Ukraina–Rosja. To, czego nie wiemy

Konstanty Gebert

Moskwa systematycznie oskarża Kijów o bombardowanie cywilnych dzielnic miast w kontrolowanym przez nią Donbasie: czy media podjęły próbę weryfikacji tych oskarżeń? Rosja nie jest wiarygodnym oskarżycielem, ale na wojnie zbrodnie może popełniać też ofiara. Argument, że „teraz nie czas”, by się tym zajmować, bo może to zaszkodzić ukraińskiej sprawie, jest absurdalny.

.

Ukraińska Werchowna Rada przedłużyła właśnie po raz kolejny stan wojenny, wprowadzony na wniosek prezydenta trzy miesiące temu, po rosyjskiej agresji. To bardzo budujący przykład poszanowania demokratycznych mechanizmów nawet w warunkach nieuchronnego ich ograniczenia podczas wojny. Ale rosyjska Państwowa Duma także rozmaite decyzje władzy wykonawczej rozpatruje i zatwierdza: czy to znaczy, że stan demokracji w obu krajach jest podobny?

Nie. Już przed wojną Rosją byłą dyktaturą, w której Aleksiej Nawalny i inni opozycjoniści siedzieli w łagrach, lub wręcz, podobnie jak niezależni dziennikarze, byli mordowani. Niezależne media już niemal nie istniały, a decyzje podejmował, nie odpowiadając przed nikim, prezydent Putin.

.

Ukraina zaś była anarchistycznie wręcz rozdyskutowaną demokracją, w której parlamentarna opozycja nieźle dobierała się rządowi do skóry, a niezależne media nie zostawiały na nim suchej nitki. Prezydent Wołodymyr Zełenski, wybrany miażdżącą większością, zdołał większość tego poparcia roztrwonić: ufało mu już tylko 24,6 procent obywateli.

Wojna sprawiła, że Rosja z dyktatury jęła się przekształcać w państwo totalitarne, rządzone kłamstwem, przemocą, donosem i strachem. Ostatnich krytyków Kremla wciągnięto na listę „obcych agentów”, kilkanaście tysięcy ludzi aresztowano po protestach, około ćwierć miliona uciekło za granicę. Nikt w Moskwie już nawet nie udaje, że jedyną instancją polityczną kraju jest zamknięty, jak się wydaje, w swoim bunkrze, i najwyraźniej coraz bardziej izolowany od rzeczywistości prezydent. W dodatku kierujący się jedynie własnymi wizjami, które obejmują też, jak się wydaje, użycie broni atomowej jako argumentu w trwającej konfrontacji z Ukrainą i połową świata. Nieweryfikowalne debaty o tym, co Putin wie i czego Putin chce, zastąpiły na łamach gazet poważną publicystykę. Na Ukrainie zaś…

No właśnie: nie wiadomo. Z jednej strony, parlament obraduje i uchwala, ale – jak widzieliśmy w Rosji – to samo w sobie niczego jeszcze nie gwarantuje. Z drugiej, nieuchronne w warunkach wojny wzmocnienie władzy wykonawczej oznacza, że kluczowe decyzje podejmuje Zełenski, zapewne ze swoimi doradcami. Czy istnieją jeszcze jakieś mechanizmy demokratycznej nad tym kontroli – nie wiadomo. Prezydent zawiesił 11 partii opozycyjnych, oskarżając je, w wielu wypadkach zasadnie, o prorosyjskość. Parlament rozwiązał najważniejszą z nich: Za Życie Wiktora Miedwiedczuka, a jej lider, bliski przyjaciel Putina, został zatrzymany z oskarżenia o zdradę. Połowa posłów z tej partii usiłuje teraz zarejestrować nowy ruch, by obejść zakaz – co skądinąd świadczy, że ukraińska demokracja nadal nie jest fikcyjna; w Moskwie za taki numer poszliby siedzieć. Ale nic nie wiemy o tym, by niezależny sąd badał zarzuty prorosyjskości i by wolna od nich część opozycji odgrywała jakąś rolę w państwie.

I nie dowiemy się tego z mediów ukraińskich. Wszystkie kanały telewizyjne zostały połączone w jeden, realizujący „ujednoliconą politykę informacyjną”. Podczas wojny cenzura wojskowa jest oczywistą koniecznością, a jej zakres z reguły bywa rozciągliwy; prasa niezależna, funkcjonująca głównie w internecie, jest świadoma, że krytyka prezydenta może zostać zinterpretowana jako podważanie autorytetu głównodowodzącego, i jest bardzo w tej krytyce ostrożna. Obawiać się musi nie tylko państwa: były przypadki pobicia nie dość patriotycznych blogerów przez oburzonych obywateli. W rezultacie o tym, jaki jest proces decyzyjny Zełenskiego i jego rzeczywiste poparcie polityczne, wiemy niewiele więcej niż w przypadku Putina.

Oficjalne stanowisko w kwestii tego, czy warunkiem wznowienia negocjacji z Rosją jest pełne wycofanie się wojsk rosyjskich z Ukrainy, zmienia się w zależności od sytuacji na froncie, ale zapewne i od konfiguracji politycznych w obozie władzy. Nic o tym nie wiemy. Decyzję, by akurat teraz postawić pod sąd rosyjskiego jeńca oskarżonego o zamordowanie ukraińskiego cywila i skazać go na dożywocie, ktoś podjął w oparciu o jakieś przesłanki. Kto i jakie – nie wiemy, ale proces ten zagwarantował rosyjski odwet na jeńcach z Mariupola. Czy brano to pod uwagę? Prokuratura ukraińska słusznie dokumentuje rosyjskie zbrodnie wojenne; co z ukraińskimi? W sieci pojawiły się co najmniej dwa filmy, na których ukraińscy żołnierze dobijali jeńców – czy w tych sprawach toczy się jakieś dochodzenie?

.

.

Ofiara też może popełniać zbrodnie

Moskwa systematycznie oskarża Kijów o bombardowanie cywilnych dzielnic miast w kontrolowanym przez nią Donbasie: czy media podjęły próbę weryfikacji tych oskarżeń? Nie dlatego, by Rosja była wiarygodnym oskarżycielem, ale dlatego, że na wojnie zbrodnie może popełniać też ofiara. Argument, że „teraz nie czas”, by się tym zajmować, bo może to zaszkodzić ukraińskiej sprawie, jest absurdalny. Sprawa ukraińska jest słuszna dlatego, że Moskwa jest agresorem – co nie wyklucza wszak możliwości, że Ukraina też mogła zbrodnie wojenne popełnić; wojna rzadko bywa czarno-biała. Zadaniem mediów zaś nie jest wspieranie Ukrainy, lecz zbliżanie się do przedstawienia prawdy; nie można tego robić z zawiązanymi oczami.

PS. Tydzień temu pisałem o palestyńskiej dziennikarce Szirin Abu Akli, zabitej podczas izraelsko-palestyńskiej wymiany ognia w Dżeninie. Strona izraelska ustaliła, który żołnierz izraelski mógł być za jej śmierć odpowiedzialny: namierzał palestyńskiego strzelca, a dziennikarka znalazła się na linii ognia. By potwierdzić, że to z tej broni padł strzał (kwestia ewentualnej winy jest odrębna), konieczne jest przeprowadzenie badań balistycznych broni oraz kuli wydobytej z ciała zabitej. Palestyńczycy odmawiają jednak włączenia się w śledztwo izraelskie, także pod nadzorem międzynarodowym, lub zgody, by Izrael włączył się w ich dochodzenie; wygląda więc na to, że sprawa istotnie pozostanie nierozstrzygnięta.

* Zdjęcie użyte jako ikona wpisu: AP Photo/Vadim Ghirda, Attribution 2.0 Generic (CC BY 2.0).

Zaginiony świat – polskie kino jidysz

Bartosz Staszczyszyn

Plakat filmu “Dybuk”, na zdjęciu Lili Liliana (w bieli) w filmu “Dybuk”, reżyseria: Michał Waszyński, 1937, fot. Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Tworzyli melodramaty, musicale i opowieści o duchach. Zapraszali do Polski największe gwiazdy kina jidysz, a ich filmy pokazywano na całym świecie. Filmy żydowskich twórców, którzy w okresie międzywojennym stworzyli polskie kino, to wyprawa do świata, którego już nie ma.

Spośród 170 filmów żydowskich wyprodukowanych na świecie między 1910 a 1950 rokiem, aż 70 powstało w Polsce. Obok Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego Polska była przed wojną głównym ośrodkiem kultury jidysz na świecie. Trzymilionowa społeczność polskich Żydów mimo problemów ekonomicznych i coraz trudniejszej sytuacji politycznej (nasilający się antysemityzm) stworzyła w okresie międzywojennym oryginalne żydowskie kino.

W pierwszych dekadach X muzy polski przemysł filmowy znajdował się niemal całkowicie w rękach żydowskich. Producenci – Józef Green, Leo Forbert i bracia Ginzburg – to postaci, bez których trudno sobie wyobrazić początki polskiego kina. Ze środowiska żydowskiego wywodzili się także najbardziej cenieni reżyserzy , operatorzy i aktorzy: Michał Waszyński (Mosze Waksberg), Aleksander Ford (Mosze Lifszyc), Józef Lejtes, Konrad Tom, czy Henryk Szaro (Szapiro). Według Natana Grossa, autora “Filmu żydowskiego w Polsce”, właśnie “tym można wytłumaczyć fakt, że w ciągu dwudziestolecia międzywojennego nie wyprodukowano w Polsce ani jednego filmu o charakterze antysemickim”. Polscy Żydzi, którzy wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych, tworzyli także potęgę Hollywood. Bracia Hirsz, Aaron, Szmuel i Izaak Wonsal spod mazowieckiej Ostrołęki, po przeprowadzce do USA założyli wytwórnię Warner Bros, która do dziś pozostaje jedną z największych na świecie.

Jakub Gordin – Midas żydowskiego dramatu

Jakub Gordin, fot. The Granger Collection, New York / Forum

Na początku XX wieku raczkujące kino nie wykształciło jeszcze w Polsce odpowiednich kadr: reżyserów, operatorów, ani scenarzystów. Dlatego chętnie sięgało po uznanych teatralnych dramaturgów. Najpopularniejszym z nich był Jakub Gordin. To na jego sztuce oparty był pierwszy żydowski film zrealizowany w Polsce – dwuaktowy “Okrutny ojciec”, nakręcony w 1911 roku przez Marka Arnsztejna.

W swoich dramatach Gordin opowiadał o niemożliwych miłościach rozgrywających się w scenerii małych żydowskich miasteczek, czym znakomicie wpisywał się w oczekiwania filmowej publiczności. Od 1911 do 1914 nakręcono aż osiem filmów według jego sztuk (ostatnia adaptacja jego dramatu – “Bezdomni” powstała w 1939 roku). Do historii przeszło kilka z nich: “Macocha”, “Bóg, człowiek, szatan”, a zwłaszcza “Mirełe Efros”.

“Mirełe Efros” – kobieta pracująca

“Mirełe Efros” była prawdziwym hitem kina jidysz przed pierwszą wojną światową. Film opowiadał o kobiecie, która po śmierci męża dowiaduje się, że roztrwonił on cały majątek. Dzięki ciężkiej pracy Mirełe utrzymuje swoją rodzinę, która wciąż przekonana jest o wielkich pieniądzach odziedziczonych po ojcu, a zderzenie z prawdą okaże się próbą dla każdego z jej członków.

Historia dzielnej żydowskiej kobiety napisana przez Gordina miała dwa zakończenia – optymistyczne i tragiczne. A że wyprodukowany w 1912 roku, trwający 40 minut film nie zachował się do dnia dzisiejszego, nie wiadomo, które z nich zostało uwiecznione w filmowej adaptacji sztuki.

“Meir Ezofowicz” – Żyd antysemita?

Kadr z filmu “Meir Ezofowicz”, reżyseria: Józef Ostoja-Sulnicki, 1911, fot. Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Po I wojnie światowej kinematografia żydowska długo nie mogła wrócić do swej świetności. Pierwszy międzywojenny film jidysz powstał dopiero w 1924. Było nim “Ślubowanie” (Tkijes kaf) w reżyserii Zygmunta Turkowa. Także temu filmowi towarzyszyły kontrowersje.

Historia o wielkiej miłości, złamanej obietnicy i proroku Eliaszu jako żywo przypominała tę opisaną przez Szymona An-skiego w klasycznym i bardzo wówczas popularnym “Dybuku”. Henrykowi Bojmowi, scenarzyście “Ślubowania” zarzucano plagiat, ale mimo to jego film okazał się przebojem. Głównie dzięki Esterze Rachel Kamińskiej, wielkiej diwie teatru i kina jidysz, która wcielała się w rolę wdowy-przekupki.

W 1937 roku “Ślubowanie” doczekało się nowej wersji. Henryk Szaro zrealizował film dźwiękowy według tego samego scenariusza, który jednak spotkał się z chłodnym przyjęciem. Nieustającą popularnością cieszyła się za to niema wersja obrazu – w 1932 trafił on do Stanów Zjednoczonych, gdzie został całkowicie przemontowany przez George’a Rolanda specjalizującego się w dostosowywaniu europejskich filmów do potrzeb amerykańskich Żydów. W 1948 roku film Turkowa trafił do amerykańskich kin jako “Legenda wileńska”.

“Jeden z 36” – żydowski mistycyzm

Sukces kasowy “Ślubowania” pociągnął za sobą produkcję kolejnych filmów w języku jidysz. W 1925 roku Henryk Szaro nakręcił “Jednego z 36” (Lamedwownik), opowieść łączącą kino historyczne z żydowską mistyką. Akcja toczyła się w czasie powstania styczniowego, kiedy to zły rosyjski żołnierz terroryzował mieszkańców małego miasteczka, a na ratunek ciemiężonym przybywał jeden z legendarnych 36 sprawiedliwych. Według żydowskiej legendy świat zamieszkiwany jest bowiem przez 36 bezimiennych, którzy dźwigają na swych barkach brzemię grzechów świata, a gdy trzeba, poświęcają życie, by ratować innych.

“W lasach polskich” – wbrew religijnym radykałom

Cztery lata później, w 1929 roku do kin trafił inny przebój – “W lasach polskich” Jonasa Turkowa. Do historii przeszedł między innymi ze względu na problemy z żydowską cenzurą. Turkow przedstawiał bowiem w swym filmie Żydów, którzy asymilują się z polską kulturą i polskim społeczeństwem, co nie podobało się religijnym radykałom. Przedstawiciele partii Agudas Isroel zarzucili filmowi uchybienia względem prawa religijnego, a także zażądali usunięcia z niego “scen erotycznych”. Kiedy producenci wprowadzili do filmu wszystkie sugerowane zmiany, w niczym nie przypominał on oryginalnego projektu.

W stronę dźwięku

Aleksander Ford, fot. Troszczyński Jerzy, Fototeka Filmoteki Narodowej http://fototeka.fn.org.pl

Na początku lat 30. X muza przeszła dźwiękową rewolucję, a polskie kino jidysz długo czekało na przewodnika, który wprowadzi je w nową erę. Został nim Aleksander Ford, młody reżyser, który po latach stał się jedną z najważniejszych postaci polskiego kina (autorem m.in. “Piątki z ulicy Barskiej” oraz “Krzyżaków”). W 1933 roku zrealizował “Sabrę” – historię miłości Żyda i Arabki, opowiedzianą w konwencji fabularnego reportażu (po latach dopatrywano się w nim podobieństw do włoskiego neorealizmu). Zrealizowana w Palestynie “Sabra” okazała się jednak artystycznym rozczarowaniem, a klapa finansowa zniechęciła żydowskich inwestorów do realizowania fabularnych filmów jidysz.

Złota Era Jidysz

Żydowscy twórcy doszli do głosu dopiero w połowie lat 30. W obliczu wzmagającego się antysemityzmu, środowiska żydowskie skonsolidowały się. Gdy w Niemczech umacniała się władza Hitlera, część żydowskich artystów przeniosła się do Polski. Ich doświadczenia i umiejętności postanowili wykorzystać rodzimi producenci, na czele z Saulem Goskindem. W 1928 był on jednym z współzałożycieli czasopisma filmowego “Film Welt”. Jako właściciel firmy Sektor, współpracował z najważniejszymi twórcami polskiej awangardy filmowej: Aleksandrem Fordem, Antonim Bohdziewiczem, Eugeniuszem Cękalskim, Wandą Jakubowską i Stanisławem Wohlem.

“Za grzechy” – ucieczka przed Hitlerem

Afisz filmu “Za grzechy”, fot. za Natan Gross, “Film żydowski w Polsce”, wyd. Rabid.

Pierwszym filmem dźwiękowym, który wyprodukował Goskind, było “Za grzechy” (Al chet) Aleksandra Martena, opowieść o nieszczęśliwej miłości żydowskiego oficera i córki rabina. Film zrealizowany w 1936 roku spotkał się z krytyką środowiska żydowskiego, które zarzucało mu uciekanie od realnych politycznych problemów w stronę obyczajowych błahostek.

“Judeł gra na skrzypcach” – musical na miarę epoki 

Twórcy żydowscy w większości unikali politycznych tematów, wybierając raczej bezpieczne motywy i sprawdzone konwencje: melodramatu, komedii i filmu obyczajowego. Kino jidysz było w tym czasie ucieczką do krainy szczęśliwości. Akcja takich filmów jak “Judeł gra na skrzypcach”, “Za grzechy” czy “Bezdomni” rozgrywała się w małych miasteczkach, które wkrótce całkowicie zniknęły z polskiego krajobrazu.

Jednym z dwóch najpopularniejszych obrazów tej epoki był “Judeł gra na skrzypcach” (Jidl mitn fidl) z legendarną Molly Picon nakręcony w 1936 roku. Musical przedstawiający losy wędrownej trupy muzyków nakręcony w pięknej scenerii Kazimierza nad Wisłą podbił serca publiczności i krytyków. Dziennikarz nowojorskiego “Morgen Frajhajt” Nathaniel Naftali Buchwald pisał o nim:

Dźwiękowy film żydowski posiada wdzięk i humor ludowy. Muzykanci wpadają na przemian to w nutę zabawną, to w patos […]. W sumie – film żydowski bez hollywoodzkiego wyrafinowania, za to z chwytającą za serce domową orkiestrą.

Molly Picon – śpiewająca gwiazda

.

Także “Mateczka” z 1938 roku wpisywała się w schematy dydaktycznego kina obyczajowego. Wyreżyserowany przez Konrada Toma i Józefa Greena film był opowieścią o wdowcu, mającym na utrzymaniu siódemkę dzieci, którymi w rzeczywistości zajmuje się jedna z jego córek – mamełe, mała mateczka. Postać grana przez Molly Picon była siłą napędową tej opowieści. “Mateczka” po latach uznawana jest za jedno z czołowych osiągnięć żydowskiego filmu przedwojennego.

“Dybuk” – w świecie duchów

.

Miano największego arcydzieła filmu żydowskiego należy do “Dybuka” Michała Waszyńskiego z 1937 roku. Obraz zrealizowany według sztuki Szymona An-Skiego, stał się czołowym dziełem nurtu mistycznego w kinie żydowskim, do którego należało także wcześniejsze “Ślubowanie”. U Waszyńskiego symbolizm mieszał się z ludowością, mistycyzm z obrzędowością, a “Dybuk” był wyprawą do egzotycznego świata chasydów. Film zachwycał nie tylko żydowskich, ale też polskich krytyków, którzy widzieli w nim najlepszy europejski film jidysz, obraz, w którym tradycja żydowska spotykała się z literackimi wpływami Adama Mickiewicza (“Dziady”) oraz malarstwem Grottgera i Podkowińskiego.

Koniec kina jidysz – czyli po “Drodze młodych”

Kadr z filmu “Droga młodych” Aleksander Ford, fot. MHPZ

II wojna światowa położyła kres złotej erze kina jidysz. Po jej zakończeniu film żydowski nie odzyskał już dawnej świetności. W obliczu powojennej traumy zupełnie zmienił się także jego charakter. Miejsce melodramatycznych fabuł zajęły dokumenty, a filmem, który wyznaczał artystyczny kierunek była przedwojenna “Droga młodych” Aleksandra Forda, zrealizowana w 1936 roku, a opowiadająca o sanatorium im. Włodzimierza Medema dla zagrożonych gruźlicą żydowskich dzieci z niezamożnych rodzin. Film, który pierwotnie miał być polityczną agitką, okazał się poruszającym publicystycznym apelem o solidarność, który powojenne władze uznawały za niebezpieczny, gdyż nawoływał do solidarności różnych klas społecznych.

Do dnia dzisiejszego przetrwało bardzo niewiele przedwojennych filmów zrealizowanych przez żydowskich twórców dla żydowskiej publiczności. Większość zaginęła podczas wojny lub też, przez lata przechowywana w nieodpowiednich warunkach, niszczała doszczętnie. Wiele spośród filmów jidysz wciąż czeka na odkrycie i renowację. Między innymi w archiwach British Film Institute, które od wielu lat bezskutecznie próbuje zdobyć fundusze na skatalogowanie starych archiwów i odrestaurowanie części dzieł.

Źródła:

• Natan Gross, “Film żydowski w Polsce”, Rabid, Kraków 2002.
• Władysław Banaszkiewicz, Witold Witczak, “Historia filmu polskiego. Tom 1. 1895-1929”, red. naukowy Jerzy Toeplitz, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauko. Zakład Historii i Teorii Filmu. Wydaw. Artystyczne i Filmowe, 1966
• Filmpolski.pl
• Wirtualny Sztetl
• Tadeusz Lubelski, Konrad Zarębski [red.], “Historia kina polskiego”, Fundacja Kino 2007.
• Adam Garbicz, “Kino wehikuł magiczny : przewodnik osiągnięć filmu fabularnego. Podróż pierwsza 1913-1949”, Wydawnictwo Literackie 2007.

The Insanity of Mandating Camp Boosters for Kids

ALAN SALZBERG & ABRAHAM WYNER

Evidence of increased risk with no gain in protection isn’t stopping camps, schools, or the CDC from pushing third shots for children and teens.

.

A2LE/ALAMY

Camps, schools, and synagogues across the United States are requiring not just the standard two shots of the COVID-19 vaccine but also a booster shot for everyone age 5 and over. Camps such as Ramah In the Poconos say that “the COVID vaccine and boosters are an essential public health component for our communities.” Thus the policy: No third shot, no camp.