How CUNY’s Faculty Union Bet on Israel Hatred, and Lost

KC JOHNSON

---

After a year of mounting political defeats, the Professional Staff Congress hoped a resolution accusing the Jewish state of ‘murder’ would provide a useful distraction. Now at least 100 members are resigning.
.

Anti-Israel protest at John Jay College, City University of New York on May 28, 2021ANDREW LICHTENSTEIN/CORBIS VIA GETTY IMAGES

On June 10, the delegate assembly of the Professional Staff Congress, the union representing around 30,000 City University of New York (CUNY) faculty and staff, overwhelmingly passed a resolution declaring that Israel massacred innocent Palestinians during the spring conflict in Gaza. The measure did not mention, much less condemn, any actions by Hamas.

It’s no surprise to see U.S. academic organizations, even faculty unions, issue one-sided statements denouncing Israel. Yet the PSC’s resolution has stood out, albeit less for its mendacity than for the significant resistance it has encountered from CUNY professors: Since June, more than 100 have publicly committed themselves to resigning from the union in response to the resolution, generating an unanticipated crisis for the PSC. The affair suggests that it’s possible, even in contemporary higher education, for anti-Israel zealots to go too far.

The New Caucus, a faction armed with fiery rhetoric about the evils of organized wealth and the benefits of intersectional alliances, has led the PSC since 2000. Its curious obsession with Israel, though couched as a professed concern with human rights, has a Corbynite feel. On other international issues, especially involving nondemocratic regimes hostile to U.S. foreign policy, the union consistently looks the other way.

The PSC struggled during the pandemic. New York’s state government did not fund the paltry 2% raise the union had negotiated for full-time faculty. Citing falling enrollments for the fall 2020 semester, CUNY chose not to rehire 2,800 part-time employees; the union’s legal effort to overturn the decision was laughed out of court. The PSC’s political instincts were no sounder. Just as Joe Biden’s presidential campaign started to rack up primary victories in March 2020, the union’s executive council jointly endorsed Sen. Bernie Sanders and Sen. Elizabeth Warren for the nomination; in this year’s New York City mayoral primary, the union urged ranking the scandal-plagued (and ultimately losing) campaigns of Scott Stringer and Dianne Morales.

The Gaza conflict provided a useful distraction to this tough stretch. Three PSC committees, led by the union’s International Committee, quickly introduced a resolution accusing Israel of having “murdered” more than 2,000 Palestinians and describing Israel and the United States as “settler colonial states built on the logics and through the mechanisms of white supremacy.” The union’s Executive Council countered with an offering dropping the murder claim but retaining language about “the massacre of Palestinians by the Israeli state.” The leadership’s measure, which lamented Israeli “state-sponsored policies of settler colonialism,” curiously cited May 15—five days after the initial Hamas rocket attacks on Jerusalem—as the beginning of hostilities.

In an email sent to fellow delegates before the vote, James Davis, the PSC’s newly elected president, expressed hope for “a strong statement of conscience about these atrocities in which the U.S. is complicit.” Davis then opened debate at the union’s June meeting by suggesting that the leadership’s resolution, with its claim of an Israeli massacre, would help persuade CUNY faculty that the topic was “a union issue, a PSC issue.”

It remains unclear why union leaders believed that a resolution condemning Israel, even a more plausibly fair and accurate one, would show how Israeli security policy is a “union issue, a PSC issue.” The entire debate seemed to rest on the premise that because most CUNY faculty members likely sympathize with the Palestinians, most also share the union’s anti-Zionism. The delegate assembly ultimately added even harsher language about Israeli actions before approving the amended resolution, 84 to 34.

Before the vote, PSC engagement with CUNY faculty was minimal. The union did not post (and still hasn’t posted) either the Executive Council’s proposed resolution or the International Committee’s competing offering on its website. The PSC’s Twitter and Facebook feeds likewise remain silent on the matter. I only obtained copies of the proposed resolutions from a union source troubled by their contents.

Union leaders’ sense that they could keep the debate about the resolution confined to the Delegate Assembly, shielded from membership protest, was perhaps understandable, albeit misplaced. For decades, even nonmembers of public employee unions had to pay an “agency fee” to the union. But in 2018, the Supreme Court held in Janus v. AFSCME that these fees violated the First Amendment’s prohibition against compelled speech.

Zbąszyń, 29 października 1938 r. Polscy Żydzi tuż po deportacji z Niemiec zgromadzeni na terenie ujeżdżalni koni w dawnych koszarach wojskowych. (Domena Publiczna)

---

Zbąszyń, preludium Zagłady. Żydzi wygnani do Polski

Agnieszka Hreczuk

---

Mogli zabrać tylko 10 marek i parę rzeczy do walizki. Bez wyjaśnienia, wśród krzyków wyprowadzili ich z domów, zapakowali do ciężarówek i zawieźli na dworzec. Tam wsadzili do pociągu. Na wschód.

.

Była piąta rano, ciemno, zimno. Podobno tego dnia mżył deszcz. Walili w drzwi, policja albo gestapo. Sąsiedzi? Wyrwani ze snu pewnie wyglądali przez okna i uchylone drzwi, nie rozumiejąc, co się dzieje. A może rozumieli dobrze. Może współczuli, a może czuli satysfakcję. Podobno, wspominał jeden z deportowanych, ktoś krzyknął: „Jeszcze wrócicie!”. Odważny.

29 października 1938 r. podczas tzw. Polenaktion z Niemiec do Polski deportowanych zostało 17 tys. Żydów z polskimi paszportami.

Niemieccy Żydzi z Polski

– Jak musiał się wtedy czuć ojciec – zastanawia się Jaqueline Hopp, patrząc na zdjęcie szczupłego, przystojnego nastolatka, młodszego niż dziś jej córka. – Wystraszony, niepewny, zagubiony. Nagle wyrwany z własnego życia. Straszne.

Jaqueline, rocznik 1956, siedzi w salonie swojego domu w prestiżowej berlińskiej dzielnicy Grunewald. Wokół ambasady, konsulaty, kancelarie adwokackie. Grunewald kojarzy się z luksusem i wyższą klasą średnią – lasy, jeziorka. Idylla. Na stacji kolejki miejskiej niewielki pomnik: stąd deportowano berlińskich Żydów do obozów w okupowanej Europie Wschodniej. O tym Jacqueline Hoppe wie, jak większość berlińczyków. Nie wiedziała jednak, że kiedy w czasie wojny z Grunewaldu odjeżdżały pociągi z niemieckimi Żydami, jej rodzina deportację na wschód dawno miała już za sobą.

Gerhard Klein, ojciec Jaqueline, miał w 1938 r. 18 lat. Urodził się w Berlinie tak jak jego o pięć lat starszy brat Werner. Ich ojciec Heinrich do stolicy Niemiec przyjechał z małej miejscowości niedaleko Oświęcimia. Wtedy ta nazwa żadnych skojarzeń nie budziła. W tym czasie to Austro-Węgry, Heinrich był poddanym cesarza Franciszka. Obcokrajowcem. W Berlinie to jednak nie problem, Heinrich otwiera tu zakład jubilerski, żeni się z Liną Croner, urodzoną w Wielkopolsce obywatelką Niemiec. Po wyjściu za mąż za cudzoziemca Lina traci jednak obywatelstwo – tak stanowi prawo. Wkrótce rodzą im się synowie.

W 1918 r. odradza się Polska. Oświęcim staje się polskim miastem, a Heinrich automatycznie polskim obywatelem, podobnie jak Lina i ich synowie, choć chłopcy nigdy w Polsce nie byli ani nie znają języka. Czują się berlińczykami.

– W domu dziadków po polsku na pewno się nie mówiło – Jaqueline Hopp jest tego pewna. – Po niemiecku, może trochę w jidysz, ale nie po polsku. To była niemiecka żydowska rodzina.

Takich jak Kleinowie – Żydów z polskim obywatelstwem – było w Niemczech około 100 tys. Poza paszportem z Polską mieli mało wspólnego. Większość do Niemiec przybyła jeszcze przed odzyskaniem przez nią niepodległości, na początku XX, a nawet pod koniec XIX w. – z Wielkopolski, wówczas części Niemiec, albo z biednej Galicji. Tu zakładali rodziny z emigrantami jak oni albo z miejscowymi Żydami czy Niemcami. Z Polską nie łączyło ich nic, często nie znali nawet języka. Od sąsiadów odróżniał ich jedynie brak dokumentów niemieckich. Polskie obywatelstwo uzyskiwali automatycznie, na podstawie prawa, które stanowiło, że otrzymują je osoby urodzone na terytorium II RP oraz ich dzieci. Figurowali w spisach polskich przedstawicielstw w Niemczech, a władzom II RP zależało, by Polonia w Niemczech była jak najliczniejsza.

Ośmioletni Gerhard Klein na zdjęciu z 1930 r. gra w sztuce Ericha Kästnera ‘Emil i detektywi’. Archiwum prywatne

Pierwsza deportacja na wschód

W domowym albumie Jaqueline Hopp wśród paru przedwojennych zdjęć jest podobizna małego, słodkiego blondynka w drucianych okularkach. Filmowe materiały prasowe z premiery filmu znanego reżysera Maxa Ophülsa. To Gerhard Klein: Wygadany, pewny siebie – po prostu stuprocentowy berlińczyk – zachwyca się w 1932 r. recenzent „Kuriera Filmowego” 12-letnim Gertim. Chłopiec gra w teatrze, występuje regularnie w niemieckim radiu. Jest naturalny, ma świetną dykcję, dobrą pamięć. Wszechstronnie utalentowany – zbiera pochwały. Rok później, gdy Hitler dojdzie do władzy, Gerti dostanie zakaz występów jak inni żydowscy aktorzy.

Miał szansę zostać znanym aktorem, gdyby nie nazizm – pisze Max Ophüls po wojnie w dokumentach, które ojciec będzie składał w sprawie odszkodowania za skonfiskowane mienie rodziny. Jaqueline przeczyta to zeznanie dopiero w 2018 r. na wystawie poświęconej deportowanym.

„Stuprocentowego berlińczyka” Niemcy deportują wraz z rodziną. Jako Polaków. Chcą się pozbyć Żydów, własnych obywateli jeszcze nie mogą, więc najpierw deportują tych z obcymi paszportami. Posiadacze polskich to grupa nie tylko największa, ale też najłatwiejsza do wydalenia: Polska jest tuż obok, a granica z nią – długa. To pierwsza masowa deportacja Żydów na wschód. W ciągu dwóch dni, 28 i 29 października 1938 r., Niemcy aresztują 17 tys. Żydów w całym kraju, natychmiast pakują ich do pociągów (wtedy jeszcze osobowych) i wysyłają na polską granicę. Żydzi mogą wziąć tylko 10 marek i trochę ubrań. Data nie jest przypadkowa – trzy miesiące wcześniej odbyła się konferencja w Evian we Francji, gdzie państwa Zachodu odmówiły przyjęcia uchodźców żydowskich z Niemiec. Polska również ich nie chciała, nawet jeśli byli jej obywatelami.

Zdążyć przed końcem października

W marcu 1938 r. w obliczu emigracji Żydów z Niemiec i przyłączonej do nich Austrii (gdzie też mieszkało dużo Ostjuden) Polska uchwaliła ustawę o utracie obywatelstwa. Mieli je stracić właściciele polskich paszportów, którzy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ponad pięć lat przebywali za granicą, nie mieli z nią powiązań i przez pół roku nie uzyskali w placówce konsularnej specjalnej adnotacji w paszporcie. Pół roku mijało pod koniec października. Bezpaństwowców trudniej wydalić, więc do tego momentu Żydzi z polskimi paszportami musieli się znaleźć za granicą III Rzeszy. Deportowano ich z zaskoczenia.

– „Polenaktion” to próba generalna przed Holocaustem – mówi Alina Bothe z Wolnego Uniwersytetu w Berlinie. – Po raz pierwszy zostają wydaleni Żydzi jako tacy. Po raz pierwszy kolej Rzeszy podstawia specjalne pociągi. Po raz pierwszy ludzie zostają wywiezieni na wschód.

Te rozwiązania zastosują potem do masowych deportacji do gett i obozów zagłady na okupowanych terytoriach. Alina Bothe postawiła sobie za cel przypomnienie, jak się zaczęło. W Centrum Judaicum w Berlinie otworzyła wystawę „Ausgewiesen!” (Wydaleni). – Przecież to byli berlińczycy, ludzie stąd, a nikt o nich nie pamięta – tłumaczy. Wraz z zespołem i studentami przez kilka lat szukała śladów po wywiezionych polskich Żydach. Sprawdzali przedwojenne metki w garniturach, rachunki sklepowe, księgi rachunkowe, powojenne zeznania ocalałych członków rodzin, które ubiegały się o odszkodowania za skonfiskowane mienie. Aby uzasadnić roszczenia, musiały przedstawić mapy, plany, zdjęcia, pocztówki, listy. Odszkodowania dostało niewielu. Niemieckie władze uznały, że chodziło o obcych obywateli, więc deportacja nie była złamaniem prawa. Nie wieźli ich przecież do komór gazowych. Nic się nie stało.

Zbąszyń. Zdany egzamin mieszkańców

– Tu była granica. Tam Niemcy, tu Polska – opowiada Wojciech Olejniczak, artysta i historyk z zamiłowania, zbąszynianin. – Stamtąd niemieccy policjanci gnali z bronią te tłumy Żydów. W 1938 r. miasteczko miało 4,5 tys. mieszkańców. I dworzec. Reprezentacyjny, dużo za duży na potrzeby mieszkańców. Ale Zbąszyń to pierwsze miasto za granicą niemiecką, na trasie kolejowej Berlin – Warszawa. Władze przyjmowały tam zagraniczne delegacje. Życie w mieście kręciło się wokół granicy: hotele, restauracje, firmy spedycyjne. Żydów tu prawie nie było. Za to był antysemityzm, jak wszędzie.

W Zbąszyniu znalazła się większość deportowanych Żydów – nawet 8 tys. – mężczyzn i kobiet, dorosłych i dzieci. W pierwszych dniach niektórym udało się wjechać dalej, do rodzin w głąb Polski. Potem władze zamknęły miasto.

Deportowani, w większości bez pieniędzy, odzieży, przedmiotów codziennego użytku, mieszkali w starych wojskowych stajniach, szkole, młynie. Bogatsi wynajmowali pokoje u mieszkańców, którzy okazali im pomoc.

– Polski rząd nic nie zrobił, zawalił sprawę – ocenia Wojciech Olejniczak. – Wszystko zrzucił na barki mieszkańców. A ci zdali egzamin. W tej masie widzieli nie tylko Żydów, ale też po prostu ludzi w beznadziejnej sytuacji, z którymi coś trzeba zrobić.

Pomagały organizacje żydowskie. W mieście powstały: żydowski szpital, szkoła, chór i klub sportowy, który rozgrywał mecze piłki nożnej z miejscowymi. Organizowane były kursy stolarskie czy krawieckie. Wszystko po to, by deportowani mogli się czymś zająć. Pracowali i czekali na wizy do Stanów, Anglii i Szwecji. Do tej ostatniej uda się ze Zbąszynia wysłać kilkudziesięcioro dzieci. Przeżyją wojnę.

Okradzeni z domu

Rodzina Kleinów zostawiła w Berlinie sklep jubilerski, ale ojcu udało się zabrać ze sobą w tajemnicy i wbrew zakazowi trochę biżuterii. Dzięki temu wynajęli pokój. Starali się wyjechać do USA, ale Ameryka Żydów nie chciała. Synom udało się w zimie nielegalnie uciec do Palestyny, najpierw młodszemu Gerhardowi, potem Wernerowi. Tyle wie Jaqueline Hopp. Ojciec nie mówił o deportacji i Zbąszyniu przez 50 lat. W domu zresztą w ogóle nie mówiło się o wojnie – jak w wielu żydowskich rodzinach. – Wiedziałam, że mama przetrwała w ukryciu w Berlinie, że tata przez Polskę wyjechał do Palestyny, ale jak – nie mówił. A ja nie pytałam.

Jaqueline po raz pierwszy dowiedziała się o tych wydarzeniach, kiedy do ojca przyjechali filmowcy kręcący film „Shoah” Claude’a Lanzmanna. Gerhard Klein, opowiadając przed kamerą, gestykulował i prawie krzyczał. Czasem się krztusił i głos mu się łamał.

– To dla niego była tragedia: niepewność, bieda, wyrwanie ze swojego życia – opowiada Jaqueline. Dla tych, którzy przeżyli Holocaust, „Polenaktion” zbladła w porównaniu z komorami. Wtedy jednak, jesienią 1938 r., Żydzi, którzy znaleźli się w Zbąszyniu, przeżyli tragedię: stracili dom, cały dorobek i przede wszystkim dotychczasowe życie. Bez powodu zostali potraktowani jako przestępcy.

Utrzymany w tym duchu list pisze do przebywającego we Francji Herszela Grynszpana jego kuzynka, która wraz z rodziną również została deportowana do Zbąszynia. Kartka pocztowa, datowana na 31 października, po czterech dniach dociera do 17-letniego polskiego Żyda. Trzy dni później Grynszpan strzela w niemieckiej ambasadzie w Paryżu do jej pracownika Ernsta vom Ratha. Dwa dni później vom Rath umiera, a w Niemczech dochodzi do pogromów Żydów podczas nocy kryształowej. [Więcej o Herszelu Grynszpanie – obok]. Świat zapomina o „Polenaktion”.

O sprawie deportowanych Żydów rozpisywała się polska prasa, zajmowała się nią też dyplomacja. Rząd polski miał nadzieję, że Hitler zmieni zdanie, a potem usiłował skłonić go do tego, by Żydzi mogli wywieźć z Niemiec swoją własność. Ostatecznie władze III Rzeszy wydały jednorazowe pozwolenia na wjazd przedstawicielom rodzin. W ciągu kilku tygodni mieli sprzedać majątek i przewieźć dobytek. W praktyce majątek zbywali po mocno zaniżonych cenach, a większość dobytku zniknęła.

Niektórzy usiłowali się ukryć w Niemczech albo uciec na Zachód. Złapanych zamykano w obozach, a wielu z tych, którym się udało, znalazło się w nich już po agresji Niemiec na Francję, Holandię i Belgię.

Urwany trop

Obóz w Zbąszyniu został zlikwidowany pod koniec maja 1939 r. Deportowani, którzy nie dostali wiz zagranicznych, nie mieli pieniędzy ani rodziny, która by ich przyjęła, wjechali do Polski. Heinrich i Lina Kleinowie osiedli w Krakowie. Ślad po nich urywa się jesienią 1942 r. w Częstochowie. Po Heinrichu pozostało zdjęcie z dwoma synami w Zbąszyniu, które zrobili prawdopodobnie na pożegnanie przed ich ucieczką do Palestyny. Po Linie nie zostało nic. 29 października tego roku dostała swój Stolperstein, pamiątkowy kamień wmurowany w bruk przed domem przy Keibelstrasse, niedaleko Alexanderplatz, skąd zostali wywiezieni w 1938 r. Lina, Heinrich, Gerhard i Werner, ofiary „Polenaktion”. Dla Jaqueline to ważne: – Dziadkowie nie mają grobów. To jedyne miejsce, które o nich przypomina.

Jaqueline Hopp, córka Gerharda Kleina, ogląda w berlińskim Centrum Judaicum wystawę ‘Ausgewiesen!’ (Wydaleni) poświęconą Żydom deportowanym jesienią 1938 r. z hitlerowskich Niemiec Materiał prywatny

Gerhard Klein po wojnie wrócił do Niemiec, do ocalałej ciotki. Poznał przyszłą żonę, zakochał się i został. Czuł się tu jak w domu, mimo ciemnej przeszłości. Grał już tylko sporadycznie – za to kupił małe kino w Berlinie Zachodnim, niedaleko Wolnego Uniwersytetu. Dbał o ambitny program, organizował spotkania z reżyserami. Capitol stał się kultowym kinem dla kilku pokoleń studentów. Za swoją pracę dostał Federalny Krzyż Zasługi, najwyższe cywilne odznaczenie. W 1962 r. stał się obywatelem Niemiec. Po raz pierwszy w życiu.

---

---

New York Times Opinion Writer Was Paid Iranian Propagandist, Prosecutor Says

Ira Stoll

---

Kaveh Afrasiabi. Photo: Screenshot

A frequent New York Times opinion writer facing criminal charges for allegedly being a paid foreign agent of the Iranian government appeared virtually this month before the federal judge hearing the case, as a prosecutor told the judge that the writer’s crime was not only “lobbying” for the regime in Tehran but also “the dissemination of propaganda.”

“Lobbying is not the only means by which he committed the offense,” the prosecutor, Ian Richardson, told Judge Edward Korman. Richardson said the writer, Kaveh Afrasiabi, had also served as an “agent of influence” by disseminating propaganda.

Afrasiabi, an Iranian national who is a US permanent resident, pleaded not guilty in February. Prosecutors say he was paid approximately $265,000 by the Iranian UN mission since 2007 and also received health insurance benefits. Afrasiabi has acknowledged to The Algemeiner that he received the money.

In a July 12 court filing, Afrasiabi said the charges “stem from a basic misjudgment of the nature of my work as a responsible social scientist committed to the cause of peace, dialogue, and harmony between nations.”

The filing says, “until my arrest by the FBI in January, 2021, I never thought that my consulting role with the Mission of Iran to United Nations was unlawful. To reiterate, various Iranian ambassadors to UN, beginning with ambassador Javad Zarif in 2007, repeatedly assured me that under UN rules Iran was entitled to two outside consultants and that it was perfectly legal.”

Much of the July 14 status hearing was devoted to procedural issues. Judge Korman expressed impatience with delays. “I think it’s time to set a date for the trial,” Korman said.

The prosecutor, Richardson, said some of the evidence in the case against Afrasiabi is secret. “There is potentially discoverable material that remains classified,” Richardson said, expressing an intention to disclose the material under the Classified Information Procedures Act.

“It seems to me this is being unnecessarily dragged out,” Korman said, urging the prosecutor and the defense to narrow the scope of the discovery “so this case doesn’t drag on forever.”

“Are you sitting on exculpatory evidence?” Korman asked Richardson, who responded, “no.”

A sideshow was Afrasiabi’s complaints about computing resources. “The government took two of my laptops. I have not been able to review any discovery,” he said.

Korman was alternately sympathetic and less than sympathetic to that concern. “You don’t have a computer that works. That has to be solved,” Korman said, suggesting that Afrasiabi, who is at his Boston-area home, use a computer at the library, or travel to New York to use a computer at the office of the federal defender serving as his standby counsel. Perhaps he could borrow a computer from the US attorney for the eastern district of New York.

“If you want you could lend him a computer — you must have some used ones,” Korman said to Richardson.

Korman also told Afrasiabi, however, “the fact that you don’t have a computer is your problem.”

The Speedy Trial Act set a goal for federal criminal trials to begin in 70 days after arraignment, in keeping with the Sixth Amendment’s guarantee of a “right to a speedy and public trial.” Korman said that helped advance justice, as with the passage of time, “memories fade,” and “evidence gets lost.” In practice the Speedy Trial Act has been effectively suspended because of the coronavirus pandemic, and the 70-day goal was “rarely ever met” even before the pandemic, Korman said.

Afrasiabi seemed in no rush, perhaps hoping that the charges against him would be dropped in connection with an eventual renewal of the Iran nuclear and sanctions-relief deal, which the Biden administration has been pursuing, so far fruitlessly, in negotiations at Vienna. The case is “not even six months old. I respectfully request the court’s patience,” Afrasiabi said. “For the sake of justice it’s imperative that I be given the time and the resources necessary.”

Korman reassured Afrasiabi: “Nobody is going to deprive you of looking at material that is relevant.”

Perhaps the best news for Afrasiabi at the hearing was Korman’s indication of some skepticism about one of the two federal charges against Afrasiabi, who is charged both with not complying with the Foreign Agents Registration Act and with conspiring to violate the act. “You shouldn’t worry about the conspiracy,” Korman said. “That is a common form of charging to unnecessarily complicate cases.”

The New York Times has yet to cover the news of the criminal charges against its own frequent opinion page contributor, and Afrasiabi’s articles remain available on the Times website without any disclosure by the newspaper that their author is being accused in court of being a paid Iranian propagandist. By contrast, the Times made a front-page story out of an indictment of a Trump friend and campaign fund-raiser, Thomas Barrack, Jr., on a charge of failure to register as a foreign agent of the United Arab Emirates.

It sure looks like a double standard. A Trump friend accused of acting as an unregistered foreign agent for a country at peace with Israel gets front-page Times coverage, while a Times opinion writer accused of acting as an unregistered foreign agent for a country hostile to Israel gets no Times coverage at all.

---

Ira Stoll was managing editor of The Forward and North American editor of The Jerusalem Post. His media critique, a regular Algemeiner feature, can be found here.

---

---

Pucz Janajewa. 21 sierpnia 1991 r., Moskwa. Słowna konfrontacja między demonstrantami a żołnierzami. W tle widać płonący trolejbus, który zagradzał drogę puczystom (Fot. Fot. Alexander Zemlianichenko/AP)

---

Pucz Janajewa. Wydarzenie, o którym chcą zapomnieć Putin i jego ludzie

Wacław Radziwinowicz

---

30 lat temu partyjni twardogłowi nieudolnie wystąpili przeciw planom ratowania Związku Radzieckiego forsowanym przez Michaiła Gorbaczowa. W rezultacie wbili gwóźdź do trumny swego państwa.

.

„Proszę powiedzieć: czy pan rozumie, że dziś w nocy dokonaliście państwowego zamachu stanu?” – tym pytaniem zadanym wiceprezydentowi Związku Radzieckiego Giennadijowi Janajewowi 19 sierpnia 1991 r. na konferencji prasowej w siedzibie ministerstwa spraw zagranicznych 24-letnia dziennikarka Tatiana Małkina sama weszła do historii i być może zmieniła jej bieg.

.

Reakcja 64-letniego nominalnego szefa stworzonego przez puczystów Państwowego Komitetu Stanu Wyjątkowego (GKCzP) była fatalna. Wyraźnie wylękniony tłumaczył się, że on i jego koledzy cenią i szanują prezydenta Gorbaczowa, którego właśnie uwięzili w rezydencji na Krymie, że do władzy się nie rwą, a przemocy nie chcą.

Cały kraj podczas bezpośredniej transmisji telewizyjnej konferencji widział, jak główny buntownik w emocjach nie potrafi opanować drżenia dłoni. Obywatele to szybko podchwycili i przewrót nazwali „puczem drżących rąk”. Tłumy mieszkańców stolicy, choć ulicami miasta jechały kolumny czołgów i wozów pancernych, odważnie wyszły protestować przeciw spiskowcom.

.

.

Smuta, czyli zamęt

W imperium trwał wtedy czas smuty, która nie oznacza, jak myślą w Polsce, smutku, lecz zamęt. W radzieckich republikach Azji Środkowej i na Kaukazie dochodziło do krwawych starć na tle etnicznym, dziesiątki tysięcy ludzi uciekały od pogromów. Litwa, Łotwa i Estonia de facto wyszły już ze Związku. Tą drogą szły też Gruzja i Ukraina.

Lokalne elity polityczne zwietrzyły swoją szansę. Sekretarze postawieni przez Moskwę na czele komitetów partyjnych republik (te stanowiska zgodnie z zasadami nomenklatury były zarezerwowane dla miejscowych) zrozumieli, że mogą się stać niezależnymi przywódcami swoich narodów i państw.

Na nastroje społeczne fatalnie wpłynęła firmowana przez ministra finansów Walentina Pawłowa „reforma pieniężna”, dzięki której rząd brutalnie i bezczelnie okradł miliony obywateli z oszczędności życia.

Prowadzona przez Gorbaczowa polityka głasnosti rozwiązała ręce i języki mediom. To pozwoliło wielu ludziom zrozumieć, jaki jest stan ich kraju, który – jak wmawiała przez dziesięciolecia propaganda – miał „kroczyć na czele planety całej”.

Uświadomiło też społeczeństwu, że historia ich komunistycznego kraju jest nie tyle „świetlana”, ile ponura i krwawa.

Słowem, imperium się rozlatywało.

Dwa plany Gorbaczowa

Gorbaczow, wciąż generalny sekretarz KC KPZR i od marca 1990 r. prezydent (pierwszy i ostatni) Związku Radzieckiego, miał plan powstrzymania destrukcji państwa. A nawet dwa plany.

Adam Michnik w rozmowie z Michaiłem Gorbaczowem w marcu 1993 r. w Moskwie Fot. Sławomir Sierzputowski / Agencja Gazeta

Zgodnie z jednym w marcu 1991 r. polecił Władimirowi Kriuczkowowi (przyszłemu puczyście i faktycznemu szefowi GKCzP), przewodniczącemu Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (KGB), przygotować dekret o zasadach i porządku wprowadzeniu na terytorium całego kraju i w wybranych regionach stanu wyjątkowego. Ten dokument, gotowy już w kwietniu, nie ogłaszając tego publicznie, podpisał w maju.

A jednocześnie szykował program „przeformatowania” ZSRR, czyli ustrojowej reformy, która zmieniłaby scentralizowane państwo w konfederację republik „suwerennych”. Dzięki temu, jak kalkulował, udałoby się zatrzymać przy Moskwie czmychające od niej prowincje.

Czasu nie miał, bo szybko w siłę rósł coraz bardziej popularny konkurent. Borys Jelcyn 12 czerwca 1991 r. został wybrany na prezydenta Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, która równo rok wcześniej ogłosiła swą „niezależność”. Zdobył wtedy ponad 57 proc. głosów w całym kraju, a w stolicy, centrum, jak uczy historia, kluczowym dla politycznych procesów w kraju – prawie 72 proc.

Przyszłemu gospodarzowi Kremla marzyła się nie „republika suwerenna” ze związkową czapką nad sobą, ale „czapka Monomacha”, rosyjski symbol władzy nad prawdziwym państwem. Do tego jednak, jak się wtedy wydawało, było daleko.

Pod koniec lipca na spotkaniu w podmoskiewskiej rezydencji Nowo-Ogarowo (dziś dom Władimira Putina) prezydentowi ZSRR udało się namówić prezydenta Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i przywódcę radzieckiego Kazachstanu Nursułtana Nazarbajewa do zawarcia nowej umowy związkowej. Datę podpisania dokumentu o stworzeniu Związku Suwerennych Państw przez przywódców republik rosyjskiej, kazachskiej i uzbeckiej wyznaczono na 20 sierpnia. Jesienią, jak liczył Gorbaczow, miało do niego przystąpić jeszcze osiem republik.

Pucz Janajewa. Bunt wierchuszki

Szef KGB Kriuczkow, gorący orędownik utrzymania starych porządków, choć się potem tego wypierał, podsłuchiwał rozmowy w rezydencji Nowo-Ogarowo. Przerażony tym, co szykuje Gorbaczow, okazał się sprężyną spisku. Zebrał wokół siebie najwyższych prominentów ZSRR, którzy weszli w skład Państwowego Komitetu Stanu Wyjątkowego.

Nominalnie najważniejszy w tym gronie był wiceprezydent ZSRR Janajew, obok niego stanęli m.in.: premier Walentin Pawłow, minister obrony, marszałek Dmitrij Jazow, szef MSW Borys Pugo, zastępca przewodniczącego Rady Obrony ZSRR (przewodniczącym zgodnie z nomenklaturą był zawsze gensek KPZR) Oleg Bakłanow oraz Kriuczkow.

Słowem sama wierchuszka państwa.

Co niepokoiło tych ludzi, tłumaczył 20 lat temu w rozmowie z „Wyborczą” były wiceminister obrony, generał armii Walentin Warennikow, uczestnik puczu (do GKCzP nie wchodził): „Trzeba było ratować kraj. Na Kaukazie, w Azji Środkowej raz za razem dochodziło do rzezi. Tam setkami ginęli ludzie. A Moskwa nie reagowała. Trzeba było tam natychmiast wprowadzić stan wyjątkowy. 20 sierpnia Gorbaczow miał podpisać nowe porozumienie związkowe, do którego chciało przystąpić najwyżej sześć republik – sześć z piętnastu, które wtedy tworzyły ZSRR. To oznaczało faktyczne rozwalenie kraju. A przecież zaledwie pięć miesięcy wcześniej było u nas referendum i zdecydowana większość obywateli opowiedziała się za zachowaniem Związku Radzieckiego w jego dotychczasowym kształcie. Nie wolno było dopuścić do podpisania nowego układu związkowego”.

Generał przemilczał wtedy, że spiskowcy w przypadku „przeformatowania” ZSRR musieliby wyrzec się władzy. „Oni stali na czele instytucji ogólnoradzieckich, reprezentowali interesy potężnych klanów – ludzi służb, armii, administracji centralnej itd., którzy nie wpisaliby się w nowe konfederacyjne struktury” – w innym wywiadzie tłumaczył nam Giennadij Burbulis, przez lata bliski współpracownik Jelcyna.

Czy Gorbaczow zrobił unik?

Do dziś trwają spory, czy prezydent ZSRR był ofiarą spisku, biernym jego świadkiem czy może cichym uczestnikiem.

Ponoć, jak mówił pod koniec 1991 r., wiedział, co się szykuje (sygnały o tym jemu i Jelcynowi przekazywali Amerykanie). A jednak po ogłoszeniu, że 20 sierpnia ma być podpisany nowy układ związkowy, 16 dni wcześniej poleciał na wakacje do Forosu na Krymie.

18 sierpnia spiskowcy samolotem wojskowym wysłali do niego delegację. Próbowali namówić do przyłączenia się do nich, wprowadzenia stanu wyjątkowego i rezygnacji z nowego porozumienia związkowego.

„Przyjął nas bardzo źle – opowiadał „Wyborczej” Warennikow. – A przecież przyjechali do niego bliscy mu ludzie, z którymi współpracował na co dzień: Walerij Bołdin, Oleg Bakłanow [członek KC KPZR, pomocnik Gorbaczowa] i Oleg Szenin [członek Biura Politycznego]. Nie pozwalał im mówić, stale przerywał. Zwracał się do nich na »ty«. Przeklinał. Tak zachowywał się prezydent, który powinien być wzorem kultury, dobrych manier. Moi koledzy, zaskoczeni jego reakcją, nie wiedzieli, co powiedzieć. Wtedy ja zacząłem. Podniesionym głosem z 15 minut, może dłużej, opowiadałem o strasznym położeniu armii, o tym, że co roku z Europy Wschodniej wycofujemy po 120 tys. żołnierzy, którym każemy mieszkać w szczerym polu, że trzeba z tym skończyć. Obiecałem, że mu pomożemy. Nie przerywał mi. Zwracał się do mnie z szacunkiem, per »wy« [rosyjski odpowiednik »pan«]. Nie przekonaliśmy go jednak. Na koniec podał nam rękę, powiedział: »Róbcie, jak chcecie…«” – przypomniał generał.

Gorbaczow potem wielokrotnie kategorycznie zaprzeczał, że dał swym gościom wolną rękę. Ja też to od niego słyszałem.

Puczyści internowali prezydenta w Forosie. Odcięli łączność rezydencji ze światem, wokół niej wystawili ochronę. Zablokowali pas startowy pobliskiego lotniska Belbek, gdzie stały gotowe do lotu samolot i helikopter szefa państwa.

Zabrali też ze sobą oficerów odpowiedzialnych za „atomową walizeczkę”. Potem przez trzy dni mechanizm uruchamiający globalną zagładę był w nie wiadomo czyich rękach.

Być może – rozhisteryzowanego, stale pijanego Janajewa.

Małe łabędzie i czołgi

Następnego ranka obywatele Związku Radzieckiego zobaczyli to, co do dziś światu kojarzy się z puczem. W telewizji zamiast normalnego poniedziałkowego programu był „Taniec małych łabędzi” z baletu „Jezioro łabędzie” Piotra Czajkowskiego.

Do Moskwy na czołgach i transporterach wchodziły doborowe dywizje: Tamańska strzelców zmotoryzowanych, Kantemirowska pancerna i Tulska powietrzno-desantowa. W mieście pojawiło się 427 transporterów opancerzonych i 362 czołgi. Żołnierze i ludzie specjalnych formacji KGB obsadzili kluczowe punkty stolicy.

Wojska podeszły pod Leningrad. Warennikow posłany na Ukrainę, której buntownicze nastroje najbardziej niepokoiły spiskowców, ściągnął do Kijowa Połocką Dywizję Desantową.

Demonstracje w czasie puczu Janajewa Fot. Krzysztof Miller / AG

Kraj z komunikatów dowiedział się, że o pierwszej w nocy zawiązał się Państwowy Komitet Stanu Wyjątkowego, który na podstawie dekretu podpisanego niedawno przez Gorbaczowa wprowadził od czwartej nad ranem czasu moskiewskiego stan wyjątkowy na terytorium całego państwa. Obywatele usłyszeli, że Gorbaczow jest chory i nie może wypełniać obowiązków, p.o. prezydenta staje się więc jego zastępca Janajew.

Komitet wprowadził cenzurę. Zamknął część gazet i radiostacji. Jego wysłannicy (bardzo nieudolnie) próbowali kontrolować to, co nadaje telewizja.

Pod wieczór spiskowcy wystąpili na konferencji prasowej. Nie wszyscy. Nie pojawił się Kriuczkow. Nie było premiera Pawłowa, który przez cały czas pił. Koledzy nie potrafili go znaleźć, a gdyby go wytropili, to pożytku by z niego nie mieli, bo nie kontaktował.

To właśnie wtedy Tatiana Małkina dobiła Janajewa pytaniem o „przewrót państwowy”. Zadrżały mu ręce, choćby dlatego, że rozumiał, iż działa bezprawnie. Stan wyjątkowy mógł wprowadzić tylko prezydent, a w przypadku, jeśli szef państwa okazał się niezdolny do wykonywania obowiązków, decyzję o tym musiała niezwłocznie zatwierdzić Rada Najwyższa ZSRR. Spiskowcy więc podpadli pod paragraf, który Rosjanie określają jako „rastrielnyj”, czyli zagrożony karą śmierci przez rozstrzelanie.

Nowy przywódca państwa pogubił się jeszcze bardziej, kiedy któryś z zagranicznych dziennikarzy, kpiąc w żywe oczy, zapytał, czy szykując przewrót, konsultował się z generałem Pinochetem.

Było referendum

Zbuntowani konserwatyści nie szukali rady u specjalistów od zamachów stanu. Swoje rachuby opierali na czymś innym. Zaledwie pięć miesięcy wcześniej odbyło się ogólnokrajowe referendum, w którym 76,2 proc. obywateli opowiedziało się za zachowaniem ZSRR.

Ludność Moskwy nie poparła spiskowców. Kilka tysięcy ludzi stanęło na barykadach otaczających siedzibę parlamentu republiki Rosji – tzw. Białego Domu. Fot. Krzysztof Miller / AG

Po sześciu latach rządów Gorbaczow był bardzo niepopularny. Rodacy składali na niego winę za rosnący chaos, bolesne braki w zaopatrzeniu, coraz większą słabość państwa. Stał się bardziej obiektem kpin niż szacunku. Spiskowcy liczyli, że bierny, przyuczony do posłuszeństwa naród radziecki co najmniej nie stanie przeciw nim. Przeliczyli się.

Zakładali, że uda im się dogadać z Jelcynem, a jeśli to się nie powiedzie – jego też aresztują. Tymczasem kierowana przez niego Rada Najwyższa radzieckiej Rosji stała się ośrodkiem oporu.

Zwaną Białym Domem siedzibę Rady, pod którą podeszły oddziały pancerne, otoczył „żywy krąg” tysięcy dobrowolnych obrońców. Stanęły pierwsze barykady.

Jelcyn z jednego z czołgów, których załogi przeszły na jego stronę, pod lufami zaczajonych na dachach snajperów, wyprostowany, prezentując cały swój potężny wzrost, zdecydowanym i mocnym głosem wygłosił „Orędzie do obywateli Rosji”. Działalność Państwowego Komitetu Stanu Wyjątkowego nazwał „reakcyjnym, antykonstytucyjnym przewrotem”. Wezwał rodaków, by „godnie odpowiedzieli puczystom”.

Pucz Janajewa. 19 sierpnia 1991 r., Moskwa. Prezydent Federacji Rosyjskiej Borys Jelcyn przemawia z czołgu przed budynkiem rosyjskiego parlamentu Fot. Fot. AP

Wkrótce pod Białym Domem zgromadziło się ponad 200 tys. przeciwników puczu. Konfrontacja stała się nieunikniona.

Ilu zginie w czasie szturmu?

Sztab kierowany przez gen. Władisława Aczałowa dostał rozkaz przygotowania szturmu Białego Domu. Wiceminister obrony założył, że operacja rozpoczęta rajdem czołgów przez „żywy krąg” obrońców potrwa 40 minut.

Z zimną krwią oceniał, że jeśli akcja zostanie przeprowadzona sprawnie, zginie 600 atakujących i atakowanych. Jeżeli pójdzie marnie – tysiąc.

Szturmowe kolumny pancerne ruszyły w kierunku siedziby parlamentu Rosji po północy 21 sierpnia. W tunelu na skrzyżowaniu Nowego Arbatu i Sadowego Kolca demonstranci próbowali zatrzymać batalion pod dowództwem kpt. Siergieja Surowikina. Tam od kul zginęło dwóch młodych ludzi, trzeciego zmiażdżyły gąsienice wozu pancernego.

Oddziały doszły na pozycje wyjściowe do szturmu. I stanęły. Generał Aczałow nie chciał brać na siebie odpowiedzialności za masakrę cywili. Czekał na pisemny rozkaz od przełożonych.

Puczyści zebrani w centrali KGB na Łubiance nie znaleźli w sobie odwagi, by dać komendę „naprzód”. Około trzeciej Aczałow rozkazał oddziałom skoncentrowanym pod Białym Domem rozpocząć wycofywanie się. W tym samym mniej więcej czasie marszałek Jewgienij Szaposznikow, dowódca lotnictwa wojskowego, zażądał od kolegów puczystów, by zabrali wojska ze stolicy, Państwowy Komitet Stanu Wyjątkowego ogłosili nielegalnym i „rozpędzili”.

Pucz drżących rąk padł po trzech dniach. Kiedy czołgi wychodziły z Moskwy, już nie pod czerwonymi radzieckimi, ale pod biało-niebiesko-czerwonymi rosyjskimi sztandarami, do Belbeku lecieli skruszeni spiskowcy i współpracownicy Jelcyna. Wkrótce razem z Gorbaczowem jego prezydenckim samolotem wrócili do Moskwy.

23 VIII 1991 – W ZSRR nieudany pucz Janajewa. W Moskwie 100 tysięcy osób wiwatowało na cześć Borysa Jelcyna.  

Minister się zastrzelił

Puczyści zostali aresztowani. Uniknął tego tylko minister Pugo, który zastrzelił się na wieść, że idą po niego. Samobójstwo popełnił też marszałek Siergiej Achromiejew. Wkrótce jeden po drugim „wypadli z okien” trzej urzędnicy aparatu partii zamieszani w jej machinacje finansowe.

Sąd nad puczystami się nie odbył. W 1993 r. objęła ich amnestia. Było to po grudniowych wyborach do Dumy, które wygrali przeciwnicy Jelcyna – komuniści i nacjonaliści. Jelcyn, zgrzytając zębami, musiał się na nią zgodzić, bo sam miał już na sumieniu swój szturm Białego Domu. W październiku tym samym dywizjom, które dwa lata wcześniej szły na niego, kazał strzelać z dział czołgowych do tej samej siedziby zbuntowanego przeciw niemu parlamentu. Ofiarami tego szturmu padło według oficjalnych danych 156, a nieoficjalnych – od 700 do 800 ludzi, czyli tyle, ile w sierpniu 1991 r. planował gen. Aczałow.

Amnestię odrzucił tylko Warennikow. Śmiały generał zażądał procesu. Stanął przed sądem i został uniewinniony.

Półrozpad ZSRR

Symbolem klęski puczu stał się demontaż pomnika założyciela WCzK Feliksa Dzierżyńskiego przed siedzibą KGB na moskiewskiej Łubiance. W dniu upadku spisku zebrał się tam tłum próbujący zwalić statuę. Władze stolicy przysłały dźwig, który delikatnie zdjął „żelaznego Feliksa” z postumentu, by niskopodwoziówka mogła go wywieźć nieuszkodzonego do parku na Krymskim Wale. Demokraci rosyjscy do dziś powtarzają, że najpiękniejszym (i jedynym) pomnikiem ku czci krachu ZSRR jest „brak pomnika Dzierżyńskiego” na Łubiance.

Pucz Janajewa. 23 sierpnia 1991 r., Moskwa. Demonstranci przy obalonym pomniku Feliksa Dzierżyńskiego, który stał przed siedzibą KGB na Łubiance Fot. Fot. Alexander Zemlianichenko/AP

Patron WCzK, NKWD, KGB, dziś – FSB daleko jednak nie odszedł. Stoi gotowy do powrotu znów na piedestale obok galerii na Krymskim Wale, a u jego stóp wciąż leżą świeże goździki. Jest symbolem nie tyle rozpadu, ile – jak mówią w Moskwie – „półrozpadu ZSRR”.

Krach puczu szybko doprowadził do ostatecznego końca ZSRR. 25 grudnia 1991 r. nad Kremlem, gdzie gospodarzem został Jelcyn, rosyjski trójkolor zastąpił czerwony sztandar Związku Radzieckiego.

KPZR została rozwiązana jeszcze w sierpniu 1991 r. Ale na jej miejsce przyszła nie tyle Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej, co czereda zmieniających się „partii władzy”, która w aktualnym wydaniu nazywa się Jedna Rosja, popiera politykę Kremla i składa się z karierowiczów z aparatu administracyjnego. Jak słusznie mówił premier Wiktor Czernomyrdin: „Jakąkolwiek partię byśmy budowali, zawsze wychodzi nam KPZR”.

A rządzący Rosją od ponad 20 lat próbują odbudować imperium i uważają terytorium dawnego ZSRR za „przestrzeń kanoniczną” Moskwy.

Putin. Minuta przemilczenia

Świat do dziś łamie sobie głowę nad tym, kto wygrał w wyniku puczu sprzed 30 lat i jego krachu. Nie komuniści, bo stracili władzę i imperium. Nie demokracja rosyjska, bo jest dziś bardziej martwa niż ZSRR.

Wygrała grupa osób, które w sierpniu 1991 aktywnie wystąpiły przeciw puczystom, ale dziś aktywnie starają się o tym zapomnieć.

Władimir Putin stał wtedy przy demokratycznym merze Leningradu Anatoliju Sobczaku jako jego urzędnik do kontaktów zagranicznych. Był z nim, kiedy na 400-tysięcznym wiecu śmiało potępiał puczystów.

I to właśnie wtedy pisał raport o zwolnienie z KGB, bo „nie mogłem być po tamtej stronie”.

Ale nie wspomina o wydarzeniach, które okazały się startem do jego wielkiej kariery. Nie robił tego ani w 10., ani w 15. rocznicę klęski puczu. A w minioną sobotę bawił się na 800-leciu Niżnego Nowgorodu i też nie wspominał. Dziś dla niego upadek ZSRR jest „największą tragedią XX wieku”.

Obrońcą Białego Domu z automatem w rękach był Siergiej Szojgu, dziś strzegący tradycyjnych wartości minister obrony uważany za najbardziej drapieżnego z rosyjskich jastrzębi. On też przemilcza swój udział.

21 sierpnia przyniósł przesilenie – pucz Janajewa upadł. Kluczem do zwycięstwa Jelcyna było przeciągnięcie na stronę sił demokratycznych trzech ważnych jednostek wojskowych, które według planów puczystów miały zdobyć broniony przez ludność Moskwy budynek parlamentu. Fot. Krzysztof Miller / AG

Symbolem amnezji jest przyznanie dwa dni przed 30. rocznicą puczu stopnia generała armii Siergiejowi Surowikinowi. To ten sam kapitan Surowikin, którego idący na Biały Dom czołgiści zabili trzech młodych moskwian na skrzyżowaniu Nowego Arbatu i Sadowego Kolca.

Dni puczu otworzyły drogę do kariery także przed Wiktorem Zołotowem. To on góruje na kultowym zdjęciu z tamtego czasu nad Jelcynem czytającym na czołgu „Orędzie do obywateli Rosji”. Dziś w randze generała armii Zołotow dowodzi Rosgwardią, potężną armią służącą do pacyfikacji manifestacji. Trzy lata temu ciągnięty za język przez dziennikarkę zbyt bliską Putinowi, by mógł jej odmówić wywiadu, przyznał, że wtedy na czołgu zrozumiał, iż jego załoga nie wykonałaby rozkazu strzelania do zgromadzonych. Dodał jednak z dumą, że jego ludzie teraz „by strzelali”.

---

---