and his outrageous (in her eyes) defense of the French arts of gallantry and flirtation, and other transgressions—though she grants that, in the end, she and he are on the same side. She says, “You are courageous, without a doubt, but I often deplore what I would provisionally call your imprudence.” And Finkielkraut, exasperated at her exasperation, chooses to ease up not at all—even while insisting, yet again, that he is not a man of the right.

VI.

If I read him correctly, though, he has clung to his style and mood principally out of a sincere and considered adherence to the views on patriotism and civilization that he has discovered in Charles Péguy. He is appalled by something bigger than Islamist bigotries and the trendy fashion for abiding the bigotries, and this is a weakening or decline in French confidence in French civilization itself—the civilization that is coolly rejected by a percentage of the immigrants, and is denounced as the enemy by the Islamists, and is regarded as a criminal enterprise by certain kinds of left-wingers, and is undermined by market economics, and which, in his anguished estimation, has lost its urge to defend itself, abandoned by the addled professors.

He deplores the academic suspicion of the cultural past, the genre studies that reduce the history of literature to a sociological commentary on the present, the cult of subjectivity that is barely distinguishable from the manipulations of marketing. He has reacted by adopting the posture of a rearguard preservationist, keen on preventing the ancient abandoned churches in the French villages from being recycled as mosques. And in Péguy he has found his model.

Péguy’s famous line in his memoir of the Dreyfus Affair—“Everything begins in the mystical and ends in the political”—proposed a general theory of the decline of pretty much everything. And rearguard indignation was Péguy’s response. He wanted to defend the spiritual grandeurs of the past from the lowly politics of the present. It is just that, with Péguy, nothing is what you expect it to be. “Rearguard” was his own term, and, if you look closely enough, sometimes its meaning was “avant-garde.” Péguy made this clear in his poetry. A year after he published his memoir of the Dreyfus Affair, he brought out a book-length poem called The Portico of the Mystery of the Second Virtue, which, under Finkielkraut’s inspiration, I have dutifully read. I cannot say that I adore the poem.

Soupy clouds of Catholic proletarian nostalgia drift across the page, and through the soup we see a sturdy provincial workingman and his calloused hands and his family values and his sturdy sons and everyone’s reverence for faith, hope (the “Second Virtue”), charity, and the mother of sorrows. The poem chants, in rearguard fashion: “It is necessary that France, it is necessary that Christianity, continue.” It is a hymn to the past. And yet, I will grant that something about those swelling chants does seem exciting. The chanting advances in a single free-verse breath, as if intoned by someone in a rapture of joy at the prospect of doing away, at last, with the rhymed couplets of Victor Hugo and the tyrannies of formal meter and 500 years of French literary tradition. “Freedom!” the chanting seems to cry—“Freedom from the syllable-counting of French prosody! Freedom from 1-2-3-4-5-6! Freedom to think and feel and emote in chaotic rhythmic heaves and sobs of one’s own!”

Is this what Finkielkraut has in mind when he invokes Péguy—not the Christianity, obviously, but Péguy’s insistence on some kind of rearguard-as-avant-garde? The piety for tradition that also suggests an occasional libertarian urge to kick over tradition? Or, in Finkielkraut’s phrase, “the great European tradition of anti-tradition”? That has got to be his meaning. A Péguy revival would make no sense without Péguy’s radical provocations.

But really I don’t care. I am not French, and I do not get up in the morning wondering how to interpret whatever scandalous thing Finkielkraut may have said last night that has driven his critics mad. I read him in blissful tranquility across the seas, oblivious to the French news cycle, hoping only to find intellectual stimulation. And he is generous in providing it.

In America, we have not had to confront the kinds of problems that immigrant Islamists have brought to France, except on a tiny scale. We are lucky that way. We have other problems. But I note that, among those other problems, one after another of them has found an intelligent diagnosis in the essays of Alain Finkielkraut—the crisis of historical understanding and the condemnation of the past; the penchant for national self-loathing; the decline of the humanities and book-reading and therefore of cultural memory; the peculiar invisibility of Jewish oppression in the eyes of people who regard themselves as experts on oppression; the various intellectual surrenders to the Islamists; the evolution of customs and social behaviors ever since the revolutionary 1960s; the consternations over relations between the sexes and how to regulate them. I note how pleasing it is to read Finkielkraut’s ruminations on those many themes, and how bracing, and how profitable. I savor his prose melodies. And how infuriating it is to see this most valiant and vigorous and civilized of writers slandered melodramatically in the journals as a man of villainous tendencies and mobbed on the street!

To read more of Paul Berman’s political and cultural criticism for Tablet, click here.

The Israelites: How to prepare the Passover

  IUICEvents

Oskarżać łatwo, skazać trudno. Rozrachunki ze stalinizmem w III RP

Dominika Wielowieyska

Warszawa, 3 marca 1948 r. Rotmistrz Witold Pilecki zeznaje przed sądem podczas procesu, w którym wraz ze swoimi współpracownikami został oskarżony m.in. o współpracę z wywiadem obcych mocarstw. Pilecki został stracony 25 maja 1948 r. (Fot. PAP)

Zapytałam w IPN, dlaczego znanemu stalinowskiemu prokuratorowi nie przedstawiono jeszcze zarzutów, choć PiS rządzi już prawie cztery lata. Odpowiedź padła po dwóch tygodniach na konferencji prasowej. Szef pionu śledczego Instytutu w obecności ministra Ziobry poinformował, że zarzuty właśnie postawiono

– Cały system sprawiedliwości i wszyscy sędziowie z tych czasów, najciemniejszych dla Polski, z ery stalinowskiej, żyli sobie szczęśliwie nawet po roku 1990 i na dobrą sprawę nikt nie był potępiony ani oskarżony – mówił premier Mateusz Morawiecki w marcu zeszłego roku na brukselskim szczycie „A Future for Europe” (Przyszłość dla Europy) zorganizowanym przez frakcję konserwatystów i reformatorów ACRE w europarlamencie (należy do niej PiS). Miało to uzasadnić zmiany w polskim sądownictwie, a w praktyce złamanie zasad rządów prawa.

Premier powiedział nieprawdę. Powstały akty oskarżenia i toczyły się procesy stalinowskich sędziów i prokuratorów. Premier miałby rację, gdyby stwierdził, że w III RP nie skazano prawomocnie żadnego sędziego i prokuratora stalinowskiego, ale i to zdanie nie oddaje złożoności problemu.

Spróbuję prześledzić, dlaczego żaden sędzia ani prokurator stalinowski nie został skazany.

Wielkie oskarżenia, niewielu oskarżonych

Wielu z nich zmarło przed 1989 r., a kilku w pierwszych latach wolnej Polski.

Jednak niektórzy sędziowie i prokuratorzy stalinowscy długo żyli w III RP, lecz nie zostali ukarani za swe czyny, w szczególności za urągające sprawiedliwości wyroki śmierci. PiS uznaje to za dowód zepsucia sądów i „kastowości” sędziów. Ale czy można ferować takie uogólnienia, jeśli problem dotyczy zaledwie kilku spraw, a większości sprawców nie udało się osądzić, bo zmarli? I czy można formułować takie zarzuty, skoro obowiązuje zasada domniemania niewinności, a w niektórych przypadkach dowody bezpowrotnie przepadły lub były poważne wątpliwości co do winy oskarżonych?

Odpowiedź na te pytania nie jest prosta, bo chodzi nie tylko o pojedyncze wyroki sądów powszechnych. Istotne jest stanowisko Sądu Najwyższego w dwóch sprawach dotyczących okresu stalinowskiego. Budzi ono zastrzeżenia nie tylko w obozie PiS, lecz także profesorów Andrzeja Rzeplińskiego, Adama Strzembosza, Jerzego Stępnia czy Witolda Kuleszy, czyli prawników, których PiS uważa za przeciwników. Ale o tym dalej.

Bilans III RP

Według danych pionu śledczego Instytutu Pamięci Narodowej prokuratorzy po 2000 r. skierowali do sądów akty oskarżenia przeciwko 13 sędziom i 16 prokuratorom. Ale nie skazano żadnej z tych 29 osób (te statystyki nie uwzględniają spraw sprzed powstania IPN). Dziewięciu oskarżonych zmarło w trakcie procesu. Wobec czterech sądy umorzyły postępowania z powodu przedawnienia. Pięciu sędziów i trzech prokuratorów zostało uniewinnionych. W przypadku jednego sędziego oraz trzech prokuratorów sądy umorzyły postępowanie, stwierdzając, że ich działanie nie zawierało znamion czynu zabronionego. Postępowania wobec dwóch sędziów zostały umorzone, bo chronił ich immunitet.

Jednak sędziom tym i ich rodzinom Krajowa Rada Sądownictwa odebrała przywileje wynikające ze statusu sędziego w stanie spoczynku. Podobna procedura objęła prokuratorów – w latach 90. odbierała im przywileje minister sprawiedliwości i prokurator generalny w rządzie AWS-UW Hanna Suchocka, a samorząd adwokacki usuwał z palestry osoby podejrzewane o zbrodnie stalinowskie.

Wprawdzie sędziowie i prokuratorzy nie ponieśli kary, ale prokuratura i IPN doprowadziły do skazania wielu oprawców stalinowskich. Najgłośniejszy wyrok dotyczył pułkownika Urzędu Bezpieczeństwa Adama Humera prawomocnie skazanego już w 1996 r. (trzy lata przed powstaniem IPN).

W czasie działalności Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (GKŚZpNP) od 2000 r. powstały 203 akty oskarżenia przeciwko 227 osobom. Sądy skazały 99 osób, a 15 uniewinniły. Umorzono 68 postępowań karnych z powodu śmierci oskarżonego.

Kłamstwem jest więc twierdzenie, że III RP nikogo nie rozliczyła ze zbrodni stalinowskich.

Dlaczego PiS „przeoczył” prokuratora D.

Na początku zbierania materiałów do tego tekstu wiceprezes IPN prof. Krzysztof Szwagrzyk powiedział mi: – Dziś z grupy sędziów i prokuratorów stalinowskich najważniejsze są dwa nazwiska żyjących. Nie zostali rozliczeni sędzia Stefan Michnik i prokurator wojskowy Zbigniew D.

W przypadku Michnika, który w latach 1952-53 uczestniczył w skazywaniu żołnierzy podziemia, w tym wydaniu kilku wyroków śmierci, sprawa jest jasna. Polska wystąpiła o ekstradycję w 2010 r. oraz ponownie za rządów PiS, ale szwedzki sąd oba wnioski odrzucił.

Ale dlaczego nie ma aktu oskarżenia prokuratora Zbigniewa D.? PiS wziął przecież rozrachunki na sztandary, rządzi już ponad trzy lata, a prokuraturę, w tym pion śledczy IPN, kontroluje Zbigniew Ziobro. Prof. Szwagrzyk rozkłada ręce: – To nie do mnie pytanie, ale do szefa pionu śledczego IPN, dyrektora GKŚZpNP.

PiS dba o to, żeby sprawa Stefana Michnika wciąż była głośna, bo to przyrodni brat redaktora naczelnego „Wyborczej”. Jednak w sprawie Zbigniewa D. prokuratura nie robiła nic – on nie jest krewnym żadnego krytyka PiS, może więc dla Ziobry nie ma znaczenia.

O prokuratora D. zapytałam więc pion śledczy IPN. Reakcji jego szefa doczekałam się po dwóch tygodniach. Prok. Andrzej Pozorski na konferencji prasowej w obecności ministra Ziobry poinformował, że zarzuty Zbigniewowi D. postawiono. Dlaczego dopiero po moim pytaniu? Odpowiedzi z IPN nie uzyskałam.

To nie wszystko. Zarzut dla Zbigniewa D. to „podżeganie do bezprawnego pozbawienia wolności”. Nie ma mowy o wyrokach śmierci, a prof. Szwagrzyk mówi o podpisach prokuratora „pod wyrokami śmierci na wielu dokumentach”. Twierdzi, że D. najbardziej obciąża udział w egzekucjach lotników ze słynnego „spisku w wojsku” oskarżonych o szpiegostwo na rzecz imperialistów. W sierpniu 1952 r. prokurator D. miał nakazać ich rozstrzelanie w więzieniu przy Rakowieckiej w Warszawie. Jego podpis jest na protokole egzekucji, a po strzale w tył głowy lotników wrzucono do dołów śmierci na „łączce” na Powązkach Wojskowych.

Okazuje się jednak, że napisanie aktu oskarżenia nie jest tak proste, jak się politykom PiS wydawało. Prokurator D. już dawno został przesłuchany i zeznał, że jego podpisy są na protokołach, bo pełnił funkcję tłumacza przełożonego, sowieckiego oficera. Co ważniejsze, fakt ten nie ma żadnego znaczenia. Ówczesne przepisy precyzowały bowiem, że przy egzekucji obecni musieli być prokurator, lekarz, naczelnik więzienia. Wszyscy podpisywali protokół, ale to nie oznacza, że dokonali zabójstwa.

A więc to, co historykom wydaje się oczywiste, w oczach prawników wygląda inaczej. Również pod rządami PiS.

Sędziowie Andrejew i Gurowska

Nazwiska sędziów i prokuratorów stalinowskich, których III RP próbowała ukarać, były znane m.in. dzięki wystawom organizowanym przez GKŚZpNP. W 2010 r. „Gazeta Wyborcza” jako pierwsza opublikowała tzw. raport Mazura z 1957 r. z nazwiskami sędziów i prokuratorów stalinowskich (także Stefana Michnika i Heleny Wolińskiej). Powołana w 1956 r. komisja Mariana Mazura opisała odpowiedzialność byłych pracowników Głównego Zarządu Informacji, Naczelnej Prokuratury Wojskowej i Najwyższego Sądu Wojskowego. Raport nie zawiera jednak wszystkich informacji na temat zbrodni.

Nie ma tam np. nazwiska Igora Andrejewa, jednego z sędziów Sądu Najwyższego, który w 1952 r. zatwierdził wyrok śmierci na gen. Augusta Fieldorfa „Nila”. SN orzekał wówczas w trybie tajnym – bez udziału oskarżonego i na podstawie dokumentów z rozprawy niższej instancji. Andrejew i pozostali dwaj sędziowie nie podważyli rzekomych dowodów winy generała wymuszonych torturami na innych oficerach AK. SN uznał wyrok sądu wojewódzkiego za właściwy.

Rola Andrejewa wyszła na jaw w marcu 1989 r., gdy bliscy generała „Nila” uzyskali dostęp do akt sądowych i opublikowali te informacje w „Tygodniku Powszechnym”. Wcześniej Andrejew był szanowanym wykładowcą Uniwersytetu Warszawskiego i członkiem szacownych instytucji prawniczych. Jego uczniami byli m.in. minister w kancelarii prezydenta Wałęsy prof. Lech Falandysz i późniejszy prezes SN prof. Lech Gardocki.

Po ujawnieniu udziału w skazaniu gen. Fieldorfa usunięto Andrejewa z władz wielu organizacji. – Spadła na niego infamia, izolowany przez środowisko zmarł w niesławie w 1995 r. – opisywała „Rzeczpospolita” schyłek życia profesora.

Dlaczego nie stanął przed sądem? W pierwszych latach III RP prokuratura dopiero się odbudowywała po czasach PRL, nie było odpowiednio wyszkolonych ludzi, brakowało nawet prokuratorów do prowadzenia zwykłych śledztw karnych. Sprawy dotyczące zbrodni stalinowskich tonęły w prokuraturach i często kończyły się umorzeniem.

Nie w każdym przypadku. W 1992 r. zostało wszczęte śledztwo w sprawie sędzi sądu wojewódzkiego Marii Gurowskiej, która skazała m.in. na śmierć gen. Fieldorfa w 1952 r. Zarzuty postawiła Gurowskiej w 1995 r. Prokuratura Wojewódzka w Warszawie. Sędzia twierdziła, że wyrok na „Nila” był zasadny, a ona opierała się na dowodach i orzekała na podstawie obowiązującego prawa. Proces rozpoczął się w grudniu 1997 r., ale Gurowska z powodu ciężkiej choroby nie stawiła się na żadnej rozprawie. Zmarła w następnym miesiącu.

Wkracza IPN

Gdy po rządach SLD-PSL koalicja AWS-UW doszła do władzy w 1997 r., rozpoczęły się prace nad ustawą o IPN. Instytut powstał dwa lata później, a na jego czele stanął prof. Leon Kieres. W strukturze IPN znalazła się Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z pionem prokuratorskim specjalizującym się m.in. w oskarżaniu zbrodniarzy komunistycznych.

zefem GKŚZpNP został prof. Witold Kulesza, a jednym z doradców Kieresa – Andrzej Rzepliński. W marcu 2001 r. Rzepliński pojechał wraz z szefem prokuratury wojskowej do Londynu, by przekonać brytyjski wymiar sprawiedliwości do wydania byłej stalinowskiej prokurator Heleny Wolińskiej, która oskarżała m.in. gen. Fieldorfa. Według relacji profesora jej adwokaci, wyznaczeni przez tamtejsze ministerstwo sprawiedliwości, twierdzili jednak, że w Polsce nie ma szans na uczciwy proces z powodu szalejącego antysemityzmu. To samo twierdziła Wolińska. W 2006 r. Home Office (odpowiednik naszego MSW i resortu sprawiedliwości w jednym) odmówił ekstradycji na podstawie „przesłanek natury humanitarnej, czyli ze względu na wiek Wolińskiej, stan jej zdrowia i okoliczności osobiste”.

Po powstaniu IPN rozpoczął się nowy etap batalii o postawienie sędziów i prokuratorów stalinowskich przed sądem. Na przykład prokuratora wojskowego Czesława Łapińskiego, który oskarżał kpt. Stanisława Sojczyńskiego „Warszyca”, a także uczestniczył w procesie tzw. grupy rotmistrza Witolda Pileckiego. „Warszyc” i jego podkomendni zostali rozstrzelani podobnie jak Pilecki. W styczniu 2001 r. IPN wszczął śledztwo, przesłuchał świadków i napisał akt oskarżenia, ale Łapiński zmarł w 2014 r. w szpitalu na skrzyżowaniu ul. Roentgena i… Pileckiego. Według prawników wyrok skazujący był w tym przypadku najbardziej prawdopodobny.

Zdarzało się jednak, że sąd uniewinniał oskarżonych. Najbardziej znany przypadek dotyczy Wacława Krzyżanowskiego, który w 1946 r. zażądał kary śmierci dla 17-letniej Danuty Siedzikówny „Inki”. W dniu jej skazania sporządził też akty oskarżenia, w których domagał się kary śmierci dla dwóch innych młodych ludzi. Krzyżanowski był pierwszym prokuratorem, którego IPN oskarżył o udział w komunistycznej zbrodni sądowej. Został uniewinniony w obu instancjach.

Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych pozbawił go jednak uprawnień kombatanckich. Krzyżanowski zmarł w 2014 r. i został pochowany z wojskową asystą honorową, bo walczył pod Lenino. Z powodu tej asysty ówczesny szef MON Tomasz Siemoniak odwołał ze stanowiska dwóch oficerów: dowódcę i komendanta garnizonu Koszalin.

Zasada Radbrucha

Uniewinnienie Krzyżanowskiego utrzymał w mocy Sąd Najwyższy. Istotne jest uzasadnienie: prokurator działał w ramach obowiązującego prawa. Jego sprawie poświęcił sporo miejsca prof. Witold Kulesza w książce „Crimen laesae iustitiae”, w której analizuje, dlaczego nie doszło do skazania sędziów i prokuratorów odpowiedzialnych za wyroki urągające poczuciu sprawiedliwości. W sprawie Krzyżanowskiego Izba Wojskowa SN uznała, że dopiero gdyby dowody zostały sfałszowane, a prokurator i sędzia by o tym wiedzieli, można by ich oskarżyć o podżeganie do przestępstwa.

Krzyżanowskiemu trudno było udowodnić, że wiedział o sfałszowanych dowodach, i sędziowie Izby Wojskowej SN mieli podstawy, by go uniewinnić, ale w uzasadnieniu wyszli poza sam ten przypadek i sformułowali kilka ogólnych zasad, które budzą poważne wątpliwości. Uznali, że z samego faktu, iż prokurator wnioskował o wymierzenie określonej kary, nie wynika, że popełnił przestępstwo.

Prof. Rzepliński odrzuca taką argumentację, gdyż kwestionuje ona jakąkolwiek możliwość ukarania winnych zbrodni sądowych. Jego opinię Kulesza cytuje w książce: „Uniewinniono prokuratora, który realizował systemowe bezprawie procesu sądowego z lat 1944-1955”. W rozmowie ze mną Rzepliński precyzuje: – Sędziowie uznawali, że skoro oskarżeni żądali takich a nie innych kar lub wydawali wyroki zgodnie z obowiązującym prawem, to nie można ich skazać. Bardzo trudno się pogodzić z takim uzasadnieniem.

Podważa je zasada sformułowana przez niemieckiego prawnika i filozofa Gustava Radbrucha w kontekście zbrodni nazistowskich. Stwierdził on, że jeśli przepis prawa drastycznie łamie normy moralne, to nie obowiązuje. I tak powinni do tego podchodzić sędziowie. Zgodnie z zasadą Radbrucha przy zbrodniach sądowych uzasadnienie, że ktoś działał w ramach obowiązującego wówczas prawa, nie może być podstawą do uniewinnienia. Izba Wojskowa SN po 2000 r. nie brała jednak tej reguły pod uwagę.

Jak zmierzyć prawo do błędu

Prof. Kulesza analizuje w książce sprawę prokuratora i członka składu orzekającego biorących udział w skazaniu na śmierć za sabotaż. W tym przypadku Sąd Najwyższy uniewinnienie uzasadniał tym, że prokuratorzy musieli bezwzględnie wykonywać rozkazy przełożonych i „brak jest cechy bezprawności”. Argumentowali, że oskarżeni mieli prawo do błędnej oceny i decyzji, a błąd ten mieścił się w dopuszczalnych ramach. Kulesza pyta więc, jak wyznaczyć granice prawa prokuratora do błędnej oceny. I czy można usprawiedliwić każdy czyn twierdzeniem, że ktoś wykonywał rozkaz?

– Nie rozumiem tego nastawienia sądów – dziwi się prof. Szwagrzyk. – Przecież w oparciu o ustawę z 1992 r., a więc uchwaloną w III RP, w Polsce od lat dochodzi do masowych uchyleń wyroków z czasów PRL i rehabilitacji osób skazanych. A skoro sądy uchylają te wyroki, to jak można twierdzić, że były wydawane w ramach obowiązującego prawa? Jak można je sankcjonować, skoro są uchylane? To nielogiczne.

Prof. Lech Gardocki, w latach 1998-2010 pierwszy prezes SN, tłumaczy „Wyborczej”:

„Z odpowiedzialnością sędziów i prokuratorów sprawa jest bardziej skomplikowana niż np. z oficerami śledczymi. Jeżeli uczestniczyli oni w skazaniu osób fałszywie oskarżonych, jak np. w sprawie gen. Augusta Emila Fieldorfa, a dziś twierdzą, że wierzyli w prawdziwość spreparowanych dowodów – to nie jest łatwo udowodnić im, że kłamią. Oczywiście tzw. wiedza potoczna – i w czasach stalinowskich, i obecnie – jest taka, że procesy były fałszowane, a zeznania świadków wymuszane torturami, i że sędziowie to wszystko wiedzieli i świadomie skazywali ludzi niewinnych. Ale taka potoczna wiedza nie wystarczy. Wina tych prokuratorów i sędziów musi być udowodniona zgodnie ze standardami procesowymi obowiązującymi w państwie prawa. Gdybyśmy z przestrzegania tych standardów zrezygnowali, to upodobnilibyśmy się właśnie do prokuratorów i sędziów z czasów stalinowskich”.

Sędziowie są za, a nawet przeciw

Zdarzyło się też, że w pierwszej instancji sędzia stalinowski został ukarany za to, że skazał oskarżonego za próbę obalenia ustroju socjalistycznego, ale sąd drugiej instancji jego sprawę umorzył. Uznał bowiem, że immunitet sędziego nie został zniesiony.

– Moim zamysłem było postawienie przed sądem wszystkich sprawców komunistycznych zbrodni sądowych – tłumaczył prof. Kulesza. – Przeszkodą było uznanie przez wymiar sprawiedliwości w 2003 r., że obowiązujące prawo obejmuje immunitetem także sędziego, który ferował wyroki w czasach stalinowskich. Oznaczało to zakaz postawienia przed sądem byłego sędziego bez wcześniejszej zgody sądu dyscyplinarnego.

Tyle że wielu sędziów stalinowskich nie miało w III RP statusu sędziego w stanie spoczynku, tylko pobierało emeryturę, np. wojskowego. Nie było więc wiadomo, kto miałby im immunitet uchylić.

– To uniemożliwiało prokuratorom GKŚZpNP wnoszenie aktów oskarżenia przeciwko byłym sędziom, ponieważ nie istniał właściwy sąd dyscyplinarny, który mógłby udzielić takiej zgody. Podnieśliśmy to w kasacji, ale Izba Wojskowa SN pozostawiła ją w 2004 r. bez rozpoznania – wyjaśnia prof. Kulesza.

Zupełnie zdumiewające decyzje dotyczyły tego, kto takie kasacje może wnosić. W jednej sprawie Izba Wojskowa SN orzekła w 2002 r., że należy to do szefa prokuratury wojskowej. A kiedy Kulesza zgodnie z zaleceniem sądu poprosił tego prokuratora o złożenie kolejnej kasacji – SN dwa lata później uznał, że nie ma on uprawnień do jej wnoszenia.

– Reasumując, decyzja procesowa z 2004 r. była w jaskrawej sprzeczności z decyzją z 2002 r., a w efekcie zdaniem SN nikt nie ma legitymacji procesowej do wnoszenia kasacji – ocenia Kulesza.

Jak sądzą sędziowie stanu wojennego

Sprawdziłam, którzy sędziowie Izby Wojskowej SN podpisali uzasadnienia obu decyzji omawianych w książce Kuleszy. Jest w tej grupie też sędzia, który uczestniczył w wydaniu obu sprzecznych ze sobą decyzji SN w kwestii prawa do wnoszenia kasacji.

Spośród sześciu sędziów Izby Wojskowej SN aż pięciu skazywało opozycjonistów w stanie wojennym. Jeden ma na koncie ponad 70 takich wyroków, inni – kilka lub kilkanaście. Ich nazwiska występują w katalogu IPN 13grudnia81.pl z sędziami stanu wojennego.

Można więc wnioskować, że gdyby w 2002 r. sędziowie Izby Wojskowej SN uznali, iż w przypadku stalinowskich zbrodni sądowych należy przyjąć zasadę Radbrucha, to jakby się samooskarżali. Zasadę Radbrucha można byłoby bowiem zastosować, gdyby stanęli przed sądem za swoje wyroki w stanie wojennym. Niektórzy sędziowie orzekający zaraz po 2000 r. nie żyją lub przeszli w stan spoczynku przed 2015 r., ale wobec jednego IPN wystąpił o uchylenie immunitetu.

Chciałam porozmawiać z sędziami, którzy podpisywali decyzje analizowane w książce Kuleszy, ale rzecznik SN Michał Laskowski odpowiedział, że nie komentują oni swoich wyroków i odsyłają do uzasadnienia.

Sprawa nie jest jednak tak oczywista. Prof. Ewa Łętowska, zwolenniczka zasady Radbrucha, uważa, że w przypadku sędziów stanu wojennego można mówić o błędzie uzasadnionym i reguła niemieckiego prawnika nie ma zastosowania. Prawo stanu wojennego nie było bowiem zbrodnicze jak w III Rzeszy czy w okresie stalinowskim.

O ówczesnych sędziach zasiadających później w Izbie Wojskowej SN prof. Adam Strzembosz mówił, że ci, którzy „chcieli się zachować przyzwoicie”, uniewinniali albo starali się wymierzać kary niższe, niż chciała prokuratura, lub wydawali wyroki w zawieszeniu. – Czasami wiedzieli, że jeśli np. uniewinnią czy umorzą sprawę, to w apelacji ten wyrok może być znacznie surowszy – tłumaczył Strzembosz.

Pozostaje pytanie, czy akurat sędziowie stanu wojennego powinni oceniać zbrodnie sądowe okresu stalinowskiego. Nie przesądzając o ocenie ich wyroków z lat 80., moim zdaniem nie.

W 2018 r. PiS rozwiązał Izbę Wojskową SN i teraz rozpoczyna rozprawę – jak wynika z wypowiedzi ministra Ziobry – z sędziami stanu wojennego. W marcu IPN zwrócił się do sądów dyscyplinarnych o odebranie immunitetów siedmiu byłym sędziom i prokuratorom, których chce pociągnąć do odpowiedzialności.

Twarde prawo demokracji

Czy losy procesów stalinowskich pokazują, że „kasta sędziowska”, jak ją nazywa Ziobro, była państwem w państwie? Nie. Wbrew twierdzeniu PiS nie jest tak, że sędziowie w stu procentach sami siebie wybierają na najwyższe stanowiska. Do tej pory istniała względna równowaga i potrzeba konsensusu między wybranymi w demokratycznych wyborach politykami a przedstawicielami środowiska sędziowskiego. Skład SN był efektem także tego, że na prezydenta został wybrany dwukrotnie Aleksander Kwaśniewski, a SLD wygrało wybory parlamentarne w 1993 i 2001 r. Dlatego miało swoich ministrów sprawiedliwości i przedstawicieli w Krajowej Radzie Sądownictwa, która przedstawiała prezydentowi kandydatury sędziów.

Pierwsza kluczowa decyzja zapadła w 1998 r., kiedy SLD-owski prezydent zdecydował o wyborze pierwszego prezesa SN. Gdy Zgromadzenie Ogólne SN dało mu do wyboru profesorów Strzembosza i Gardockiego, wybrał tego drugiego. Strzembosz popierał rozliczenia ze stalinowskimi sędziami i prokuratorami. Gardocki był sceptyczny.

To nastawienie ilustruje przede wszystkim uchwała Sądu Najwyższego z 2007 r. w sprawie immunitetów sędziów stanu wojennego. Podjął ją z inicjatywy prezesa Gardockiego SN w siedmioosobowym składzie. Praktycznym skutkiem tej uchwały była możliwość „taśmowego” odrzucania wniosków IPN o uchylenie immunitetu sędziom skazującym opozycjonistów w stanie wojennym.

Uchwała ta pokazuje też stosunek do rozliczeń innych sędziów, których powołał na wniosek KRS prezydent Kwaśniewski. Było ich aż 33, bo sprawował urząd dwie kadencje. W Izbie Wojskowej SN zasiadali sędziowie pozytywnie zweryfikowani w 1989 r. lub powołani przez prezydentów Wojciecha Jaruzelskiego i Kwaśniewskiego. Większość z nich już nie orzekała, gdy PiS zabrał się do demontażu SN, bo albo zmarli, albo przeszli w stan spoczynku. W 2018 r. z likwidowanej Izby Wojskowej SN odeszło trzech sędziów, których nazwiska są w katalogu 13grudnia81.pl.

Gdyby strona solidarnościowa nie pokłóciła się w latach 90. i gdyby prawica nie była tak rozdrobniona, może formacje postkomunistyczne nie odnosiłyby sukcesów wyborczych. Ale odnosiły, co nie pozostało bez wpływu na skład SN w latach 1995-2005.

Prof. Szwagrzyk: – Wszystkie kraje bloku wschodniego próbowały w mniejszym czy większym stopniu rozliczyć zbrodnie stalinowskie, ale jeśli chodzi o sędziów i prokuratorów wojskowych, to żaden sobie z tym nie poradził. Rozmawialiśmy o tym ostatnio na Węgrzech. Tam też powodem był całkiem chybiony argument, że ci sędziowie działali w ramach obowiązującego prawa.