Co i komu dawała władza ludowa

Adam Leszczyński

Produkowane w Niemieckiej Republice Demokratycznej samochody IFA (DKW) oraz oraz motocykle przeznaczone dla górniczych przodowników pracy. Zdjęcie zrobione w Katowicach (wówczas Stalinogrodzie) 4 XII 1953 r. – w Barbórkę, czyli dzień św. Barbary z Nikomedii, patronki górników. Władza… (Fot. East News)

Zamiast podwyżek komuniści woleli przyznawać przywileje, nie przejmując się zbytnio tym, że górnicy, hutnicy, stoczniowcy i przedstawiciele innych branż wzbudzają coraz większą zazdrość i wściekłość obywateli mniej lub wcale nieuprzywilejowanych.

W maju 1956 r. Edward Gierek jako szef Wydziału Przemysłu Ciężkiego KC PZPR dostał projekt ministra górnictwa węglowego w sprawie budowy domków fińskich dla przodujących górników. Minister Franciszek Waniołka pisał: Wykonanie w br. planu wydobycia węgla kamiennego uzależnione jest w głównej mierze od osiągnięcia większej niż dotychczas stabilizacji siły roboczej. Stworzenie do tego odpowiednich warunków wymaga zainteresowania górników w podnoszeniu wydajności i przekraczaniu zadań wydobywczych, co może nastąpić poprzez wydatną poprawę warunków mieszkaniowych załóg produkcyjnych .

Wykonaniu planu zagrażała rotacja pracowników, problem, z którym władza ludowa nie radziła sobie nawet w najczarniejszym stalinizmie. Według Błażeja Brzostka, autora książki o warszawskich robotnikach w okresie stalinowskim, wymiana załóg w niektórych stołecznych fabrykach sięgała 150 proc. rocznie! Ludzie ci pracowali w jednym miejscu góra kilka miesięcy, a potem przechodzili do kolejnego zakładu, często w innym miejscu w kraju. Dyrektorzy fabryk narzekali, że robotnicy notorycznie porzucają pracę zaraz po przyuczeniu do zawodu, co rzeczywiście fatalnie wpływało na wydajność. A ponieważ gospodarka gwałtownie potrzebowała siły roboczej – trwał plan sześcioletni (1950-55), czyli tworzenie przede wszystkim przemysłu ciężkiego – o nową pracę, często lepiej płatną, nie było trudno. Dyrektorzy próbowali różnych sztuczek, żeby powstrzymać odchodzenie robotników, np. zatrzymywali część pensji za pierwsze miesiące, którą wypłacali dopiero wtedy, gdy delikwent swoje już przepracował. Dawało to nadzieję, że za szybko nie ucieknie.

Robotnicy nie zamierzali się jednak podporządkowywać i władze miały z nimi znacznie większy kłopot niż z pracującymi w biurach inteligentami. Na przykład notorycznie i masowo nie przychodzili do pracy w dni robocze, na co reagowano zaostrzaniem przepisów o “socjalistycznej dyscyplinie pracy”, grożąc za różne wykroczenia poważnymi karami (z aresztem i sądowym nakazem pracy włącznie). Ale i kary nie działały, a trudno je też było wymierzać masowo, bo w końcu robotnicy byli “klasą przodującą” w ustroju socjalistycznym. Chcąc nie chcąc, władze uciekały się także do marchewki.

W 1956 r. minister Waniołka pisał, że bez lepszych warunków mieszkaniowych nawet w postaci tanich domków fińskich trudno będzie wykonać plan. Należy bowiem podkreślić, że przemysł węglowy bazuje w znacznej mierze na załogach skoszarowanych, tj. elemencie bardzo płynnym i niepewnym, a każdorazowa wymiana tych załóg powoduje znaczne zachamowanie [sic!] produkcji .

Górnicy żądają… 

Wniosek ministra Waniołki nie został uwzględniony, ale górnikom coś trzeba było dać – po krwawo spacyfikowanym buncie robotników w Poznaniu w czerwcu 1956 r. władze świetnie zdawały sobie sprawę z coraz większego niezadowolenia społeczeństwa z powodu niskich płac i pustych półek w sklepach. A już szczególnie obawiały się górników: twardych, przyzwyczajonych do niebezpiecznej pracy mężczyzn zgrupowanych wówczas w zasadzie w jednym regionie kraju i mających wspólne interesy. Co więcej, węgiel był głównym źródłem dewiz i pozostał nim do samego końca ustroju, mimo wielu prób przestawienia eksportu na artykuły przemysłowe. Przez całe dekady za dolary z eksportu węgla kupowano maszyny do fabryk, rozmaite zagraniczne komponenty niezbędne do produkcji przemysłowej i wiele innych rzeczy.

System przywilejów górniczych powstawał od początku Polski Ludowej – np. prawo o wyższych emeryturach uchwalono w 1951 r. Kiedy władza słabła, górnicy pokazali swoją siłę, np. w październiku 1956 r., kiedy to Zarząd Główny Związku Zawodowego Górników zrzeszający 300 tys. górników i pracowników kopalń wypowiedział układ zbiorowy i zażądał podwyżek. W notatce skierowanej do sekretarza KC PZPR Edwarda Ochaba ówczesny wicepremier Piotr Jaroszewicz nazywał ten krok “aktem czysto formalnym i wysoce szkodliwym” i pisał tak: Partia i Rząd czynią w ostatnim okresie znaczne wysiłki, ażeby poprawić zarobki górników i przyczynić się do polepszenia ich sytuacji bytowej. Tylko w tym roku wydaje się na poprawę płac w Górnictwie Węglowym 1 miliard złotych, co zostało przez autorów wypowiedzenia całkowicie zignorowane .

Związek zażądał dodatkowo jeszcze 1,8 mld zł. Ten postulat – martwił się Jaroszewicz – stał się wiadomy ogółowi górników, co jak zwykle spowoduje dalszy spadek wydajności pracy i nastrój wyczekiwania na podwyżkę .

…i dostają

Górnikom, a także innym grupom zawodowym, władza dawała przywileje, ale raczej w naturze niż w pieniądzu. Było to racjonalne, biorąc pod uwagę permanentne “niedobory rynkowe” wywołane m.in. nadmiarem pieniędzy na rynku wewnętrznym, co skutkowało długimi kolejkami przed sklepami i pustymi półkami. A władze niechętnie podnosiły ceny, zwłaszcza żywności, bo groziło to wybuchem społecznym. W różnych momentach historii PRL rządzący woleli tolerować puste sklepy albo wprowadzać kartki, niż podnosić ceny, które zrównałyby podaż i popyt oraz pokazały realną siłę nabywczą Polaków.

Równocześnie jednak szefowie gospodarki starali się powstrzymać podwyżki, żeby nie powiększać nierównowagi rynkowej, stwarzając tym samym problem dyrektorom kopalń, hut i innych zakładów szukających pracowników, których musieli czymś zachęcić. Tymczasem większych pieniędzy dać nie mogli. Górnicy zarabiali zresztą znacznie lepiej niż przeciętny obywatel – od 2,5 do 3 razy więcej niż włókniarki – ale np. nauczyciele czy kolejarze, również korzystający z przywilejów, nie mieli zbyt wysokich płac.

System przywilejów branżowych rozrastał się stopniowo i nieuchronnie przez kolejne dekady PRL. Raz przyznanych przywilejów władza nie odbierała, a często rozszerzała je na dodatkowe grupy pracowników, w przypadku górnictwa np. na pracowników administracji kopalń, którzy pod ziemię nie zjeżdżali.

I tak np. w październiku 1955 r. Komitet Wojewódzki PZPR w Stalinogrodzie zwracał się o przyznanie przywilejów górniczych pracownikom etatowym aparatu partyjnego w kopalniach. Istnieją poważne trudności w ustawieniu na pracy partyjnej górników o większych kwalifikacjach zawodowych, na co wpływa w dużym stopniu utrata praw do Karty górnika z chwilą przejścia do pracy w aparacie partyjnym – pisał autor wniosku i dodawał, że na 139 etatów w aparacie partyjnym w kopalniach jest zaledwie jeden inżynier i 12 techników, a większość pozostałych ma tylko podstawowe wykształcenie. Obok tego częste są wypadki pobierania, wbrew dyrektywom KW, węgla, premii czy innych nagród od dyrekcji kopalń, co wpływa demoralizująco na aparat i uzależnia go od dyrekcji . Przywileje naturalnie zostały przyznane.

W marcu 1956 r. specjalnymi emeryturami objęto m.in. pracowników aparatów związków zawodowych i organizacji partyjnych, o ile wcześniej pracowali co najmniej pięć lat pod ziemią. Tak oto krok po kroku rozrastał się system przywilejów branżowych – pod koniec PRL większość zarabiała kiepsko, w sklepach było niewiele, za to prawie każda grupa branżowa miała przywileje: dłuższe urlopy, deputaty, darmowe bilety kolejowe, trzynaste pensje…

Nieprzypadkowo Karta górnika uzyskała ostateczną postać pod koniec grudnia 1981 r., kiedy sytuacja gospodarcza stała się zupełnie katastrofalna, a kraj w praktyce był bankrutem obłożonym zachodnimi sankcjami. Tymczasem górnictwo – główne źródło dewiz – należało do twierdz zawieszonej w stanie wojennym “Solidarności”. Na dodatek zaraz po ogłoszeniu stanu wojennego 16 grudnia 1981 r. podczas szturmu na strajkującą kopalnię Wujek członkowie oddziałów pacyfikacyjnych zabili dziewięciu górników i ranili 24.

Pod datą 1 stycznia 1982 r. Mieczysław F. Rakowski, wicepremier i bliski współpracownik generała Wojciecha Jaruzelskiego, cytował w swym w dzienniku szacunki korespondenta agencji Reuters, że nawet 2 mln Polaków może umrzeć z zimna w nieogrzewanych mieszkaniach, z takim oto komentarzem: Przesadził, ale wykluczyć w ogóle ofiar nie można było . Władze musiały czymś kupić spokój w górnictwie, a że w kasie było pusto, obiecały nowe przywileje, z nadzieją, że ich pełną cenę wypadnie zapłacić w lepszych dla PRL czasach. Był to akt desperacji.

Szpada, mundur, lepszy sklep

30 grudnia 1981 r. w rozporządzeniu w sprawie Karty górnika rząd przyznawał przywileje pracownikom kopalń węgla kamiennego i brunatnego, piasku podsadzkowego, soli kamiennej, rud kruszców, glinki ogniotrwałej, glin szlachetnych, barytów, anhydrytów, kaolinów, magnezytów, gipsów, dolomitów, kwarcytów i siarki – a także pracownikom ratownictwa, miernictwa, górniczych robót budowlanych, zaopatrzenia, zbytu i transportu. Nieco mniejsze przywileje dostali także pracownicy szkół górniczych, przemysłu maszyn górniczych, inspektorzy techniczni z urzędów górniczych, wreszcie górniczego zaplecza naukowo-badawczego. Stanowili ogromną liczbę – samych górników wydobywających węgiel było wówczas ponad 300 tys.

Rozporządzenie dawało górnikom (i innym) liczne prawa honorowe – np. do noszenia munduru, zaś po przepracowaniu 25 lat pod ziemią do szpady górniczej, a także do tytułu Zasłużony Górnik PRL. Przyznawało dodatkowe wynagrodzenie miesięczne sięgające 60 proc. płacy zasadniczej dla górników z 15-letnim stażem wypłacane w Barbórkę. Czas pracy pod ziemią został ograniczony do sześciu lub siedmiu godzin na dobę; inne przywileje to np. dodatkowy płatny urlop, ekwiwalenty urlopowe, zwrot kosztów za bilet na wakacje (w wysokości odpowiadającej cenie biletu kolejowego na pociąg osobowy II klasy na trasie 600 km tam i z powrotem).

Do tego wszystkiego dochodziły deputaty węglowe dla górników, emerytów i rencistów górniczych, wdów (wdowców) i “zupełnych sierot po nich”, 500 zł na pomoce naukowe dla dzieci górników (raz w roku), pożyczki “na zagospodarowanie” w wysokości 100 tys. zł (ok. 10 średnich pensji) przyznawane przez państwo po zawarciu małżeństwa i umarzane po pięciu latach nienagannej pracy pod ziemią. Duża część tych przywilejów była jednak warunkowa: opuszczenie nawet jednego dnia pracy pod ziemią bez usprawiedliwienia powodowało ich utratę.

No i jeszcze górnicy mogli korzystać z własnych, lepiej zaopatrzonych sklepów, sanatoriów i ośrodków wypoczynkowych oraz czerpać przyjemność z działalności branżowych orkiestr, zespołów artystycznych i sportowych, utrzymywanych naturalnie przez państwo. Łatwiej im też było o mieszkania oraz talony na samochody.

Karta hutnika, Karta skalnika

Górnicy należeli do najbardziej uprzywilejowanych, ale niemało też dawała Karta stoczniowca, która wywodziła się z pierwszego w polskim przemyśle okrętowym układu zbiorowego podpisanego w maju 1946 r. przez przedstawicieli Zjednoczenia Stoczni Polskich oraz Zarządu Głównego Związku Zawodowego Pracowników Stoczniowych i potem była stopniowo rozszerzana (np. w 1951 r. przyznano stoczniowcom dodatkowe uprawnienia emerytalne).

W wydanej w 1973 r. książce “Stabilizacja kadr: zagadnienia społeczne, ekonomiczne i prawne” jej autorzy Wojciech Muszalski i Adam Sarapata wspominają też o m.in. Karcie energetyka (1956), Karcie hutnika (1957), Karcie skalnika (1958). Dodać do tego trzeba Kartę chemika (1985) i wprowadzoną w lutym 1982 r. Kartę nauczyciela dającą nauczycielom m.in. prawo do rocznego pełnopłatnego urlopu zdrowotnego po siedmiu latach pracy oraz prawo do wcześniejszego przejścia na emeryturę.

Jak pisze Maciej Bałtowski, historyk gospodarki PRL, wszystkie te akty przygotowywano z wielką celebrą i traktowano jako sukces polityki społecznej władzy. W praktyce destabilizowały one system, przywileje jednych grup budziły bowiem niechęć innych i do dziś są zarzewiem sporów i protestów.

Oczy otwarte szeroko

ZUZANNA HORNOWICZ

Na fotografii pozuje ojciec Benyamina Reicha /fot. Benyamin Reich

W SWOICH PRACACH PRÓBUJE POKAZAĆ JEDNOCZEŚNIE KONTRAST I HARMONIĘ MIĘDZY PRZECIWSTAWNYMI POJĘCIAMI, TAKIMI JAK BLUŹNIERSTWO I ŚWIĘTOŚĆ, ZMYSŁOWOŚĆ I DUCHOWOŚĆ. SAM DŁUGO PRZEBYWAŁ POMIĘDZY ŚWIATEM CHASYDZKIM I ŚWIECKIM ŚWIATEM SZTUKI. WYBRAŁ TEN DRUGI, UKOŃCZYŁ PARYSKĄ ÉCOLE DES BEAUX-ARTS ORAZ JEROZOLIMSKĄ AKADEMIĘ BECALELA, JEDNAK RELIGIA WCIĄŻ OBECNA JEST W JEGO ŻYCIU.

Zuzanna Hornowicz: Wychowałeś się w chasydzkiej rodzinie. Czy jako młody chłopiec marzyłeś o innym życiu?

Benyamin Reich: Siedząc w chederze, często wyobrażałem sobie, że opuszczam ten świat. Nie miałem konkretnej wizji – za każdym razem było coś innego. Gdy przez przypadek – bo w domu nie mieliśmy telewizora – udało mi się zobaczyć mecz piłki nożnej, to chciałem zostać piłkarzem. Kiedy usłyszałem w wiadomościach informację o bohaterskich izraelskich pilotach, chciałem iść do wojska. Marzyłem o sławie, o odkrywaniu nieznanego świata – byłem go bardzo ciekaw, a tej ciekawości nie mogłem zaspokajać.

O zostaniu artystą nie marzyłeś?

W świecie chasydzkim nie masz styczności ze sztuką, nie wiesz, co to znaczy być artystą. Uczymy się o Becalelu, biblijnym budowniczym Przybytku, o artystycznej wizji Świątyni – sztuka pokazywana jest jako narzędzie służące Bogu, nie tobie i twoim egzystencjalnym rozterkom. Lubiłem rysować, ale wolno mi było to robić tylko do czasu ukończenia przedszkola. Rysowałem jeszcze później od czasu do czasu, ale to było już źle postrzegane. Pozostało jedynie zamiłowanie do estetyki, ładnego nakrywania stołu.

Skąd ono się wzięło? Bnei Brak, gdzie dorastałeś, to betonowa dżungla – trudno tam chyba o inspirację.

Była w mojej rodzinie linia, w pewnym sensie, artystyczna. W końcu chyba w pełni ujawniło się to przeze mnie. To nie jest tak, że wśród ortodoksów jest mniej artystycznych dusz, przynajmniej ja tak nie sądzę. Nie mają po prostu możliwości, żeby to wyrazić. Znaczenie sztuki w świecie religijnym jest marginalne, jest ona wręcz uważana za bałwochwalstwo.

Twoi przodkowie byli ortodoksyjni od wielu pokoleń?

Rodziny matki i ojca były religijne, choć nie aż tak, jak stały się później w Izraelu. Ortodoksyjny fanatyzm, jaki widzimy teraz w Bnei Braku, nie istniał przed wojną. Na szczęście od niedawna zaczyna się to wszystko wreszcie powoli zmieniać, a otaczający tę społeczność mur trochę kruszeje. Ciężko uciec przed nowoczesnością. Starzy gdojlim, rabini poprzedniej epoki, umierają i coś się zaczyna dziać. Kiedy jednak byłem dzieckiem, byliśmy zupełnie odseparowani od pozostałej części społeczeństwa.

Kto zatem, jak wspomniałeś, zajmował się sztuką?

Mój dziadek ze strony ojca kolekcjonował stare książki i judaika. Urodził się w Manchesterze, jego ojciec przeprowadził się tam z terenów dzisiejszej Ukrainy tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Jego rodzina wywodzi się bezpośrednio od wileńskiego gaona, całe drzewo genealogiczne od XVIII wieku wypełnione jest rabinami.

Twój drugi dziadek pochodził z Polski.

Rodzice mojej matki byli ocalałymi z Zagłady, poznali się i pobrali w obozie dla dipisów w Niemczech. Ojciec mamy urodził się w Częstochowie, potem mieszkał w Łodzi. Mówił po polsku, ale po wojnie nigdy nie chciał odwiedzić tego kraju, nie chciał o tym nawet słyszeć. W jego sposobie bycia było jednak coś polskiego, żył przeszłością.

Pamiętasz pierwszy kontakt ze sztuką i pierwsze inspiracje?

Nie umiałbym wymienić konkretnych inspiracji. Kochałem naturę, już samo podróżowanie po Izraelu było dla mnie inspirujące. Kiedy miałem trzynaście, może czternaście lat, jeszcze podczas nauki w jesziwie, często brałem śpiwór i jechałem na północ lub południe i spałem pod gołym niebem. Dopiero potem zacząłem czytać niereligijną literaturę. Moja jesziwa była w Jerozolimie, po zajęciach, albo w przerwie między nimi, chodziłem na Jafo, główną ulicę i tam w księgarniach przeglądałem książki.

Autoportret/ fot. Benyamin Reich

Nie czułeś się dobrze w jesziwie?

Były okresy, kiedy bardzo dobrze się uczyłem, starałem się być najlepszym studentem. Chciałem pokazać, że wzorowo funkcjonuję w tym systemie, robiłem to, czego ode mnie oczekiwano. Ale były też momenty, w których zastanawiałem się nad sensem tego wszystkiego, nad sobą samym. Zacząłem powątpiewać w religię, pojawiło się mnóstwo pytań egzystencjalnych: kim jestem i czego chcę? W tych okresach żyłem podwójnym życiem. W jednym byłem przeciętnym studentem, nie przykładałem się do nauki, ale wciąż pokazywałem, że jestem częścią systemu. W moim drugim, wewnętrznym życiu nie byłem już jednak ortodoksyjnym Żydem.

Zdałeś sobie również sprawę z tego, że jesteś gejem. Co przyszło pierwsze – to odkrycie czy chęć zerwania z religią?

To wszystko raczej szło ze sobą w parze: odkrywanie swojej seksualności i pytania teologiczne. Nie było jednego wyraźnego, drastycznego momentu, w którym opuściłem świat ortodoksyjny. To nie tak, że trzaskasz drzwiami i nagle jesteś częścią innego świata. To raczej proces, korytarz, którym kroczysz powoli i w końcu znajdujesz się na zewnątrz. Oczywiście nie zdawałem sobie sprawy, na ile powszechnym zjawiskiem jest bycie gejem, na ile takie życie jest w ogóle możliwe.

PRENUMERATA
To utrudniało czy ułatwiało decyzję o opuszczeniu świata chasydzkiego?

Homoseksualizm to temat tabu, więc nie miałem z kim o tym porozmawiać. Byłem samotny w odkrywaniu innego, pozareligijnego świata, swojej seksualności, radzenia sobie z pytaniami egzystencjalnymi. Religia miała chyba najmniejsze znaczenie. Chodziło o całą moją osobowość, która po prostu nie mieściła się w ramach systemu. Jeśli miałbym to opisać liczbowo, ta „inna”, niepasująca osobowość stanowiłaby 98% wszystkich czynników, które zadecydowały o zerwaniu ze światem chasydzkim. Teraz znam wiele osób, które opuściły świat ortodoksji, ale nie przypominam sobie wielu, a w zasadzie ani jednej, która powiedziałaby mi, że powód, dla którego odeszła, jest tylko teologiczny. Pytania o religię przychodzą w momencie, kiedy czujesz już, że nie przynależysz do tego świata. Żeby w ogóle zacząć je zadawać, musisz już coś więcej o sobie wiedzieć. W Berlinie zaprzyjaźniłem się z Deborą Feldman, autorką głośnej książki Unorthodox. Jak porzuciłam świat ortodoksyjnych Żydów. Nasze „wyjścia” różnią się od siebie, ale wiele nas też łączy – przede wszystkim obydwoje czuliśmy, że jest to świat, w którym nie potrafimy sobie znaleźć miejsca.

Ty zdecydowałeś się na wyjazd z Izraela.

Najpierw jednak miałem okres, kiedy próbowałem „izraelskiego” stylu życia, mieszkałem w Jerozolimie i w Tel Awiwie. Mam dziesięcioro rodzeństwa i to ja byłem pierwszym, który zdecydował się odejść. Potem zrobiła to też moja młodsza siostra, która mieszka teraz w Berlinie, i młodszy brat, który przeprowadził się do Sydney. Trójka z jedenastki stała się więc niereligijna.

Jak reagowali na to rodzice?

Na początku oczywiście byli na mnie źli i wtedy czułem się naprawdę samotny. Był kilkuletni okres, kiedy się nie widywaliśmy. Myślę jednak, że rodzice byli zbyt przejęci wychowywaniem reszty mojego rodzeństwa, a mi nie działa się krzywda, więc założyli, że tak będzie najlepiej. Potem powoli zaczęliśmy nadrabiać stracony czas, teraz spotykamy się całą rodziną, mimo że wiele rzeczy naturalnie nie jest już takich samych. Moje siostry spędzają ze mną wakacje, rodzice odwiedzają mnie w Berlinie. Jesteśmy więc na swój sposób szczęśliwą rodziną.

Dlaczego zająłeś się fotografią?

Zastanawiałem się nad aktorstwem, tańcem współczesnym. Moi rodzice mieli jednak przyjaciela fotografa, który dopiero jako dorosły człowiek stał się religijny – artystyczną fotografię zamienił na komercyjną działalność weselnego fotografa ortodoksyjnej społeczności. To on dostrzegł we mnie jakiś zalążek talentu i dał mi pierwszy aparat, którym zacząłem fotografować zakonników w Jerozolimie – pociągał mnie temat sacrum poza moją społecznością, w zasadzie na jej granicy. Fotografowanie otworzyło mi oczy, pozwoliło na świadome patrzenie. W wieku 17 lat zapisałem się na pierwszy kurs fotografii w Jerozolimie.

Potem wyjechałeś studiować do Paryża.

Czułem się obcy w izraelskim społeczeństwie. Nie jest łatwo być jego częścią, bo każdy oczekuje od ciebie łatwości mówienia o sobie, co jest szalenie trudne dla osoby, która wciąż poszukuje. Zastanawiałem się nad wyjazdem od jakiegoś czasu, pomogło obywatelstwo brytyjskie, które mam po ojcu. Zacząłem podróżować, byłem w Holandii, potem chciałem jechać do Włoch, ale przez przypadek, bo tak złapałem stopa, znalazłem się w Paryżu. Na początku miasto mi się nie spodobało, ale w końcu znalazłem pracę i już zostałem. Postanowiłem też pójść na studia, przygotowałem teczkę z pracami i udało się, mimo że nie znałem ani jednego słowa po francusku. Wtedy po raz pierwszy poczułem, że mam dostęp do świata sztuki.

Co było najtrudniejsze, kiedy opuściłeś świat religijny?

Było wiele trudnych momentów – przede wszystkim poczucie samotności, święta, które pamiętasz, ale już ich nie obchodzisz, i to poczucie braku przynależności do jakiegoś miejsca, niezbędne do normalnego życia.

Jaki jest teraz twój stosunek do religii?

Przeszłość zawsze za tobą podąża, nigdy nie jest całkowicie zamkniętym rozdziałem. Nawet jeśli żyjesz bez religii, jest w tobie pewna tęsknota za tamtym światem, muzyką, rytuałami. Myślę, że większość ludzi, którzy odchodzą, tak to właśnie odczuwa. Muszą sobie radzić z tym bagażem, czasami w sposób prowokujący, czasami inaczej. Niektórzy wyrażają to pisząc, inni poświęcają się innemu rodzajowi sztuki, jeszcze inni zatracają się w hedonistycznym stylu życia, pozwalającym na zapomnienie. Dla mnie przeszłość obecna jest w moich pracach.

Prowokujesz, używając w nich elementów jednoznacznie kojarzących się z religią. Jest nagość, homoerotyzm, dziwne pozy, chasyd na nartach…

To akurat mój ojciec.

Na nartach pozuje ojciec Benyamina /fot. Benyamin Reich

Zgodził się pozować?

Na swoich zdjęciach pokazuję religijnych ludzi z innej perspektywy, niezależnie, czy są to Żydzi, muzułmanie czy chrześcijanie. Czasami, owszem, prowokuję. Mój ojciec jest wyjątkowy, bo mimo że jest ortodoksyjnym Żydem i przestrzega wszystkich przykazań, ma otwarty umysł. Mamy ze sobą bardzo dobre relacje i on rozumie, czym się zajmuję, uczestniczy w tworzeniu moich fotografii – dla niego to nawet pewnego rodzaju wyróżnienie. Wszystko to pomimo faktu, że nie godzi się z tym, jak żyję.

Zna inne twoje zdjęcia?

Oczywiście, wiele z nich mu się nie podoba, ale świat ultraortodoksji rządzi się swoimi własnymi prawami. Jeśli z niego odchodzisz, jego prawa przestają cię dotyczyć. Moim rodzicom jest przykro, że tak się stało, ale skoro już tak jest, rozumieją to, że różnie patrzymy na życie.

Czyli są tolerancyjni.

Na tyle, na ile można być tolerancyjnym w świecie ultraortodoksyjnym. Nie poproszę ojca o możliwość sfotografowania go w szabat, ale pozowanie w odświętnym ubraniu nie sprawia, że łamie jakieś przykazanie. Rozumiemy się na tyle dobrze, że wiem, o co mogę go poprosić, żeby nie czuł, że ośmiesza religię. Wszystko inne zrobi dla mnie z przyjemnością.

Śledzi twoją karierę?

Interesuje się tym, co robię. Wyraża swoje opinie, jeśli wyślę mu jakieś zdjęcie. Kolejna z moich wystaw jest teraz prezentowana w kościele w Hamburgu. Z myślą o niej ojciec napisał tekst o mnie, o naszej relacji, o mojej pracy.

Skoro wszystko śledzi, z internetu dowie się też, że jesteś gejem.

Wie wszystko, ja niczego już nie ukrywam. Dzieci moich sióstr mogą korzystać tylko z koszernego komputera, ale mój ojciec chodzi do kafejek internetowych, więc pewnie czyta wywiady ze mną. Nie jest to jednak temat, o którym rozmawiamy.

Nie masz z tym problemu?

Jest mnóstwo rodzin, w których o wielu sprawach się nie rozmawia, nie tylko w świecie ortodoksyjnego judaizmu. Ktoś jest gejem, ktoś nie został prawnikiem, tak jak chcieli tego rodzice – to naturalne, że są tematy tabu.

Autoportret z cieniem /fot. Benyamin Reich

Jako miejsce zamieszkania wybrałeś Berlin.

Spotkałem tu wielu ludzi, którzy tak jak ja porzucili życie w ortodoksyjnych społecznościach. Tworzymy swego rodzaju wspólnotę, czasami organizujemy wspólne szabaty. Właśnie tu nauczyłem się doceniać różne odłamy judaizmu, zrozumiałem, że to nie czarno-biała religia. Kiedy byłem dzieckiem, uczono mnie, że Żydzi, którzy mieszkają w Tel Awiwe, to nie Żydzi, a goje – każdy, kto nie był taki jak my, był gojem. Jeśli nie założyłem kipy zaraz po przebudzeniu, mama pytała mnie z wyrzutem: jesteś gojem? Wszystko miało bardzo jasną i niepozwalającą na sprzeciw definicję. Jednym z głównych problemów ludzi odchodzących z takich wspólnot jest zrozumienie, że są także inne sposoby identyfikacji z judaizmem. To zajmuje trochę czasu.

Myślisz, że wrócisz kiedyś do Izraela?

Urodziłem się w środowisku, które nie uznaje Izraela jako państwa. Nie mamy żadnego związku z izraelską kulturą, nigdy nie obchodziliśmy Dnia Niepodległości czy Dnia Pamięci Poległych Żołnierzy. Nie wychowałem się w społeczeństwie izraelskim, a chasydzkim. Kiedy ktoś pyta mnie, czy jestem Izraelczykiem, odpowiadam, że tak, ale różnię się od osób, które dorastały w Ramat Ganie. W swoich pracach często zadaję pytanie, kim jest Żyd we współczesnym świecie. Mnie osobiście inspirują postacie takie jak Walter Benjamin – intelektualiści zainspirowani ideami oświecenia żydowskiego, którzy wcale nie mieli chęci opuszczania Europy.