Anti-Feminism and Anti-Zionism

Einat Wilf I

---

Anti-Feminism and Anti-Zionism – Two sister revolutions emerged from the enlightenment, only to find themselves under siege

Women members of Kibbutz Ein Harod work in the quarry, 1941.(Photo: Government Press Office Photography Department)

Feminism and Zionism are cut from the same cloth. Both movements emerged from the same intellectual and political origins, they both exhibited similar growth trajectories, becoming two of the most successful revolutions to sweep and survive through the 20th century, both continue to face ferocious backlash, and both remain vibrant and necessary in the 21st century.

Feminism and Zionism are daughters of the enlightenment. They were born of that intellectual revolution against the inevitability of the human condition as one subject to a hierarchical, divinely ordained order, underpinned by a religious system and elaborate theology. Feminism and Zionism are rebellions against that order. They are both part of the modern overthrowing of a pre-modern order in which each living creature, born into a station and role in the superstructure of society, remains in that role, carries it out dutifully and does not challenge it. Feminism and Zionism are infused with resistance against the pre-Enlightenment idea that how you are born should determine how you die.

Feminism and Zionism are ongoing rebellions against millennia-long power structures that assigned women and Jews a “proper place” in society. For women, it was an order dating back to the beginnings of the agricultural era, that simultaneously enabled and necessitated their control as child bearing properties. For Jews, it was a theological, and by extension social, assignation of their inferior role by the two civilizations that emerged from Judaic monotheism, but also claimed to supersede it: Christianity and Islam. Having made the claim to be the bearer of a new truth, in the form of a new testament or a new uncorrupted prophecy, the two civilizations could not but develop an adverse attitude toward those Jews who refused conversion and rejected the claims of both these civilizations to be the better and truer interpretations of the original scriptures. Naturally, Christianity—the more direct descendant of Judaism—was more ferocious in its theological and social loathing to those remaining Jews who still would not accept Christ. But Islam too was clear in its theology, as well as legal, social, and symbolic structures, that Jews, even when tolerated, were certainly not, and could not be, the equals of Muslims.

Entire cultural structures—civilizations—were built on the edifice of female and Jewish inferiority—so much so, that these themes in their multitude of expressions were transparent to those who were raised into those structures. Themes that emphasized female submission and exalted the limited role assigned to women were reinforced in a myriad of ways from the most minute social norms, to legal structures, to almost every form of cultural output from poetry to painting to children’s stories. It was this near endless replication of only one possible model of female human life that created a sense of inevitability. If one is born a woman destined to do one thing—bear children to her master, then one inevitably lives her life and dies a woman, having done only this one thing (if she is lucky), and it is by this thing alone that her entire value is judged.

Themes that emphasized the moral failure of the Jew were the staple of Christian and some Muslim cultural creations—from Scriptures to paintings to children’s tales to linguistic idioms. Since the continued existence of the Jews implied a rejection of Christianity and Islam, the Jew could not be conceived of as a moral being choosing wisely between good and evil. At best, Jews could be tolerated as relics, headed for the dustbin of history, against the inevitable progress of Christianity and Islam. At worst, their continued existence was an intolerable offense, necessitating the exaction of a price. Most commonly, their inferior status, vulnerability, and persecution served as evidence to the fate that awaits those who persist in their rejection of the true path.

Feminism and Zionism challenged all that. They were both forms of refusal to accept the role that others have assigned to women and Jews. They were forms of self-assertion that cried out: I refuse to be seen how you wish to see me, I refuse to be that which you want me to be, I am not your inferior, I can be so much more than I am allowed to be, and I insist on being free to explore and make the most of my humanity.

In that, feminism and Zionism were built on self-definition and human agency. Both these movements could emerge only once the secular and radical idea that human beings, individually and collectively, are masters of their fate, was introduced. Once human beings could be conceived of as active agents of historical change, rather than passive receivers of divine fate, women and Jews could begin to formulate the notion that even if one might be dealt some of the worst cards in history, and by a whole lot of dealers, it does not mean that there is nothing to be done.

Something could be done, but for feminism and Zionism to challenge power structures that have existed for millennia and been predicated on women and Jews “knowing their place,” they could only do so on the footsteps of the modern political revolutions embodying the ideals of liberty, equality, and group solidarity. True, neither women nor Jews were to be included initially in the ideals of equality, but once the ideal of the liberty of human beings from submission, the essential equality of human life, and the necessity of group solidarity and mobilization for achieving these goals, were introduced, it was impossible to prevent these ideas from being adopted even by those whom the revolution did not initially expect to include.

Feminism and Zionism arose from anger at this kind of hypocrisy. Feminism and Zionism developed as those claiming to espouse the ideals of equality and liberty and solidarity twisted themselves into ideological and religious knots to justify keeping women and Jews out of this new world. Feminism and Zionism came into their own as the logical trajectory of equality among human beings could not but be extended to those who could also lay legitimate claim to being human beings, even if somewhat different from the mold.

It was the growing ability of women and Jews to lay claim to being human beings worthy of equality and liberty, as well as their ability to mobilize their respective groups to make that claim, that made the success of their revolutions possible. As women became more literate and educated, with direct access to knowledge, it became harder to justify their exclusion from that which was considered worthy only of the literate—such as the right to vote or to attain higher education. Once women had the right to vote and they became highly educated it became harder and harder to exclude them from other areas of life.

For Jews, as the promise of integration and emancipation into European society led them to greater achievements from science to art to literature, their continued exclusion under the guise of the new “scientific” ideology of anti-Semitism, rather than plain old Christian or Islamic theology, became ever less tolerable. As Theodor Herzl and other Jews, who initially believed that they were lucky enough to live in an age of progress, equality, and tolerance, when they would no longer be excluded from full participation in the dominant society by virtue of being Jews, came to realize that while Europe spoke of equality, it failed to practice it, they realized that their true emancipation and liberation from dependency on others, would only be possible when they are truly masters of their fate, collectively governing themselves in a state of their own.

Entire cultures and civilizations were mobilized to drive a wedge between the ‘Good Woman’ and the ‘Bad Feminist,’ between the ‘Good Jew’ and the ‘Bad Zionist.’
Alas, feminist women and Zionist Jews proved themselves ingrates. The more they attained, the more they wanted. Unable to celebrate what they were given, they exhibited an annoying tendency to not just care about being somewhat better off than before but to actually want true equality. It was a tendency that was often resisted by women and Jews themselves, who feared that the fragile achievements they already had would be endangered by movements that insisted on pressing ever forward. The “problem” with feminism and Zionism was that no matter how successful they were, what achievements they brought about for women and Jews, it never seemed to be enough.

This was especially exasperating to some, given that feminism and Zionism were two of the most successful revolutions to emerge from enlightenment thinking. What began as insane ideas of a mad few, became, over a breathtakingly short time, more broadly accepted. The achievements of both movements in each turn were remarkable, and of a nature that only a short while earlier would have been considered unthinkable and impossible. Wherever and whenever feminism and Zionism swept through societies, they turned them upside down and inside out. By changing the very image of what it means to be a woman or what it means to be a Jew, it forced change on societies and civilizations that were predicated on a very specific and limited image of what it meant to be either of those things.

That change was not always welcome. In fact, it was resisted at every turn, often violently, even ferociously. The more power—of various kinds—was amassed by women and Jews, the more their rise felt like an offense to the “proper order of things.” The challenge of feminism and Zionism to millennia-long power structures was never going to go over unchallenged. It is in the very nature of power that no-one, ever, gives it up willingly and easily. If women and Jews seemed unable to know “their proper place” and intent on demanding more, then they must be placed back in “their proper place,” and if needed, by force.

It is, therefore, no coincidence that wherever and whenever women and Jews grew in prominence, their rise was met with increasing violence. The so-called Icelandic paradox of a country where women have the most rights and face the greatest incidents of domestic violence is no paradox at all. The fact that the greatest forms of violence against Jews came against the backdrop of their growing success and prominence is no accident either. Even in the lands of Islam, where Jews historically were better treated than in Christian lands (not a particularly high bar…), “trouble [to the Jews] arose when Jews were seen to be getting too much power,” writes Bernard Lewis in The Jews of Islam. Lewis explains that “when a persecution occurred … the usual argument was that the Jews had violated the pact by overstepping their proper place.” Therefore, it is no accident, he argues that “it is during the 19th and 20th centuries, when the dhimmis [protected Jews] were no longer prepared to accept or respect the rules, that the most violent and bloody clashes have occurred.”

Direct violence has not been the only method by which the backlash against the aspirations of women and Jews to equality has been implemented. Various insidious ways, mostly transparent to those who grew up under cultural expressions designed to signal the proper place for women and Jews, were employed. From “The Beauty Myth” to religious “modesty” to sinister anti-Zionist intellectual assaults, entire cultures and civilizations were mobilized to drive a wedge between the “Good Woman” and the “Bad Feminist,” between the “Good Jew” and the “Bad Zionist.”

The difference between the Good and the Bad? Power. A “Good Woman” does not aspire to power; in fact, she feels uncomfortable with it and would be more than happy to forgo it. A “Good Jew” feels queasy with manifestations of Jewish power, and in the face of raw expressions of it rushes to declare his or her renunciation of Zionism. It is no accident that the forms of female and Jewish expressions that are most mocked, criticized, and denigrated are those that involve the expression of power. If the revolutions of feminism and Zionism are ever to be stalled, and even rolled back, women and Jews must come to feel uneasy with power.

It might be baffling to a 21st-century reader why movements that sought nothing more than equality should continue to face such ferocious backlash. Equality has come to sound so benign, obvious, a taken-for-granted marker of modern society. But when one understands that true equality leads inexorably to a redistribution of power and resources, then it becomes quite understandable why to “those accustomed to privilege, equality feels a whole lot like discrimination.” To those young enough to never have known a world where and when equality was not the norm, it is even more difficult to appreciate the hangover effect of historical power structures. Young men in the West might no longer individually think that women are their inferiors, but they would need to exhibit remarkable blindness to argue that they do not inhabit a world in which the social structures, norms, and cultural output were shaped by this assumption. Young people who have only always known a powerful state of Israel might fail to comprehend how the obsession of large parts of Western and Islamic civilization with Israel is an expression of their inability, still, to come to terms with Jewish power, and are therefore prone to confusing cause and effect—thinking that the Western and Islamic obsession with Israel is about what Israel does, rather than about what Israel is: an expression of Jewish self-mastery and power.

It is in the nature of feminism and Zionism that they cannot rest until they have reached true equality: until the resources of power are redistributed so that women and Jews are no longer ever in danger of being put “back in their place.” This can only be achieved with the transformation of the civilizational systems that have determined what that “proper place” is. This is why feminism does not stop with education, voting, reproductive rights, equal pay at work, and safety at work. The more it gains, the more it exposes how entrenched the assumption of female inferiority is in the structures of society, and the more it presses onward do dismantle them. This is why Zionism has not ended with the establishment of a state for the Jewish people, because the idea of equal sovereign Jews, governing a share of the Earth’s land on their own, continues to be ferociously resisted by the large swaths of the two civilizations that were built on the assumption of Jewish disappearance, often with the declared intention of rolling back that Jewish “transgression” in the form of the State of Israel.

Feminism and Zionism started out as revolutions for changing the fate of women and Jews, but as they grew in power and faced growing backlash, they became revolutions for civilizational transformation. Neither Feminism nor Zionism will or could rest until new civilizations—entire cultural systems—emerge to replace those that were predicated on the assumption of female and Jewish otherness and inferiority. Not until almost all men feel completely at ease with the idea of powerful women, and most Westerners and Muslims feel at ease with the idea of powerful Jews could these revolutions call it a day, and neither should they.

---

Einat Wilf is a former member of the Israeli Parliament, a writer, and public speaker. Her forthcoming book, Telling Our Story, is a collection of her recent essays on Israel, Zionism, the region, and her vision for peace. Her Twitter feed is @EWilf.

---

---

Maria Konwicka. Ojciec był magusem

Katarzyna Bielas, Jacek Szczerba
[15 kwietnia 2015]

---

Maria Konwicka (FOT. BARTOSZ BOBKOWSKI)

Byłam wychowywana w domu, w którym się mówiło: nic nie mieć, nic nie chcieć. A potem pojechałam do Ameryki, gdzie wszyscy mówią: wszystkiego chcieć, wszystko mieć. Rozmowa z Marią Konwicką , córką pisarza, scenarzysty, reżysera Tadeusza Konwickiego.

Wróciła pani ze Stanów pięć lat temu, po prawie 30 latach. Dlaczego?

– Proszę przejdźmy na ty, ja jestem “Amerykanka”.

Wróciłam po śmierci mojej młodszej siostry, która zmarła na białaczkę. Niedawno odkryłam, że chłopiec, który jest bohaterem “Zwierzoczłekoupiora”, też umiera na białaczkę. Wiele rzeczy odkrywam na nowo w książkach ojca, okazują się profetyczne.

Byłam teraz na wieczorze wspomnień o ojcu w Teatrze Współczesnym. Po raz pierwszy zobaczyłam telewizyjną rejestrację spektaklu według “Wniebowstąpienia” z roku 2005, w reżyserii Macieja Englerta. Oglądając go, miałam dreszcze: groteskowy kontekst PRL-u przestał być w nim ważny, została metafizyka. Banał lat 60. widzimy z perspektywy zaświatów. Muszę tę metafizykę ojca w sobie przetrawić, ale nie mam dość czasu, bo od trzech miesięcy biegam po urzędach w sprawach spadkowych.

Przyjechałam do ojca, żeby z nim być przez ostatnie lata. Mama już nie żyła, on pochował moją siostrę i wujka, zawsze wiedziałam, że to ja będę go odprowadzać.

Początkowo nie był zachwycony moim powrotem, bo – wiadomo – był z Wilna, zawsze sam, niezależny, pod prąd; poza tym co ja będę w Polsce robiła? Trochę racji miał, w Los Angeles zostawiłam świetną pracę animatora w wytwórni filmowej Universal, a tu nie miałam nic do roboty. Na szczęście skupiłam się nad dokumentem o Eli Czyżewskiej, z którą się przyjaźniłam. Ta praca zajęła mi cztery lata.

Chciałam wrócić do Polski już wcześniej, kiedy siostra była chora, ale ojciec mnie powstrzymał. Tym razem wiedziałam, że muszę. Spakowałam wszystkie rzeczy na łapu-capu, zostawiłam u znajomych albo rozdałam. W Warszawie zamieszkałam na Starówce, w pracowni, w której wcześniej pracowali Lenicowie – moja mama, jej brat grafik i filmowiec Jan Lenica, też jej ojciec, malarz Alfred Lenica.

Jak te ostatnie lata wyglądały? Twój ojciec dalej bywał w Czytelniku, u Bliklego…

– Miał uregulowany tryb życia, co do sekundy, to były wręcz rytuały.

Budził się o ósmej, wychodził po gazetę do kiosku na Ordynackiej, był w dużej zażyłości z dwiema siostrami prowadzącymi kiosk, którym zawsze musiał przybić piątkę. Potem wracał do domu, na Górskiego, o 11 schodził na dół do Bliklego, jeśli nikt ze znajomych nie przyszedł, to o wpół do 12 wracał, a o 12, w drodze do Czytelnika, musiał być pod Instytutem Głuchoniemych na placu Trzech Krzyży, żeby wysłuchać hejnału. W Czytelniku zjadał obiad, samotnie, bo nie było już Gustawa Holoubka, tylko jego zdjęcie na ścianie. Gustaw zmarł na miesiąc przed moją siostrą, ojciec przeżył podwójnie to, co ja teraz przeżywam.

Po obiedzie wracał do domu, trochę odpoczywał, a o 14.20 wychodził na długi spacer.

Trasa zawsze ta sama?

– Tak, szedł Mazowiecką w stronę Ogrodu Saskiego, tak żeby dokładnie minutę przed 15 być przy Grobie Nieznanego Żołnierza. Patrzył na zmianę warty. Prezydent Komorowski chciał nawet zrobić ojcu dowcip – pojawiłby się tam, ale przechodzący żołnierze zasalutowaliby nie jemu, tylko ojcu.

Potem wracał, czytał gazetę u siebie w pokoiku, a o 17 oglądał “Teleexpress”, bardzo lubił pana Orłosia. Od razu potem wychodził znów na spacer, tym razem szedł na Okólnik, wracał Ordynacką i znowu musiał przybić piątkę paniom w kiosku, właściwie to nie była piątka, oni mocno uderzali się otwartymi dłońmi.

Tylko bardzo zła pogoda albo stan zdrowia mogły go z tego rytuału wytrącić. Gdy mieszkając w Los Angeles chciałam do niego zadzwonić, musiałam wstrzelić się w przerwy między stałymi punktami dnia. Zakłócanie porządku nie było mile widziane.

Dopuszczał cię do tych rytuałów?

– Mówił: “Jestem do twojej dyspozycji”, mogłam uczestniczyć we wszystkim. Często wychodziłam z nim na ten trzeci spacer, na drugi rzadziej, bo to mi rozbijało dzień.

Ojciec pokazywał mi, co się zmieniło od poprzedniego dnia, np. że jakaś roślina wypuściła kwiaty, ktoś wyłamał palik albo gałąź, na co ja w ogóle nie zwróciłabym uwagi. W Ogrodzie Saskim znał każdy klomb, podkreślał, że to kobiety o nie dbają. W ogóle uważał, że kobiety są wartościowsze. Po śmierci mamy otaczał się głównie kobietami, prawił im komplementy, a one dbały o niego.

Na początku próbował wprowadzić ten sam rygor czasowy w moim życiu. Zadręczał mnie telefonami punktualnie o 10.30, tuż przed wyjściem do Bliklego. Potem zorientował się, że mnie to męczy, i przestał.

Ale na spacer musiał wyjść, parę razy próbował dla mnie zrezygnować, jednak się nie udało. Widziałam, jak był zdenerwowany, jak niespokojnie kręcił się w fotelu.

Dużo rozmawialiście?

– Często strasznie się zagadywaliśmy na tych późnych spacerkach, głównie o lekturach. W Dedalusie, w księgarni z tanią książką na Chmielnej, kupowałam mu mnóstwo literatury faktu, stały u niego całe piramidy książek. Większość z nich to były tłumaczenia z angielskiego, które ja wcześniej przeczytałam w oryginale. Ojciec uwielbiał astronomię, książki o kosmosie, także o historii, ale pisane z jakiejś nowej, alternatywnej perspektywy. Szczególnie lubił książkę “Homo sapiens” Marcina Ryszkiewicza. Do końca, nawet z bardzo już słabym wzrokiem, ojciec pochłaniał co najmniej jedną książkę tygodniowo.

Mnie od dziecka pasjonuje metafizyka, sprawy ostateczne, duchowe, już jako dwunastoletnia dziewczynka na nowych, kupionych na bazarze dżinsach napisałam sobie Memento Mori, nawet nie wiem, skąd znałam te słowa.

Na tych spacerkach też było dużo o metafizyce, być może ojciec się do mnie dostosowywał. Zresztą o czym tu rozmawiać?! Ojciec, oglądając dzienniki telewizyjne, czasem tylko komentował: “Czuję się tak, jakbym był zanurzony w oceanie głupoty”. Więc my rozmawialiśmy o kosmosie.

Był bardziej tolerancyjny niż ja. Mówił, być może przekornie, że przez tysiąclecia głupota i brzydota były wyśmiewane, poniżane. Dziś na świecie są celebrowane, więc się to sprawiedliwie wyrównało.

O której wracał albo wracaliście z tego ostatniego spaceru?

– Przeważnie kwadrans po 18, chyba że było bardzo pięknie, wtedy ojciec siadał na dłużej na ławce. Miał, oczywiście, swoją ulubioną, na trasie miał w ogóle kilka stacji. Z jednej ławki widać było pociągi. Musiał odczekać, aż przejedzie ich pewna liczba, bo liczby też miał mniej lub bardziej ulubione, dopiero potem szedł dalej.

Trzynastki nie akceptował. W naszej książce wywiadzie z Tadeuszem Konwickim “Pamiętam, że było gorąco” nie ma 13. rozdziału, bo się na niego nie zgodził.

– Pod koniec przekonałam go, że trzynastka jest dobra.

Jak ci się udało?

– Powiedziałam: “Tato, stan wojenny w 1981 roku był z punktu widzenia rządzących spektakularnym sukcesem, a przecież komuniści zrobili to 13 grudnia”. To go przekonało.

Te wszystkie rytuały to takie zamawianie rzeczywistości, że jak się ich nie wykona, to coś złego się stanie?

– W “Kronice wypadków miłosnych”, którą niedawno obejrzałam w kinie Kultura, w wersji odrestaurowanej cyfrowo, bohater ciągle mówi właśnie coś takiego.

Czasem tak się zagadaliśmy na spacerze, że myślałam, że ojciec już nie będzie miał sił zajrzeć do pań w kiosku, ale zawsze tam szedł, jak była kolejka, grzecznie czekał.

W bramie, przez którą przechodził na Nowy Świat, jest pan, który sprzedaje różne góralskie rzeczy. Z tym panem też się witał, przybijał piątki, tak jak o paniach z kiosku wszystko o nim wiedział, pytał: jak idzie biznes? Ten pan ma dwie córeczki, więc jak ojciec dostawał jakieś ciasto albo czekoladki, to mu je dla nich zanosił. Pani w aptece też go pamięta.

Stworzył wokół siebie małą społeczność, wspólnotę, której codziennie doglądał, żeby nic złego się nie stało. Jego pięcioletni sąsiad Jaś, gdy rodzice pocieszali go, że mój ojciec jest teraz w niebie, odpowiedział, że na pewno obserwuje ich przez szparę w chmurach. Sąsiedzi go lubili, projektują upamiętniającą go tablicę, która będzie wmurowana w ścianę domu. To będzie tablica od nich, a nie oficjalna od państwa.

Ojciec był magusem – tak się mówi? Czy magiem? Był nim, absolutnie. Niczym szekspirowski Prospero. Coraz wyraźniej to widzę.

Mag może wpływać na postępowanie innych?

– On wpływał. Gdy siedzieliśmy tutaj w fotelach, vis-a-vis telewizora, czasem chciałam już wstać. On nie mówił, że tego nie chce, ale czułam, że jego energia mnie zatrzymuje. Ojciec miał strasznie silne pole bioenergetyczne. Mówił, że pisał energią: “Dlatego ci, co to łapią, są moimi fanami na całe życie”.

W grudniu przyszedł list od dwudziestokilkuletniego wielbiciela, dwie strony maszynopisu. Autor listu pisał, że zbierał się do niego półtora roku. Czytałam to ojcu do ucha w sali szpitalnej.

Czy mag może być normalnym tatusiem?

– Oprócz babci Lenicowej, która przez jakiś czas z nami mieszkała, i mojej siostry Ani miałam w rodzinie samych artystów. Wszyscy byli trochę nieobecni myślami. Rodzinną stabilność utrzymywała mama, byłyśmy z siostrą zadbane.

Ja od dziecka byłam samotnikiem, miałam swój pokoik, w którym się zamykałam i czytałam książki. Poznałam wtedy Mickiewicza, w ogóle całą klasykę. A Mickiewicz to przecież mistyka. Miałam swoje życie, rodzice mieli swoje. Byłam szczęśliwa, że mama ślicznie rysuje. Mnie też zachęcała. Urządziła mi nawet wystawę w SARP-ie, kiedy miałam pięć lat. Zrobiłam też jakieś okładki dla “Świerszczyka”.

Teraz gazety próbują ze mnie wyciągnąć, co się działo na osławionych corocznych wakacjach w Chałupach, a ja wiem tylko tyle, że wszyscy tam się kąpali w morzu, jedli, pili wódkę, chodzili do wychodka, który był na zewnątrz. Ja zawsze byłam w innym wymiarze, interesowała mnie filozofia, coś tam sobie czytałam. Poza tym mam uraz do tzw. anegdotek. Rozpasana wyobraźnia anegdociarzy powoduje, że mało w nich prawdy, a często można nimi kogoś skrzywdzić. Czytałam ojcu te, które były o nim. “Science fiction” – komentował ze spokojem. On to przewidział, dlatego zastrzegł w druku, w roku 1998, że “odpowiada przed Bogiem i historią tylko za to, co sam napisze i podpisze”.

Mojej siostrze brakowało normalnego rodzinnego życia, mnie nie, dla mnie tej rodzinności było w sam raz.

Ojciec czym się w domu zajmował?

– Szczerze mówiąc, pamiętam go głównie, jak leżał w swojej nyży, wisząc na telefonie ze Stanisławem Dygatem, rozmawiali, przerywali i znów zaczynali w połowie zdania.

Albo przychodzili do niego znajomi, np. grafik Henryk Tomaszewski, jeden z najdowcipniejszych ludzi świata, siedziałam w kuchni i podsłuchiwałam, dusząc się ze śmiechu. W tamtych czasach rozmowy były na bardzo wysokim poziomie.

Ojciec był zawsze zajęty, pracował przecież, jako kierownik literacki Zespołu Filmowego “Kadr”. Ciągle wpadali do niego scenarzyści, reżyserzy, aktorzy. Ale to nie był dom otwarty, spotkania były konkretne. Czasem jeździliśmy do Obór, tam toczyło się życie towarzyskie.

Chciałaś jeździć na plan filmowy? Ojciec cię zabierał?

– Nawet mi to nie przyszło do głowy. Dopiero w Nowym Jorku uświadomiłam sobie, że mnie nie rozpieszczał. Mam listy od ojca, które tam do mnie pisał, usprawiedliwiając się, że on to ojcostwo ciągle odkładał na później, a tymczasem czas szybko przeleciał.

Kiedy byłam mała, poszedł raz z wózeczkiem na ulicę Frascati, usiadł na ławce i zaczął czytać gazetę sportową. Wtedy ja wybuchnęłam płaczem, więc zaraz odwiózł mnie do domu. To był chyba ten jeden jedyny raz, jak ze mną wyszedł.

Miał wyrzuty sumienia?

– Pewnie tak, ale starał się, pamiętam, że raz nawet przebrał się za Świętego Mikołaja, ale ja czułam, że to było z jego strony sztuczne, trochę fałszywe.

Mnie niczego nie brakowało, miałam babcię, którą uwielbiałam, mamę. Byłam zachwycona, że ojciec jest taki czynny, aktywny. Pamiętam, że jak kręcił nad morzem “Ostatni dzień lata”, przywiózł mi w prezencie wielkie szklane boje, a z Chin kolorowe parasolki.

Czy dbając o rodzinę, nie chciał mieć większego mieszkania? Samochodu?

– Ojciec uważał, że ma olbrzymi metraż. Nigdy mu nie przeszkadzało, że to tylko 60 metrów. Miałam nawet do niego pretensję, że nie kupił domu, działki. Teraz widzę, że miał rację.

Kupił kiedyś volkswagena garbusa. Ale miał wypadek. Potrącił motocyklistę. W jego pokoju widziałam dokumentację ze sprawy sądowej. Pożółkła koperta, a w niej setki stron. Tak się wtedy zraził, że powiedział – nigdy więcej samochodu.

Byłam wychowywana w domu, w którym się mówiło: nic nie mieć, nic nie chcieć. A potem pojechałam do Ameryki, gdzie wszyscy mówią: wszystkiego chcieć, wszystko mieć. Gdybym była normalnym dzieckiem – schizofrenia murowana. Z moimi inklinacjami jeszcze bardziej popadłam w mistycyzm. Ojciec powtarzał, że u niego w Nowej Wilejce ludzie bali się pieniędzy, że były czymś podejrzanym. Tylko praca i asceza się liczyły. Śmiałam się z niego, że jest ukrytym buddystą.

Do kapitalizmu raczej nie był przygotowany.

To znaczy? 

– Przepraszam, muszę zapalić. Zresztą papierosa ojca. Chociaż nie znoszę anegdotek, tę jedną przytoczę. Zbyszek Rybczyński, u którego pracowałam w Nowym Jorku, spotkał się kiedyś z Yoko Ono. Chodziło o prawa do “Imagine” – Zbyszek robił do tego teledysk. Gdy rozmawiali, zabrakło mu papierosów, więc powiedział, że skoczy kupić. – Nie – powiedziała Yoko. – Tu jest coś po Johnie. Znalazła paczkę gitanes’ów i dała je Rybczyńskiemu. I Zbysio je wypalił, zamiast sprzedać na aukcji za dzikie pieniądze.

My, artyści, byliśmy zupełnie nieprzygotowani do kapitalizmu.

Czy ojciec zabierał was z siostrą do Pałacu Kultury, o którym tyle pisał w swoich książkach? 

– Nie, nigdy, ale on bardzo lubił ten budynek.

Czy gdy dorosłaś, zabrał cię na wódkę? Opisuje niejedną libację. 

– Nie, dopiero ostatnio proponował mi alkohol. Uwielbiał kobiety, ale trochę go krępowało, że urodziły mu się dwie córki. On raczej chciał mieć chłopca. Rzeczywiście dawniej nie wylewał za kołnierz. Zresztą wtedy wszyscy w tym środowisku pili. Cytowało się Humphreya Bogarta: “Nie ufam żadnemu draniowi, który nie pije”.

Opowiadał mi, że w PRL-u był taki zwyczaj, że po porodach ojcowie noworodków oddawali krew: “Kiedy ty się urodziłaś, jak zobaczyli, jaki miałem promil, to zrezygnowali”. “Tato, ja się urodziłam o 7 wieczorem, tak wcześnie miałeś promil?”. “Nie, to było następnego dnia rano”. “Rano miałeś promil?”. “Miałem potężnego kaca”.

Wróćmy do rytmu dnia – po spacerze kolacja?

– A propos tych spacerów, to często chodził z zadartą głową, patrząc w niebo. Przywiązywał wielką wagę do obserwacji słońca, gwiazd i księżyca. Niedługo przed śmiercią wpadł przez to na kamienną ławkę i rozbił sobie łydki. Robiłam mu opatrunki, podłoga w pokoju, w którym teraz siedzimy, była cała we krwi.

Kolację jadł przed “Teleexpressem”, o 16.30, w pokoju, zawsze to samo: kanapka z chleba wileńskiego z żółtym serem, pół jabłka, jogurt i herbata. Nic nie gotował i nic nie podgrzewał. Po śmierci mamy wyłączył w kuchni gaz.

Dlaczego?

– Bo nikt nie miał prawa tam nic gotować. To była świątynia mamy. Gdy Andrzej Łapicki ożenił się pod koniec życia po raz drugi, ojciec powiedział, że gdyby ktoś wprowadził się do jego mieszkania, to on by się zabił. W ogóle po śmierci mamy nic w mieszkaniu nie zmieniał.

Wieczorem oglądał “Wiadomości”. Uwielbiał kanał Planete, żałował, że w jego kablówce skasowano kanał rosyjski. Uspokajało go “Szkło kontaktowe”. O 21 szedł na herbatkę do sąsiadek, przed snem czytał książki.

Czy, tak jak mówił, nikt nigdy nie widział go piszącego?

– Po kątach się chował. Teraz, gdy obejrzałam “Wniebowstąpienie”, w którym bohater nazywa się Charon, przypomniałam sobie, że szłam kiedyś korytarzem, gdy ojciec wyskoczył z małego pokoiku i zawołał: “Jak się nazywa przewoźnik po rzece Styks?”. Prawdopodobnie wtedy to pisał.

Po powrocie pytałaś ojca, dlaczego już nie pisze?

– Nie, jak nie chce pisać, to co ja się będę dopytywać. Twierdził, że napisał już wszystko, co miał napisać. No i że teraz wszyscy piszą. W “Kronice wypadków miłosnych” Wajdy ojciec gra ducha, szpera po szufladach, czyli robi to, co ja muszę teraz robić. Znajduję jakieś zapomniane zdjęcia, listy, ale żadnego jego nieznanego tekstu na razie nie znalazłam.

A odnajdujesz siebie w jego książkach?

– Opisał mnie w “Zwierzoczłekoupiorze”, jako panią Zofię. Nie jako panią Marię, bo nie chciał, żebym się obraziła. W dzieciństwie mówiono o mnie “pani Maria”, że niby byłam taka poważna. Pani Zofia to jest starsza siostra bohatera, która się bez przerwy czesze. Fakt, że ja byłam wtedy dumna ze swojej fryzury, miałam bardzo ładne włosy. Pisałam w ukryciu dziennik, który ojciec znalazł.

Więc kiedy Agora wydawała kolekcję jego książek, to Przemek Kaniecki, redaktor tej serii, a nie ojciec, zapytał mnie, czy w miejsce pani Zofii może być pani Maria.

Poza tym w “Bohini” babcia Konwicka jest podobno trochę na mnie wzorowana.

Właściwie dlaczego w 1976 roku wyjechałaś z Polski?

– Kiedy byłam na ASP, chciałam się odnaleźć jako artystka, dowiedzieć się, kim naprawdę jestem w odniesieniu do otaczających mnie silnych indywidualności. Ale tamtejsi profesorowie wciąż mnie pytali: “Co u mamusi? Co u wujka, dziadka, ojca?”. Do tego polityka, ojciec już się zbierał do wydawania w drugim obiegu, nie wiadomo było, co dalej. Poza tym jako mistyka ciągnęły mnie rejony niezbadane.

Jak rodzice to przyjęli?

– Przed moim wyjazdem ojciec z Gustawem Gottesmanem, naczelnym “Literatury”, pojechał do Elbląga, do księdza Klimuszki. Ksiądz miał taki dar, że patrząc na czyjąś fotografię, widział sceny dotyczące przyszłości tej osoby. Często nie rozumiał sensu tych scen, ale twierdził, że ich analiza intelektualna na nic się nie zdaje. W “Literaturze” drukowano książkę Klimuszki w odcinkach, dla mnie to było odkrycie, wreszcie ktoś pisał o sprawach duchowych. Pamiętam, że obraziłam się na Stanisława Lema, który napisał do tego samego pisma, że to wszystko bzdura.

Moja opiekuńcza matka wcisnęła ojcu moją fotografię.

Popijając koniak Stock, ksiądz Klimuszko powiedział, że polecę na inny kontynent, że będzie OK, i że mam pić ziółka, bo jestem bardzo nerwowa.

Ojciec miał do księdza jakąś sprawę?

– Ojca interesowała przede wszystkim Polska. Kiedyś powiedział mi: “Może ojcem nie jestem najlepszym, ale obywatelem jestem dobrym”. Ksiądz Klimuszko powiedział, że Polska ma przed sobą 50 dobrych lat. Z moich wyliczeń wynika, że zostało nam jeszcze 10 tych dobrych lat.

Czy rodzice często odwiedzali cię w Stanach?

– Nie zawsze dostawali paszporty. Przyjechali w czasie pierwszej “Solidarności”: ojciec był rozrywany. Mój telefon dzwonił bez przerwy, wszyscy chcieli się z nim spotkać. W Stanach wychodziły akurat jego książki, w prestiżowym wydawnictwie Farrar, Straus and Giroux, które wydaje noblistów. Miał świetne recenzje. John Updike porównywał go do Céline’a. Wcześniej Philip Roth, który interesował się ojcem i Kunderą, wydał “Sennik współczesny” i “Kompleks polski” w serii “Pisarze z innej Europy”. Roth pisał, że we wschodniej Europie nic nie można, a wszystko ma znaczenie. A w Ameryce wszystko można, ale nic nie ma znaczenia. Imponowało mu, że u nas pisarz coś znaczył. Teraz jest już jak w Ameryce.

W Nowym Jorku było snobistyczne towarzystwo, które się interesowało ojcem. Tylko że on nie mówił po angielsku. Za tłumacza służył mu Gottesman. Wtedy poznali też Susan Sontag, Kurta Vonneguta i Josifa Brodskiego. Z Connecticut przyjechał do niego Leopold Tyrmand. Myśmy z mamą dyskretnie wyszły na zakupy, a oni przez kilka godzin gadali. Potem Tyrmand zaprosił ojca do siebie. Musiał go jednak słabo znać, skoro sądził, że ojciec skusi się na podróż pociągiem, w dodatku z przesiadką. Podobno wtedy Tyrmand się obraził.

Przed wyjazdem ochrzciłaś się.

– Jeszcze wcześniej, kiedy miałam cztery lata, przyjechała babcia Konwicka i przerażona, że nie jestem ochrzczona, zabrała mnie do kościoła Świętego Krzyża i ochrzciła z wody.

Na religię nie chodziłam, to akurat dobrze, bo lubię wszystko badać po swojemu. Ojciec powiedział, że jak dorosnę, sama dokonam wyboru.

Miałaś taką potrzebę?

– Na ślubie Kasi Kobzdej i Ludwika Stommy poznałam młodego księdza, dominikanina Jana Górę, rozmawiałam sobie z nim i zgadaliśmy się, że nie jestem chrzczona, a ciągnie mnie do religii. No i ksiądz mnie ochrzcił. Moją siostrę też.

A ojciec co na to?

– Proszę bardzo. Myślę, że był bardzo zadowolony. On też miał potrzebę religijności. Na swój sposób.

Ale Lenicowie nie, byli agnostykami. Ojciec zawsze mówił, że ja wszystko po nim odziedziczyłam, a po Lenicach to tylko naiwność.

Znałaś dobrze babcię Konwicką, matkę ojca?

– Nie, pojawiała się tutaj przejazdem, jeździła do Szczecinka, do Białegostoku, miała tam dużą rodzinę. Ojciec mówił, że jestem do niej podobna, bo nie mogę znaleźć sobie miejsca i ciągle podróżuję. Matka ojca była bardzo religijna, jej brat Piotr Kieżun był na Litwie znanym znachorem.

Ojciec umierał w domu, byłaś przy nim do końca.

– Zawsze czułam bardzo bliską więź z ojcem. Także dlatego, że urodziliśmy się tego samego dnia, 22 czerwca. To jest bardzo ważna data dla Słowian – letnie przesilenie słońca, święto miłości, noc kupały. Myśmy się tym trochę szczycili.

Ojca wypisano ze szpitala przed sylwestrem, zostałam z nim sama w opustoszałej Warszawie, w której w tym okresie wszystko na parę tygodni zamiera.

On swoje gaśnięcie miał wyliczone co do dnia, zaburzył mu je tylko pobyt w szpitalu. Świadomie dawkował swoją energię. Kiedy poczuł się słabszy, przestał chodzić do Czytelnika. Zaczął jadać bliżej, u Bliklego albo w barze Krokiecik. Pod sam koniec zrezygnował z długich spacerów. Bez żadnego komentarza. Odchodził na swoich warunkach, wszystko miał pod kontrolą.

Byłaś z nim zupełnie sama?

– Na cztery dni przed śmiercią ojca Maja Komorowska załatwiła mi do pomocy Ukrainkę – panią Olę. Kiedy ojciec odszedł, Ola zaraz do niej zadzwoniła. Maja powiedziała: “Zapal świece, przygotuj to, zrób tamto”. A w sfilmowanym “Wniebowstąpieniu” Maja stoi przy trumnie otoczonej świecami. Dlatego wszystko mi się teraz na siebie nakłada – książki ojca na rzeczywistość, i odwrotnie.

W związku ze śmiercią ojca miałam potworne wyrzuty sumienia: czy to i tamto zrobiłam dobrze? Czy czegoś nie powinnam była robić? Bo z umieraniem to jest prawie tak, jakby się człowiek rodził po drugiej stronie. Jesteśmy przyzwyczajeni do narodzin po tej stronie: trzeba zdezynfekować ręce i przyjąć poród. Ale tam? Religie sugerują różne zwyczaje, ale nie znamy do końca wszystkich reguł.

Ojciec udał się do swojego ukochanego kosmosu. Co człowiek o tak rozwiniętej świadomości miał tu właściwie jeszcze robić? Setki książek przeczytałam, wiele religii porównałam i myślałam, że w tej metafizyce jestem już taka silna, że to odprowadzanie ojca będzie dla mnie proste, ale…

Nie pomogło?

– Nie pomogło. Jestem porozbijana.

---

W wyd. Czarne ukazało się właśnie wznowienie wywiadu rzeki z Tadeuszem Konwickim “Pamiętam, że było gorąco“, poświęconego głównie jego pracy w kinematografii, jako reżysera, scenarzysty i kierownika literackiego kilku Zespołów Filmowych. Katarzyna Bielas i Jacek Szczerba rozmawiają też z Konwickim o jego podróżach, stoliku w Czytelniku, rodzinie i kocie Iwanie 

---

---