Archiwum Instytutu Pileckiego otrzymało dotąd niepublikowane i nieznane wspomnienia niemieckiego urzędnika, który podczas II wojny światowej pracował w administracji cywilnej Generalnego Gubernatorstwa. Materiał jest obecnie opracowywane przez dr Joanną Nikel. Rezultatem badań będzie artykuł naukowy, który najprawdopodobniej na początku przyszłego roku zostanie opublikowany w recenzowanym czasopiśmie naukowym.

PAP: Jak to się stało, że wspomnienia urzędnika niemieckiego z czasów okupacji niemieckiej trafiły do Instytutu Pileckiego?

Dr Joanna Nikel: To ogromna zasługa dyrekcji naszego Instytutu, przede wszystkim stojącej na czele berlińskiego oddziału IP Hanny Radziejowskiej i jej zespołu. To dzięki ich pracy Instytut Pileckiego w Berlinie zdobył taką renomę, że osoba, która w swoich rodzinnych archiwach znalazła dotyczące II wojny światowej wspomnienia swojego przodka, postanowiła je przekazać właśnie nam, a nie innej placówce.

PAP: Co wiadomo o autorze wspomnień?

J.N.: Osoba, która przekazała nam jego wspomnienia, zastrzegła że nie możemy ujawnić nazwiska. Urodził się w 1914 roku w Dolnej Saksonii i pochodził z rodziny o bardzo bogatym kapitale kulturowym. Jego ojciec był dyplomowanym kupcem i ekonomistą, pracował m.in. w Chinach, gdzie autor interesujących nas wspomnień spędził dzieciństwo, a następnie wrócił do Niemiec, skończył studia i zrobił doktorat. Miał pewne problemy kardiologiczne, a chcąc uniknąć poboru do wojska w 1943 roku postarał się o posadę urzędnika w Generalnym Gubernatorstwie. W ten sposób na kilka miesięcy trafił do Radomia, a w czerwcu 1944 r. został wysłany na front, w następstwie czego finalnie trafił do francuskiej niewoli.

Udało się ustalić, że po wojnie przeszedł proces denazyfikacji i został całkowicie oczyszczony, nie było przeciwko nim prowadzone żadne śledztwo, nie miał żadnych zarzutów.

PAP: Swoich wrażeń z pobytu w okupowanej przez Niemcy Polsce nie spisywał na bieżąco. Zrobił to dopiero po wojnie. Co w tych wspomnieniach jest najciekawsze? Jak one świadczą o ich autorze?

J.N.: Najbardziej uderzające jest właśnie to, czego w tych wspomnieniach brakuje: mimo że autor zetknął się z biedą Polaków, przemocą i wiedzą o Zagładzie, doświadczenia te nie prowadzą go do zakwestionowania systemu, którego sam był częścią. Znacznie chętniej obserwuje innych Niemców – urzędników, policjantów czy żołnierzy Wehrmachtu – i opisuje ich zachowania, nadużycia oraz krytyczne uwagi pod adresem Hansa Franka. Do takich powojennych deklaracji trzeba jednak podchodzić ostrożnie: krytyka nieżyjącego już Franka nie wiązała się wówczas z żadnym ryzykiem.

Bardzo dobrze znał też realia okupacyjnej codzienności. Wiedział, co oznacza kupowanie „na lewo” i że niemieccy urzędnicy mogą dzięki czarnemu rynkowi zdobyć właściwie wszystko – i sam z tych możliwości korzystał. Właśnie ta zwyczajność jest w jego relacji szczególnie znacząca: pokazuje, jak łatwo przemoc, przywilej i eksploatacja stawały się elementami normalnego życia okupanta.

PAP: Był zagorzałym nazistą?

J.N.: Trudno to zweryfikować tylko na podstawie treści jego wspomnień, choć wybrzmiewa z nich narodowosocjalistyczny światopogląd. Z przeprowadzonych kwerend archiwalnych udało się ustalić że w 1933 roku wstąpił do SS, a był również członkiem NSDAP.

Oczywiście, wśród członków tych formacji zdarzały się osoby które przystępowały tam kierując się koniunkturalizmem. Dotyczyło to jednak głównie tych, którzy sięgali po partyjną legitymację i zakładali czarny mundur wtedy gdy wiązało się to z udziałem w pewnych profitach.

W NSDAP w szczytowym momencie było aż 8,5 mln Niemców. Jedni byli zagorzałymi wyznawcami hitleryzmu, a inni tylko liczyli na awans.

PAP: Jaki obraz polskiej rzeczywistości okupacyjnej wyłania się z tych wspomnień?

J.N.: Pewnym utrudnieniem jest to, że nie pojawia się w nich żadna data. Z treści wynika jednak, że autor pojawił się w okupowanym Radomiu już po zakończeniu Akcji Reinhardt – czyli deportacji Żydów do obozów zagłady. Informacje te potwierdziły dalsze kwerendy archiwalne. Nie brał więc bezpośredniego udziału w holokauście, ale zdawał sobie sprawę z tego, co zaszło. Kompletnie pijani żołnierze jadący na przepustkę opowiedzieli mu z detalami o mordowaniu Żydów na Białorusi, ale skłoniło go to tylko do myśli o tym, co się stanie z Niemcami po wojnie.

Od tego, co się działo z Żydami i Polakami, bardziej jednak zajmowała go sytuacja Niemców. Od pewnego momentu dostrzegał już, że III Rzesza wojnę przegrywa. Widział odwrót Wehrmachtu i był świadkiem pogarszających się nastrojów, ale też coraz bardziej bezwzględnej grabieży. Wielu Niemców wokół niego wychodziło z założenia, że trzeba się szybko wzbogacić. Na porządku dziennym były korupcja i pijaństwo.

PAP: A autor wspomnień był tylko świadkiem, czy może też brał w tym udział?

J.N.: Był częścią tego systemu. Wspominał chociażby o olbrzymim bagażu, z jakim wyjeżdżał na święta do rodziny, z produktami spożywczymi, które nie były wtedy powszechnie dostępne. Nie widać w tych zapiskach jednak refleksji, który by świadczyła że miał z tego powodu wyrzuty sumienia. Wychodził z założenia, że ponoszącym koszty wojny Niemcom coś się należy, że to oni są ofiarami i trzeba ulżyć rodzinom w bombardowanej przez wroga Rzeszy.

A jednocześnie widział ogromną degradację materialną i zubożenie ludności polskiej. Przyglądał się głodującym dzieciom, ale nie ma w tych zapiskach żadnej konstatacji, która byłaby dowodem jego świadomości, że to Niemcy są odpowiedzialni za tę sytuację. Był zaledwie urzędnikiem niższego szczebla, ale i tak znajdował się w sytuacji uprzywilejowanej. Przynajmniej w porównaniu do tego, z czym musiała się wtedy mierzyć większość żyjących pod okupacją niemiecką Polaków.

PAP: Na czym polega wartość tych wspomnień? 

J.N.: Są one cennym źródłem pokazującym mentalność i światopogląd Niemców na terenie okupowanej przez III Rzeszę Polski. Jeśli potraktować te wspomnienia jako próbę powojennego rachunku sumienia, jest to dokument przygnębiający właśnie przez brak głębszej refleksji nad własnym miejscem w systemie okupacyjnym. Pod tym względem autor nie był jednak wyjątkiem. W powojennych Niemczech przez długi czas dominowały strategie dystansowania się od osobistej odpowiedzialności: zbrodnie przypisywano abstrakcyjnemu „nazizmowi”, wąskiej grupie przywódców albo aparatowi SS i policji, znacznie rzadziej pytając o udział zwykłych urzędników, prawników, przedsiębiorców czy funkcjonariuszy administracji.

Także historiografia długo znacznie lepiej znała struktury niemieckiego aparatu okupacyjnego niż ludzi, którzy wprawiali je w ruch. Potrafimy opisać instytucje, kompetencje i mechanizmy terroru, ale zejście z poziomu Hansa Franka czy najwyższych dowódców SS do poziomu konkretnych urzędników, starostów, policjantów i funkcjonariuszy odpowiedzialnych za konkretne decyzje pozostaje znacznie trudniejsze.

PAP: Czy to zaniedbanie historyków?

J.N.: Nie postrzegałabym tego jako zaniedbania polskiej historiografii. Po 1945 r. prawda historyczna i możliwość dochodzenia odpowiedzialności zostały w znacznej mierze zakładnikami nowego podziału politycznego Europy. Polska znalazła się w bloku sowieckim, podczas gdy ogromna część byłych funkcjonariuszy niemieckiego aparatu państwowego żyła w RFN. Przez dziesięciolecia nie istniały warunki do normalnej współpracy archiwalnej, badawczej i prawnej między oboma państwami. Z kolei NRD budowała swoją legitymizację na micie państwa antyfaszystowskiego, co również nie sprzyjało całościowemu rozliczeniu niemieckiego społeczeństwa z nazistowską przeszłością.

Polscy badacze wykonywali w tym czasie fundamentalną pracę dokumentacyjną: ustalali skalę zbrodni, identyfikowali ofiary, miejsca egzekucji i struktury aparatu okupacyjnego. Znacznie trudniejsze było natomiast przeprowadzenie tego, co dziś nazwalibyśmy badaniem sprawców – połączenie konkretnej zbrodni lub decyzji z biografią konkretnego człowieka, jego wojenną działalnością, a następnie powojenną karierą. Dokumentacja potrzebna do takiej rekonstrukcji pozostawała rozproszona po obu stronach żelaznej kurtyny. Dlatego jednym z ważnych zadań współczesnych badań jest dziś przywrócenie zbrodniom i polityce okupacyjnej ich personalnego wymiaru: za strukturami, rozporządzeniami i statystykami stali przecież konkretni ludzie, podejmujący konkretne decyzje. (PAP)

Dr Joanna Nikel jest badaczką historii Niemiec i totalitaryzmów XX wieku, ekspertką Instytutu Pileckiego w zakresie Täterforschung (badań nad sprawcami).

PAP: „Szpital w piekle” to polskie tłumaczenie pana książki wydanej wcześniej w Niemczech. Według niemieckich recenzentów oparł się pan na rzadko wykorzystywanych źródłach dostępnych w Polsce. Jakie znaczenie mają te materiały?

Bogdan Musiał: Są kluczowe. Ze względu na niemiecką politykę narodowościową, której celem było wyniszczenie polskiej inteligencji i zagłada Żydów, w Auschwitz więziono przede wszystkim lekarzy z Polski i medyków pochodzenia żydowskiego. Zdarzały się tylko pojedyncze przypadki lekarzy innych narodowości. Poza tym Niemcy zniszczyli dokumentację dotyczącą masowych zbrodni popełnianych w obozie i dlatego historykom pozostały głównie zeznania byłych więźniów — także lekarzy — z powojennych procesów obozowej załogi SS.

PAP: A dwa najważniejsze takie procesy odbyły się w Polsce.

B.M.: Niestety zgromadzone wtedy materiały są mało znane na Zachodzie, a jeżeli już, to wyrywkowo. Na przykład Rudolf Höss, komendant obozu, był sądzony w Polsce, ale żaden z autorów jego licznych biografii nie zadał sobie trudu, żeby przebadać polskie świadectwa.

PAP: Czym różni się obraz Auschwitz, który nakreślił pan w książce, od wcześniejszych publikacji?

B.M.: Myślę, że udało mi się podważyć sporo mitów na temat tego obozu, w tym popularną w zachodnich publikacjach opowieść o bohaterskiej roli austriackich i niemieckich komunistów, którą odegrali w obozowym szpitalu. Po wojnie ci ludzie zdominowali debatę na temat Auschwitz, ale w trakcie moich badań przekonałem się, że byli w pewnym sensie oszustami, którzy po 1945 roku przypisali sobie zasługi polskich i żydowskich lekarzy-więźniów.

PAP: Jak wspominał dr Leon Landau, świadectwa lekarzy-więźniów były po wojnie przyjmowane często z niedowierzaniem…

B.M.: Dlatego Landau i inni lekarze-więźniowie, pełniący np. funkcję pisarzy rejestrujących obozowe statystyki medyczne, mieli świadomość, że trzeba wszystko dokumentować, a notatki ukrywać albo wysyłać poza obóz, jeszcze zanim skończy się wojna. Oczywiście zdarzali się więźniowie, którzy woleli mieć spokój, a inni byli tak zdemoralizowani przez warunki obozowe, że szli na totalną współpracę z Niemcami.

Jednak to w obozowym szpitalu działała kluczowa komórka ruchu oporu, dzięki której niektórzy lekarze SS i inni ludobójcy z Auschwitz byli znani w świecie z imienia i nazwiska już w 1944 roku.

PAP: Odtworzył pan medyczną historię obozu. Czy coś pana w niej zaskoczyło?

B.M.: Byłem zdumiony, że w warunkach obozowych niektórzy lekarze-więźniowie prowadzili badania naukowe. Dr Władysław Fejkiel na podstawie materiałów o tyfusie plamistym, które zbierał na polecenie niemieckiego lekarza garnizonowego, zrobił w 1955 roku habilitację. Dziś o jego pracy kompletnie zapomniano, a przecież jest to także część historii Auschwitz.

PAP: Trudno w to uwierzyć, bo Auschwitz kojarzy się raczej z Josefem Mengele i jego pseudomedycznymi eksperymentami…

B.M.: Tu nie ma sprzeczności. To, co robił Fejkiel, absolutnie nie szkodziło innym więźniom. Po prostu zbierał informacje na temat przebiegu choroby i je rejestrował. Nie przeprowadzał żadnych eksperymentów. Oczywiście zdarzały się przypadki, kiedy zmuszano lekarzy-więźniów, a także sanitariuszy, do podawania współwięźniom zastrzyków z fenolu. Robił to np. faworyt esesmanów, funkcyjny Mieczysław Pańszczyk, przed wojną student ASP w Krakowie, który w obozie znalazł się w wieku 18 lat i został kompletnie zdeprawowany. Wstrzymałbym się jednak z osądzaniem tych ludzi z dzisiejszej perspektywy. Nie znaleźli się przecież w Auschwitz dobrowolnie, a prawdziwy głód zmienia nie tylko wygląd człowieka, ale także jego sposób myślenia. Mottem mojej książki jest stwierdzenie, że w nienormalnej sytuacji nienormalne zachowanie staje się normą.

PAP: Lekarze-więźniowie działali pod nadzorem esesmanów i chcąc nie chcąc, musieli z nimi współpracować. Czy w tych warunkach rzeczywiście można było komuś pomóc?

B.M.: Tak, na wiele sposobów i nierzadko skutecznie, choć wiązało się to często z trudnymi dziś do pojęcia dylematami. Lekarze-więźniowie z powodu braków kadrowych w załodze SS brali np. czasem udział w selekcjach przeprowadzanych w szpitalu. Przedwojenny oficer i polski patriota dr Rudolf Diem wspominał, że trzeba było wtedy decydować, kogo ratować i czyim kosztem. Lekarz czy sanitariusz SS pojawiał się w szpitalu raz na dwa, trzy tygodnie i wysyłał kilkuset chorych więźniów do komór gazowych, a lekarz-więzień mógł zamiast 300 wybrać np. tylko 100 chorych. Wybierał tych, o których było wiadomo, że w warunkach obozowych nie mieli żadnych szans, aby przeżyć, na przykład ze względu na atrofię głodową.

PAP: Jak doszło do tego, że Niemcy dopuścili polskich i żydowskich więźniów do pracy lekarza?

B.M.: Wkrótce po napaści na ZSRR Niemcy zorientowali się, że wbrew wcześniejszym oczekiwaniom wojna się szybko nie skończy, a na front trzeba będzie wysyłać coraz więcej mężczyzn w sile wieku. To wtedy zapadła decyzja, żeby do wsparcia wysiłku wojennego III Rzeszy wykorzystać więźniów obozów koncentracyjnych. W szpitalu w Auschwitz formalnie zakazano więc bicia i dopuszczono możliwość dłuższego leczenia chorych zamiast natychmiastowego wysyłania ich do gazu. Równocześnie niemieccy lekarze nagle zauważyli, że mają w obozie fachowców i pod koniec 1941 roku oficjalnie dopuścili więźniów z medycznym wykształceniem (także lekarki, które już od 1942 roku zajmowały się chorymi w kobiecym szpitalu więźniarskim) do pracy w obozowych szpitalach. Od tego momentu polscy i żydowscy medycy zaczęli mieć głos w sprawach leczenia. To była zasadnicza zmiana, bo wcześniej o tym, co działo się w szpitalu, decydowali m.in. przywiezieni do Auschwitz z Dachau niemieccy komuniści, a także zwykli kryminaliści i ich protegowani.

PAP: Jak ta zmiana wpłynęła na funkcjonowanie obozowego szpitala?

B.M.: W szpitalu spadła śmiertelność. Zresztą już wcześniej lekarze-więźniowie udowodnili swoją skuteczność. Kiedy na wiosnę 1941 roku w obozie wybuchła epidemia tyfusu plamistego, Niemcy byli bezradni, a Polacy — wówczas jeszcze formalnie pracujący jedynie jako pielęgniarze – pokazali lekarzom SS, że zamiast ludzi można zabijać wszy. Zaproponowali rygorystyczne zasady higieny, które wprowadzono, a tysiące ludzi uniknęło śmierci.

PAP: Wśród więźniów byli także znani przed wojną chirurdzy…

B.M.: Przede wszystkim Polacy. To oni stworzyli oddział chirurgiczny. Dzięki temu, że niemieccy lekarze chcieli ćwiczyć pod okiem świetnych operatorów, można było przeprowadzić dziesiątki tysięcy w większości prostych zabiegów, które jednak w warunkach obozowych przynajmniej na jakiś czas ratowały życie tysiącom więźniów.

PAP: Kim byli niemieccy lekarze obozowi?

B.M.: Nie należeli zazwyczaj do pierwszej ligi niemieckiej medycyny. Lekarze SS trafiali do Auschwitz najczęściej z frontu z powodu niezdolności do służby. Mengele był wyjątkiem, bo w 1943 roku zgłosił się do pracy w obozie na ochotnika. Wcześniej pracował w Instytucie Cesarza Wilhelma (dzisiejszy Instytut Maxa Plancka), wówczas jednym z najlepszych ośrodków tego typu na świecie. Mengele uznał, że w obozie jest bardzo dużo „materiału badawczego”, bo więziono tam wtedy całe rodziny.

PAP: Czy „anioł śmierci”, jak nazywano Mengelego, przeprowadzał swoje zbrodnicze eksperymenty z pomocą więźniów?

B.M.: Mengele szybko się zorientował, że w obozie jest wielu wysoko wykwalifikowanych lekarzy. Zaczął z nich formować „zespoły badawcze”. Nie chodziło wyłącznie o nieludzkie eksperymenty, z którymi Mengele jest słusznie kojarzony. Lekarze-więźniowie przeprowadzali dla niego np. badania antropologiczne polegające na mierzeniu, pobieraniu krwi i spisywaniu protokołów w języku niemieckim, które Mengele wykorzystywał później pod swoim nazwiskiem. Lekarze pochodzenia żydowskiego, będący w obozie w dużo gorszej sytuacji od Polaków, byli zmuszani do uczestniczenia w eksperymentach. Musieli np. przeprowadzać dla Mengelego autopsje zabitych rzekomo dla celów „badawczych” dzieci.

Trzeba pamiętać, że w obozowej hierarchii tzw. Żydzi transportowi znajdowali się najniżej i byli de facto od początku skazani na śmierć. Polacy byli w tej hierarchii nieco wyżej i teoretycznie niektórzy z nich mieli szansę na przeżycie.

PAP: Czy polscy lekarze uczestniczyli w pseudomedycznych eksperymentach prowadzonych przez niemieckich nadzorców?

B.M.: Lekarze-więźniowie byli po wojnie często demonizowani i zarzucano im zmyślone zbrodnie. Było to tym łatwiejsze, że aby ratować ludzi, musieli najpierw przeżyć. Znalezienie się w obozowym szpitalu dawało im na to większe szanse. Musieli następnie uzyskać pewną pozycję w szpitalnej hierarchii, a to wiązało się z jakąś formą współpracy z lekarzami SS.

PAP: Z pana książki wynika jednak, że więzień Auschwitz dr Władysław Dering na polecenie lekarza garnizonowego operował wcześniej naświetlanych żydowskich mężczyzn. Czy słusznie bywa do dziś opisywany jako „najbliższy współpracownik oprawców”?

B.M.: Na Zachodzie, ale także w Polsce, rzeczywiście funkcjonuje do dziś przekaz o uczestnictwie Deringa w pseudomedycznych eksperymentach. Na podstawie badań w archiwach mogę jednak stwierdzić, że większość tych zarzutów jest wyssana z palca.

Deringa starało się dopaść UB. Kampania oszczerstw przeciwko niemu miała z tego powodu zasięg wręcz międzynarodowy. Oczywiście Dering z pewnością miewał osobiste konflikty i nie wszyscy współwięźniowie go lubili, ale trzeba spojrzeć także na jego dokonania. To on rozbudował i prowadził oddział chirurgiczny i wielu ludziom uratował życie. To jego ogromna zasługa.

PAP: Był także członkiem ruchu oporu. Rotmistrz Witold Pilecki po swojej ucieczce z Auschwitz w kwietniu 1943 r. uznał go w Raporcie „W” za filar założonej przez siebie konspiracji…

B.M.: O tym akurat po wojnie milczano. Być może nie przypadkiem próbowano zniszczyć człowieka, który był bliskim współpracownikiem Pileckiego. Co istotne, zasługi Deringa przypisali sobie po wojnie ci więźniowie, którzy go oskarżali, m.in. austriacki komunista Hermann Langbein, z zawodu aktor, który miał ogromny wpływ na powojenną narrację o Auschwitz. Wymyślił np., że Dering rzekomo zrobił z worka mosznowego żydowskiego więźnia woreczek na tytoń. Ta pseudoinformacja wciąż widnieje w niemieckiej Wikipedii.

Niestety ta wieloletnia, niesprawiedliwa nagonka doprowadziła do tego, że pod koniec lat 50. i na początku lat 60. to nie Mengele, ale Dering był niesłusznie postrzegany jako symbol zbrodni medycznych w Auschwitz.

Rozmawiała Anna Gwozdowska (PAP)

Książka „Szpital w piekle. Historie lekarzy-więźniów w Auschwitz” ukaże się nakładem wyd. Zysk i S-ka.

Bogdan Musiał to historyk dziejów najnowszych, w latach 1990-1998 studiował historię, nauki polityczne i socjologię w Hanowerze i Manchesterze, od 1999 do 2004 roku był pracownikiem Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie, współpracownikiem Instytutu Pamięci Narodowej. Autor licznych książek historycznych, m.in. „Zachodu po trupie Polski” i „Wojny Stalina”.