Yiddish Song – Belz, Mayn Shtetele Belz

iurisant

Noworoczny „Chidusz”

Redakcja

Fragment okładki noworocznego „Chiduszu” / Autor: Natan Kryszk

ZOBACZ, O CZYM PISZEMY W NOWOROCZNYM „CHIDUSZU”.

TRZY ROZMOWY NA KONIEC ROKU

TROCHĘ LEPSZY CZŁOWIEK – ROZMOWA Z MACIEJEM ZAREMBĄ BIELAWSKIM

„Mówi się, że dorosłymi stajemy się dopiero w momencie, kiedy jesteśmy w stanie przebaczyć naszym rodzicom. Być może to samo, mutatis mutandis, dotyczy narodów. Nie dojrzeją, zanim nie pogodzą się ze swoją historią”, mówi Maciej Zaremba Bielawski w rozmowie z Katarzyną Andersz.

W autobiograficznym reportażu Dom z dwiema wieżami Zaremba Bielawski rozliczał się zarówno z przeszłością swojej rodziny, jak i narodu, z którego w 1968 roku został wykluczony. O rodzicach dowiedział się „więcej, niż oni wiedzieli o sobie nawzajem”, a o losach żydowskiej rodziny matki – więcej, niż był w stanie przyjąć bez przypłacania tego depresją. Dziś przyznaje, że dzięki poznaniu skomplikowanej historii rodziców stał się bardziej tolerancyjny, natomiast sentyment do Polski „zawęził jak snop światła”.

Noworoczny „Chidusz” otwiera rozmowa o Marcu, życiu w mitach i o szwedzkości, która pozwala inaczej spojrzeć na polską historię i polskie kompleksy.

REŻYSER OD TRUDNYCH SPRAW

 W 2001 roku stworzył dokument Kosher Friendly, który nieco ironicznie, aczkolwiek z sympatią ukazywał odradzające się życie żydowskie we Wrocławiu. Teraz wrócił do stolicy Dolnego Śląska, by po blisko dwudziestu latach ponownie sfilmować swoich dawnych bohaterów. Benny Brunner, izraelsko-holenderski reżyser filmów dokumentalnych, znany jest jednak przede wszystkim z ukazywania trudnej – i niewygodnej dla państwa żydowskiego – historii stosunków izraelsko-palestyńskich. 

W rozmowie z Michałem Bojanowskim Benny Brunner opowiada o Izraelu, swoich filmach poświęconych tragediom Palestyńczyków, ale i o Érpatak, małej węgierskiej miejscowości, w której przez wiele lat rządy twardej ręki sprawował Zoltán Orosz z ultraprawicowego Jobbiku. 

NIE BĄDŹ PANIENKA

Daniel Boyarin, ceniony talmudysta i badacz żydowskich tożsamości, rozmawia z Jolantą Różyło o wzorcach męskości, początkach heteroseksualizmu, Freudzie, Talmudzie i Fallustynie (fallicznej wersji Palestyny). Rozmowa toczy się wokół książki Unheroic Conduct, w której Boyarin porównuje „zachodni” model agresywnej, dominującej męskości (stojącej w opozycji do „kobiecej” pasywności) z tradycyjnym żydowskim ideałem spokojnego, wycofanego (pasywnego?, kobiecego?), studiującego Torę jesziwa bachur, burząc tym samym pomnik „uniwersalnej” binarnej seksualności. 

„CHIDUSZ” NA ŚWIĘTA

PUSTYNNA RÓŻA

Nowy Rok to moment tszuwy, duchowego powrotu do samego siebie.  

Anna Pamuła opowiada o tym, jak pewnego dnia znalazła w pobliżu Masady pustynną różę, która stała się dla niej symbolem odrodzenia. 

„Nawet jeśli byliśmy zwinięci w ciasny kłębek jak pustynna róża, to zawsze z pomocą odrobiny deszczu możemy rozwinąć gałązki. A jeśli brakuje nam wody, to zwijamy się z powrotem i dajemy się ponieść wiatrowi w poszukiwaniu lepszego miejsca do zapuszczenia korzeni”.

LULAW NA WŁASNOŚĆ

W artykule Lulaw na własność Dena Weiss szczegółowo wyjaśnia, skąd wziął się zakaz pożyczania lulawu w pierwszy dzień Sukot: „Jak najlepiej wypełnić micwę lulawu? Każdy przynosi swój lulaw na wzgórze świątynne. Nadzorujący zbierają palmy i ustawiają je na podwyższeniu, starsi zaś układają swoje w komnacie. Następnie instruują [lud], mówiąc: «Oddaję jako prezent mój lulaw temu, kto go podniesie!». Następnego dnia wszyscy wstawali wcześnie i udawali się [do Świątyni]. Nadzorujący rzucali [lulawy] pod ich stopy, każdy chwytał jeden i uderzali się nimi nawzajem. Gdy bejt din (sąd) dostrzegł, że praktyka ta jest niebezpieczna, postanowił, że każdy musi przynosić swój lulaw z domu (Miszna, tr. Suka 4:4)”. 

MOJE USZPIZOT

Sukot to nie tylko czas budowania szałasów, ale przede wszystkim czas spotkań. Tradycyjnie do bliższych i dalszych znajomych dodaje się codziennie kolejnego duchowego gościa. Przez wieki brakowało wśród nich kobiet, czemu od kilku dekad próbuje się zaradzić, sugerując biblijne czy współczesne listy gościń. Joanna Maria Machel dołącza do tej nowej tradycji i przedstawia własną grupę kobiet, które chętnie ugościłaby w swojej suce. 

ROZKWIT I UPADEK KURTA WEILLA (CZ. II)

Z okazji okrągłej rocznicy urodzin (1900) i śmierci (1950) Kurta Weilla przedstawiamy historię kompozytora, który swoją twórczością zmienił sposób postrzegania muzyki klasycznej. W drugiej części tej opowieści Dariusz Latosi opisuje najważniejszy, berliński etap życia Weilla, czyli czas, kiedy stworzył tak ważne utwory jak Opera za trzy grosze czy Rozkwit i upadek miasta Mahagonny. 

KOMENTARZ EKOLOGICZNY

ŻYJESZ TAK, JAK JESZ

Yonatan Neril i Yedidya (Julian) Sinclair piszą o żydowskiej etyce jedzenia: „Rebe Nachman z Bracławia uznawał chęć jedzenia i picia za jedno z głównych pragnień, z których wywodzą się inne pragnienia. Rabin Shlomo Wolbe naucza, że człowiek musi potrafić odróżnić spożywanie dyktowane zdrową potrzebą ciała (jedzenie dla zdrowia) od aktu wynikającego z cielesnego pożądania. Chcąc żyć w zgodzie z żydowską tradycją, powinniśmy jeść tylko wtedy, kiedy odczuwamy głód – żeby zaspokoić potrzebę ciała, a nie ze względu na cielesne lub emocjonalne pragnienie”.

BIBLIA PRZEZ RÓŻOWE OKULARY

MI-DOR LE-DOR. Z POKOLENIA NA POKOLENIE

W queerowym komentarzu do parszy Haazinu Jhos Singer przygląda się podobnym pokoleniowym problemom, z którymi zmagali się i idący do Ziemi Obiecanej Izraelici, i walczący z homofobią przedstawiciele społeczności LGBTQIA po Stonewall: „Podobnie jak wielu Izraelitów nie uciekło z Mojżeszem z Egiptu, tak wiele gejów i lesbijek – z przyzwyczajenia, strachu czy braku wiary – pozostawało w ukryciu. Wielu z nas nie wskoczyło do pociągu zwanego „wyzwoleniem gejów”, który ruszył po Stonewall. Bez ich udziału pokoleniowa przepaść jeszcze bardziej się pogłębia”.

DER SZWARCER JUNGERMANCZIK

W kolejnym odcinku Czarnego młodzieniaszka Jankewa Dinezona (w tłumaczeniu Magdaleny Wójcik) bohaterowie świętują w synagodze Szawuot. 

„Nie sposób było rozróżnić poszczególnych głosów, śmiech zlewał się w jedno z modlitwą i rozmowami. 

Na ganku stanął młodzieniec, otworzył drzwi i objął wzrokiem rozbawioną i rozgadaną grupę. Ze wszystkich stron leciały bomby, to jest mokre, zwinięte ręczniki. Na samej górze siedzieli Gad Hilel Zwulun, melamed Szmuel Josef, Dubinke, dwóch zięciów Gasana, sprzedawca alkoholu Heszl, krawiec Jekusjel i jego kilku zięciów. Nieopodal stał umorusany sadzą Fejwisz mleczarz, opowiadając najnowsze ploteczki. Wszyscy się śmiali, a on sam najgłośniej. Gad trzymał w ręku poduszkę, jakiej używają uczniowie jeszybotów, i cisnął nią w stojącego nadal w drzwiach młodzieńca. Rzut był dobry i bomba trafiła go prosto w twarz. Młodzieniec zaraz jednak podniósł poduszkę, owinął nią gliniany świecznik i tak przygotowany pocisk odrzucił z powrotem. Nie był jednak tak dobrym strzelcem i poduszka, zamiast trafić tego, dla którego była przeznaczona, uderzyła dwóch innych, po czym wyleciała przez okno i wylądowała na gruszy należącej do mieszkającego obok besmedreszu goja”.

Jednak nawet podczas tak barwnego święta nasz czarny młodzieniaszek nie śpi i knuje przeciwko Rozie i Józefowi.

ZAPRASZAMY DO LEKTURY

„Chidusz” dostępny jest w Empikach oraz księgarni ŻIH-u i Muzeum POLIN. Wydanie elektroniczne dostępne jest na publio.pl. Roczna prenumerata krajowa od 89 zł (list ekonomiczny), roczna prenumerata elektroniczna za jedyne 50 zł. Zamówienia: office@chidusz.com. Przyjemnej lektury!

Matthew Tyrmand o Leopoldzie Tyrmandzie: ojciec wierzył w swoje przekonania i inteligencję

JEDYNKA – Martyna Podolska

– Ojciec pisał, że nawet jeśli będą go prześladować i blokować on i tak będzie przelewał swoje myśli na papier. Nawet jeśli nikt miałby ich nie przeczytać. Tak zaczął pisać “Dziennik 1954”. Nie spodziewał się, że on kiedykolwiek zostanie wydany – powiedział w Programie 1 Polskiego Radia syn Leopolda Tyrmanda Matthew Tyrmand.

Matthew TyrmandFoto: PAP/Marcin Obara

W 2020 roku obchodzimy setną rocznicę urodzin pisarza i publicysty Leopolda Tyrmanda. Z tej okazji rozmawialiśmy z jego synem z małżeństwa z Mary Ellen Fox, Matthew Tyrmandem. 

– W 1993 roku Telewizja Polska przyjechała do naszego mieszkania na Brooklynie w Nowym Jorku kręcić film dokumentalny z udziałem mojej matki. W tym czasie stałem się bardziej świadomy osobistej, intelektualno-artystycznej historii ojca. Dorastałem otoczony jego książkami. Oglądanie ich, w tym przetłumaczonego na 11 języków “Złego”, sprawiło, że stawałem się coraz bardziej świadomy – opowiedział rozmówca Martyny Podolskiej.

– W 2012-2013 roku przetłumaczono “Dziennik 1954” na język angielski. Wówczas już często bywałem w Polsce i chodziłem śladami ojca. Zdałem sobie sprawę, że muszę zrozumieć jego życiowe wybory, sposób myślenia, to, co działo się w jego głowie. To stało się możliwe właśnie dzięki “Dziennikowi 1954”. To doświadczenie szeroko otworzyło mi oczy – przyznał Matthew Tyrmand.

Leopold Tyrmand żył i tworzył w trudnych czasach stalinizmu, komunizmu. Gość radiowej Jedynki zapytany o to, co jego zdaniem, sprawiło, że nigdy się nie złamał, odpowiedział, że “on był dobrze urodzonym, bardzo uzdolnionym, świetnie wykształconym, pewnym siebie erudytą”. – Miał przekonanie, że nie może ulec tym, których widział jako wcielone zło – zwolennikom totalitaryzmu i opresji (…) Wierzył w swoje przekonania i inteligencję – stwierdził.

Matthew Tyrmand podkreślił, że jego ojciec nie był taki, jakim go sobie wyobrażamy z lat 50. Zapraszamy do wysłuchania całej rozmowy:

>>>Od 31 sierpnia w “Czterech porach roku” w Programie 1 Polskiego Radia – ok. godz. 10.35 – można słuchać fragmentów powieści “Zły” Leopolda Tyrmanda. Słuchowisko pochodzi z roku 1994. Wyreżyserował je Janusz Kukuła, a wystąpili w nim m.in.: Marina Opania, Marek Obertyn, Krzysztof Kolberger, Jerzy Kamas, Agnieszka Pilaszewska, Bronisław Pawlik i Wiesław Drzewicz<<<

Leopold Tyrmand (1920-1985)

Był pisarzem, publicystą i popularyzatorem jazzu. Urodził się w Warszawie. Po ukończeniu gimnazjum wyjechał do Paryża, gdzie przez rok studiował architekturę. Tam zetknął się z zachodnioeuropejską kulturą oraz amerykańską muzyką jazzową. To pozostawiło trwały ślad w jego twórczości. Po wybuchu wojny przedostał się do Wilna. Pracował dla komunistycznej gazety. Jesienią 1940 roku nawiązał kontakty z jedną z konspiracyjnych grup niepodległościowych. W 1941 roku został aresztowany i skazany na więzienie za przynależność do antyradzieckiej organizacji.

Udało mu się uciec z transportu kolejowego i wrócić do Wilna. Zdobył dokumenty na nazwisko obywatela francuskiego i zgłosił się dobrowolnie na roboty do Niemiec. Za próbę przedostania się do Szwecji został osadzony w obozie koncentracyjnym Grini. Tam doczekał końca wojny. W kwietniu 1946 roku powrócił do Warszawy. Pracował jako dziennikarz w Agencji Prasowo-Informacyjnej. Pisał dla wielu ówczesnych pism, pracował również w Polskim Radiu. Specjalizował się w recenzjach teatralnych, muzycznych i sportowych. W 1947 roku ukazał się jego pierwszy zbiór opowiadań. 

polecił: Leon Rozenbaum

W 1950 roku usunięto go z redakcji “Przekroju” za sprawozdanie z turnieju bokserskiego, w którym skrytykował stronniczość radzieckich sędziów. Na chwilę zaczepił się w “Tygodniku Powszechnym”, którym zamknięto w 1953 roku, gdy redakcja odmówiła druku nekrologu Stalina. Tyrmand został obłożony nieoficjalnym zakazem publikacji. Wówczas zaczął pisać “Dziennik 1954”, w którym jawi się jako przeciwnik komunizmu i ustroju socjalistycznego, z sarkazmem piętnuje cywilizacyjne, kulturowe i gospodarcze zacofanie Polski Ludowej.

W 1955 roku wydana została sensacyjna powieść o powojennej Warszawie pt. “Zły”, która stała się bestsellerem. Do 1958 roku pisarz wydał jeszcze kilka pozycji, ale wraz z zaostrzaniem polityki wewnętrznej przez rządy Władysława Gomułki cenzura zatrzymywała mu kolejne. W 1965 roku wyjechał z Polski. Osiedlił się na stałe w USA. Współpracował z tygodnikiem “The New Yorker”. W epoce kontrkultury i młodzieżowego buntu okazał się zwolennikiem wartości konserwatywnych, ostro sprzeciwiając się tendencjom lewicowym. Zmarł na zawał serca podczas wakacji w Fort Myers na Florydzie.

2020 Rokiem Leopolda Tyrmanda

Sejm RP w kwietniu 2019 roku przyjął uchwałę w sprawie ustanowienia roku 2020 Rokiem Leopolda Tyrmanda.

“Był nie tylko bezlitosnym krytykiem komunizmu, ale także arbitrem warszawskiej elegancji, znawcą i namiętnym propagatorem zakazanego w czasach stalinowskich jazzu. (…) W połowie lat 60. zdecydował się na emigrację. Zza oceanu celnie i błyskotliwie analizował system, który zniewalał Europę Środkową i Wschodnią. W pamflecie ‘Cywilizacja komunizmu’ uznał ten ustrój za najgorszą plagę, jaka spotkała ludzkość. W epoce kontrkultury i młodzieżowego buntu Tyrmand był ważnym głosem amerykańskiego konserwatyzmu” – napisano w uchwale.

Tytuł audycji: Moje książki

Prowadzi: Magda Mikołajczuk

Z Matthew Tyrmandem rozmawiała: Martyna Podolska