Dział Monografie i prace naukowe

Ryszard Kaczmarek za książkę „Powstania śląskie 1919–1920–1921. Nieznana wojna polsko-niemiecka”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2019.

10materiały prasoweOkładka książki „Powstania śląskie 1919–1920–1921”

Już w czasach sanacji mit trzech powstań śląskich miał się dobrze: bohaterskie zrywy Polaków ciemiężonych przez odwiecznego wroga – Niemców – na Górnym Śląsku pozwalały zintegrować tę obcą dla większości obywateli II RP historię lokalną z narodową. Wojciech Korfanty niknął w cieniu katowickiego wojewody Michała Grażyńskiego, ale komu to przeszkadzało? W PRL było jeszcze lepiej: co prawda Korfanty i Grażyński – chadek i sanator – nie bardzo mieścili się w panteonie bohaterów, ale lud śląski, który z takim czy innym przywódcą podjął walkę z niemieckim kapitałem, pasował jak ulał.

Autor dekonstruuje legendy o latach 1919–21 umiejętnie. Bo przeczytał na nowo źródła znane lub – jako pierwszy – dotarł do nieznanych dokumentów archiwalnych. Oferuje nam taki oto obraz: dwa pierwsze „powstania” to w istocie rozruchy robotnicze, antykapitalistyczne, z niewielką liczbą ofiar. Pod przysłowiowym Verdun niewiele lat wcześniej ginęło w ciągu godziny sporo więcej. Dochodzą pogłoski o rzeziach, rzekomo urządzanych przez formacje niemieckie. Rekonstrukcję tego, co się naprawdę zdarzyło, uzupełniają przygody kompletnie zagubionych na Górnym Śląsku oddziałów włoskich i Francuzów, którzy po Wielkiej Wojnie chcą trochę poużywać życia, z czego wynikają kolejne napięcia. „Trzecie” powstanie to niewypowiedziana wojna polsko-niemiecka, w którą mniej czy bardziej dyskretnie angażują się Republika Weimarska i II RP. To znowu nie Verdun, niemniej prawdziwa walka na froncie.

Kaczmarek opowiada ładną polszczyzną inną historię Górnego Śląska. Udaje mu się coś wyjątkowego: przekonać czytelnika, że dzieje regionu, tak odmiennego od większości Polski, są częścią naszej tradycji. I nie musimy jej zakłamywać, by ten fakt zaakceptować. Włącznie z wrogością, jaka łączyła Grażyńskiego i Korfantego.

WŁODZIMIERZ BORODZIEJ

Dział Prace popularnonaukowe, publicystyka

Grzegorz Gauden za książkę „Lwów, Kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918”, TAiWPN Universitas, Kraków 2019.

10materiały prasoweOkładka książki „Lwów, Kres iluzji”

Gauden to odważny facet. Gdy pełną parą trwały przygotowania do obchodów stulecia odzyskania niepodległości, on rył i kopał w archiwach oraz bibliotekach polskich i obcych, przygotowując bombę. Swoją książką każe nam inaczej spojrzeć na wydarzenia i emocje sprzed wieku. Napisał o częściowo zapomnianym (przynajmniej przez polskich historyków) pogromie we Lwowie, który zaczął się od trywialnego, bandyckiego rabunku na żydowskim jubilerze. Rabowanie, a z nim bestialstwo rozlały się na wszystkie kwartały miasta zamieszkane przez ludność żydowską. Ten historyczny reportaż zbudowany jest na suchych relacjach świadków: „Napastnicy weszli do kuchni i kazali nam ustawić się rzędem. Żądali pieniędzy i złota. Oficer strzelił do Altmana, a żołnierz zastrzelił mojego ojca”. Później w ruch poszła nafta. „Spostrzegłem, że wszyscy z radością i uśmiechem patrzyli, jak płoną domy żydowskie. Szedłem więc tuż pod palącym się domem, bo wygląd tłumu wrogo Żydom usposobionego przeraził mnie więcej jak sam pożar”. Zdarzało się, że polscy żołdacy – chyba inaczej nie możemy ich określić – strzelali do Żydów wyskakujących z okien płonących domów. „Prasa galicyjska ukrywa prawdę, prasa warszawska milczy. I opinia polska dotychczas nie zna strasznej prawdy!” – napisał w grudniu 1918 r. o pogromie lwowskim przerażony Andrzej Strug. Cytowane w książce zeznania i relacje są beznamiętne i lakoniczne, natomiast komentarze autorskie nie stronią od emocji.

Pogromowi przyświecał motyw oczyszczenia miasta z Żydów. Słowo „odżydzanie” autor traktuje bez cudzysłowu, tak bowiem funkcjonowało w polskim języku od końca XIX stulecia. Było słowem odmienianym codziennie na łamach prasy i książek. „To nasza spuścizna polityczna i kulturowa” – uważa Gauden. I ma rację. W swoich sądach bywa arbitralny, nie ukrywa tego i przyznaje: „To jest moja opowieść”. Lektura nas wstrząsa i zawstydza.

MARCIN ZAREMBA

Dział Pamiętniki, relacje, wspomnienia

Andrzej Paczkowski i Patryk Pleskot za Góry i teczki: opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego, Patryk Pleskot, IPN, Warszawa 2019

10materiały prasoweOkładka książki „Góry i teczki”

Magisterium, doktorat, habilitacja – typowe szczeble kariery naukowej – ziewamy. A gdy dodać do tego typowe miejsca pracy historyka: bibliotekę i archiwum, to już nie wiatr, to huragan nudy się zrywa. Jednak biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego zaprzecza temu stereotypowi. Nestor polskich historyków, niekwestionowany autorytet, jeśli chodzi o historię PRL, ma biografię nietuzinkową, co w połączeniu z talentem narracyjnym dało pasjonującą opowieść. Zasługa w tym niemała Patryka Pleskota. Już na wejściu mamy przedwojenne losy rodziców, tzw. funków. Należeli do Komunistycznej Partii Polski. Ponieważ poparli bardziej liberalne skrzydło partii, zostali z niej wyrzuceni w 1934 r. „Zauważyłem, że istnieje we mnie odruch obronny – mówi Paczkowski. – Kiedy słyszę uogólnienie w stylu »komuniści mordercy z krwią na rękach«, odpowiadam: »Mój tata to nie morderca«. (…) Nie uznaję posługiwania się kalkami myślowymi”. I tu odnajdujemy ważny aksjologiczny rys charakteru bohatera, jego zdystansowane, rozumiejące podejście zarówno do materii historycznej, jak i szerzej do świata. Zawsze wolał pozycję obserwatora. A widział dużo. W czasie wojny ukrywali się z matką na aryjskich papierach (wątek żydowski wraca wielokrotnie). Po Opolu, dokąd trafiła rodzina, biegał on – syn komunistów – w esesmańskich spodniach i andersowskim berecie. Gdy zmarł Stalin, był świadkiem, jak jego portrety posłużyły do odśnieżania śniegu. Z pięter warszawskiego Pałacu Kultury i Nauki widział wiec, na którym przemawiał Władysław Gomułka w październiku 1956 r. Przemycał z Polski radzieckie Zenity, by we Francji kupić ortaliony. W okresie stanu wojennego przywoził dolary dla opozycji. Przeważają jednak klimaty górskie – Paczkowski to taternik, najdłużej urzędujący prezes Polskiego Związku Alpinizmu. W wywiadzie rzece opowiada o tym wyjątkowym środowisku, jego subkulturze w PRL. Czytelnik dostaje do ręki biografię intelektualną, a w szerszym planie dzieje polskich sporów o historię.

MARCIN ZAREMBA

Najlepszy debiut w kategoriach Monografie, prace naukowe oraz Prace popularnonaukowe, publicystyka

Nagroda ex aequo dla:Ewy Bukowskiej-Marczak za książkę „Przyjaciele, koledzy, wrogowie? Relacje pomiędzy polskimi, żydowskimi i ukraińskimi studentami Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie w okresie międzywojennym (1918–1939)”, wyd. Neriton 2019.

10materiały prasoweOkładka książki „Przyjaciele, koledzy, wrogowie?”

Książka Bukowskiej-Marczak opowiada o studentach Uniwersytetu Jana Kazimierza w przedwojennym Lwowie. Wielonarodową stolicę Galicji zamieszkiwali Polacy, Żydzi, Ukraińcy. Każda z tych społeczności była reprezentowana na lwowskiej uczelni. Autorka przygląda się relacjom między studentami różnych narodowości, opowiada, jak młodzi ludzie postrzegali siebie nawzajem, w jaki sposób o sobie myśleli. Pokazuje wydarzenia, w których uczestniczyli akademicy, wydarzenia pełne emocji, także tragiczne, związane z relacjami polsko-żydowsko-ukraińskimi. Książka stopniowo wprowadza czytelnika w tytułową problematykę.

Znajdziemy w niej opis wielonarodowego miasta, historię uniwersytetu, studentów, życie towarzyskie przedwojennego Lwowa, organizacje akademików, relacje między nimi. Autorka nie zapomina o profesurze. Rozdział książki przypomina ich stanowisko, działania podejmowane wobec trudnych problemów narodowościowych na uczelni. Opowieść o studentach Uniwersytetu Jana Kazimierza jak w soczewce skupia dramatyczne, narodowościowe problemy przedwojennej Polski. Książka przypomina polityczne wybory młodych ludzi, także „zainfekowanie” części z nich wrogością, nienawiścią do innych, antysemityzmem. Relacje polsko-żydowskie zajmują w książce osobne miejsce. Tytuły podrozdziałów nie pozostawiają złudzeń, co działo się między młodymi Polakami i Żydami. Autorka pisze m.in. o numerus clausus, getcie ławkowym, wiecach, demonstracjach, odpowiada na pytanie, o co walczyli studenci. Przypomina ofiary. Napięcia, problemy pojawiają się także w relacjach między polskimi i ukraińskimi akademikami. W tej części książki znajdziemy pytania o tożsamość, o trudne wybory młodych ludzi, uwikłanych w polityczną rzeczywistość. Autorka dobrze prowadzi czytelnika po trudnej opowieści. Zaletą książki jest także wielowątkowa kwerenda, wprowadzenie w obieg naukowy nowych źródeł i ustaleń.

BOŻENA SZAYNOK

Oraz dla Michała Garapicha za „Dzieci Kazimierza”, Wydawnictwo Czarne, Warszawa 2019.

10materiały prasoweOkładka książki „Dzieci Kazimierza”

Najlepsze historie powstają często na styku tego, co naukowe, i tego, co osobiste, gdy łączą solidne metody badawcze i właściwą nauce teoretyczną podbudowę z intymną wiedzą i emocjonalnym zaangażowaniem cechującym sprawy osobiste. Połączenie to rodzi niekiedy szczególny rodzaj upartej dociekliwości, gotowej zajrzeć pod każdy kamień i opukiwać ściany. Taki rodzaj dociekliwości znajdujemy w książce Michała Garapicha, który uważnie zbadał mury swej rodowej siedziby – nie tej materialnej, bo walec dwudziestowiecznej historii zmiażdżył ją do szczętu, ale tej trwalszej, która istniała w świecie społecznych relacji i praktyk, a przetrwała w rodzinnych opowieściach i przemilczeniach. Był to dom szczególny – dwór szlachecki, czyli ikona polskości, choć nie na mickiewiczowskiej Litwie, lecz w Galicji na przełomie XIX i XX w. „Dzieci Kazimierza” to fascynujące studium społecznego porządku zbudowanego na przepaści między dworem a wsią i podważanego przez siły nowoczesności, a także dzisiejszej pamięci o nim.

Autor skupił spojrzenie na dwu polach, gdzie wysiłek tworzenia dystansu zmagać się musiał z równością i bliskością tym silniejszą, że pierwotną. Jest to równość po śmierci, gdy jednako w proch rozpadają się nasze ciała, zaś niebezpieczna bliskość powstaje w wyniku pociągu seksualnego, przypominającego, że należymy do jednego gatunku. Możnym, to jest mężczyznom wyższego stanu, wolno było ulegać temu pociągowi, byleby dzieci poczęte z takiego zbliżenia nie naruszyły stanowych czy klasowych granic. Tytułowych dzieci Kazimierza, pradziada autora, było kilkanaścioro, ale tylko mniejszość z nich mogła nosić jego nazwisko. Trzy pokolenia później jego prawnuk wyruszył na poszukiwanie krewnych i śladów rodzinnej historii. Wnikliwe spojrzenie antropologa pozwoliło mu dostrzec w tej historii nie tylko losy poszczególnych osób, ale i przejawy zjawisk ogólnych. Dzięki temu poznajemy nie tylko to, co skrywały przemilczenia w rodzinnych opowieściach, ale i przemilczenia w polskiej kulturze.

DARIUSZ STOLA

Dział Wydawnictwa źródłowe

Agnieszka Dębska, Bartosz Kaliski, Konrad Rokicki za redakcję, opracowanie i przypisy, oraz Andrzej Friszke za wstęp i konsultację naukową „Dzienników Wiktora Woroszylskiego”, t.1–3, Wydawnictwo Karta, Warszawa 2017–2019.

10materiały prasoweOkładka książki „Dzienniki Wiktora Woroszylskiego”

Dzienniki Wiktora Woroszylskiego spisywane z przerwami przez 43 lata z wielką uważnością, dbałością o ścisłość, z ciekawością świata należą do najbardziej wartościowych źródeł do poznawania najnowszej historii Polski. Tym bardziej że tom trzeci obejmuje kilka pierwszych lat już nowej Polski i odnaleźć w nim można fakty i wydarzenia oraz zapowiedzi dzisiejszych konfliktów. Fakt, że Woroszylski zawsze próbował określać się aktywnie wobec świata zewnętrznego, że zawsze współistniał intelektualnie i towarzysko ze środowiskami zaangażowanymi społecznie i politycznie, daje taki efekt, że lektura diariusza jest pasjonująca.Jest reprezentatywna dla pewnego doświadczenia, które stało się udziałem poety, ale także wielu intelektualistów, szerzej – inteligentów, dla wybitnych uczonych, artystów i pisarzy. To jest ta droga, którą maszeruje przez swoje życie i przez Polskę Woroszylski, od namiętności „pryszczatej”, od rewolucji poprzez tzw. rewizjonizm aż po demokrację opozycyjną i odrzucenie ustroju i systemu realsocjalizmu w Polsce, a komunizmu w ogóle. Pokazują się różne etapy i przystanki na tej drodze, a podróż zaświadcza też twórczość pisarza i poety, również wprawnego i gorącego publicysty. Dzienniki są przecież także sprawozdaniem z tej pracy twórczej.

Woroszylski zna wszystkich i ze wszystkimi się spotyka, przynajmniej na tym świeczniku, do którego przynależy. Adaś, Jacek, Leszek, Marek słyszymy bez przerwy, a więc Michnik, Kuroń, Kołakowski, Edelman… Gęsto od ludzi, od wielkiej historii, ale raczej w jej codzienności, a nie od święta. Informacje, dowcipy, spory i plotki mamy zatem z pierwszej ręki, jak też przepisy kulinarne według zasady z PRL: jak ugościć przyjaciół, gdy wszędzie jest nic.

Nominowało Jury w składzie: prof. dr hab. Włodzimierz Borodziej, prof. dr hab. Dariusz Stola, dr hab. Bożena Szaynok, red. Marian Turski, prof. dr hab. Wiesław Władyka, dr hab. Marcin Zaremba.

POLITYKA po raz piąty podejmuje współpracę z LITERACKIM FESTIWALEM W SOPOCIE. Podczas Festiwalu, który odbędzie się między 20 a 23 sierpnia, będą miały miejsce spotkania z wybranymi autorami książek nominowanych do tegorocznej Nagrody. Jesteśmy wdzięczni panu Yoramowi Reshefowi za ufundowanie Nagrody Specjalnej dla autorów publikacji „Chasydyzm. Atlas Historyczny”.