Przywódcy Al-Kaidy: Egipcjanin Ajman az-Zawahiri i Saudyjczyk Osama ben Laden na fotografii z 1998 r. Ben Ladena Amerykanie namierzyli i zabili w maju 2011 r. w pakistańskim mieście Abbottabad. Az-Zawahiri wciąż się ukrywa (Fot. AP)

Korzenie Al-Kaidy. Droga do zamachów z 11 września wiodła przez egipskie więzienia i amerykańskie kampusy

Robert Stefanicki

Osamę ben Ladena i Ajmana az-Zawahiriego z Al-Kaidy do ataku na World Trade Center 11 września 2001 r. natchnęły pisma pewnego Egipcjanina, zniesmaczonego rozwiązłością Amerykanek i zradykalizowanego zadanymi mu torturami.

.

Jesienią 1948 r. Sajjid Kutb – pisarz, nauczyciel i inspektor szkolny – przybył do Stanów Zjednoczonych, aby w Waszyngtonie i Kolorado studiować dzięki stypendium egipskiego ministerstwa oświaty. Miał w sobie wiele z człowieka Zachodu – ubiór, umiłowanie muzyki klasycznej, hollywoodzkiego kina i literatury francuskiej. Nie był przesadnie religijny – wyznawał żarliwie nacjonalizm i antykomunizm. Sprzeciwiał się brytyjskiej okupacji Egiptu i rządom króla Faruka I, martwiły go ekspansja cywilizacji zachodniej i wsparcie udzielane syjonistom. „Nienawidzę tych ludzi Zachodu i gardzę nimi!” – napisał, gdy Harry Truman zatwierdził przeniesienie do Palestyny żydowskich uchodźców.

Incel i rasista

Miał wtedy 40 lat. Utrzymywał bliskie relacje z siostrami, był pod silnym wpływem matki, ale seksualność go przerażała. Amerykanów miał za „nieopamiętane, żyjące ułudą stado nieznające nic oprócz żądzy i pieniędzy… Za każdym razem, gdy mąż lub żona zauważy jakąś nową nęcącą osobę, rzuca się na nią, jakby to był najnowszy krzyk mody w świecie żądz”.

We wspomnieniach przywołuje rozmowy z koleżankami ze studiów, które jego zdaniem nazbyt folgują swojej chuci. Jest zaszokowany swobodnymi wypowiedziami kobiet o seksie. On nie ulegał pokusom, choć za oceanem ich nie brakowało. Później też nie związał się z żadną kobietą. Był zwolennikiem bezwarunkowego podporządkowania kobiet woli mężczyzn. Dzisiaj Sajjida Kutba nazwano by incelem.

W Amerykanach potępiał też narcyzm i rasizm, od którego sam nie był wolny: „Jazz to typowo amerykańska muzyka, stworzona przez Murzynów, żeby zaspokoić ich prymitywne instynkty – zamiłowanie do jazgotu i pobudzony seksualny apetyt”.

Kutb straszył komunizmem, ale jego wizja była bliska leninizmowi, tyle że religijnemu. Nie widział dużej różnicy między systemem komunistycznym a kapitalistycznym – oba skupiają się na materialnych potrzebach, ignorując kwestie duchowe. Podejrzewał, że Ameryka w końcu zwróci się w stronę komunizmu, czemu chrześcijaństwo nie zdoła dać odporu, gdyż istnieje tylko w sferze duchowej. Islam tymczasem stanowi pełen system – ma własne prawa, reguły ekonomiczne, zasady sprawowania władzy. Dlatego tylko pobożne, nienowoczesne społeczeństwo islamskie może dać odpór komunizmowi.

.

Egipcjanin Sajjid Kutb, filozof, poeta, dziennikarz, przywódca Bractwa Muzułmańskiego. Stał się ojcem duchowym dla przywódców Al-Kaidy Fot. AP

Przywrócenie centralnej roli religii w życiu, prawodawstwie i w rządach powinno przywrócić cywilizacji muzułmańskiej pozycję dominującą. Dokonanie tego jest obowiązkiem muzułmanów – także wobec Boga.

Państwo braci

12 lutego 1949 r. Kutb dowiedział się, że w Kairze został zamordowany Hasan al-Banna, założyciel organizacji Braci Muzułmanów. Owo „stowarzyszenie religijne mające na celu wprowadzanie dobra i usuwanie zła” powstało w 1928 r., gdy podczas studiów Al-Banna nawiązał kontakty z salafitami, środowiskiem postulującym powrót islamu do źródeł. 20 lat później Bracia liczyli w samym Egipcie 2 mln członków i zyskiwali popularność w całym świecie islamu, szykując grunt pod rebelie.

Al-Banna niepowodzenia muzułmanów przypisywał dominacji Zachodu i odrzucał model świeckiego demokratycznego państwa.

„Naturą islamu nie jest uległość, lecz dominacja, narzucanie swoich praw wszystkim narodom i stopniowe obejmowanie swoją władzą całej planety” – pisał.

Obaj Egipcjanie byli rówieśnikami, chodzili do tej samej szkoły. Przez lata Kutb, może z powodów ambicjonalnych, dystansował się od niektórych tez stawianych przez Al-Bannę, lecz po jego śmierci wstąpił w szeregi Braci Muzułmanów.

W sierpniu 1950 r. wrócił do ojczyzny pogrążającej się w coraz radykalniejszym fermencie. Rząd był splamiony korupcją i zabójstwami politycznymi, skompromitowany przegraną wojną z Izraelem. Król Faruk I zajmował się rozpustą i kolekcjonowaniem czerwonych aut – miał ich 200, a w całym kraju nikt nie mógł posiadać samochód tego koloru.

Tymczasem Bracia Muzułmanie tworzyli alternatywne społeczeństwo: zakładali własne szpitale, szkoły, fabryki i towarzystwa dobroczynne, nawet armię, która wraz z innymi arabskimi formacjami walczyła w Palestynie. Nie stronili od przemocy. Zwykle skierowana była przeciwko Brytyjczykom oraz resztkom egipskich Żydów, ale zdarzały się też zamachy bombowe na kina, zabójstwa członków rządu i sędziów.

Wywołać bunt na ziemi

Żeby obalić monarchę, Bracia Muzułmanie zawarli sojusz z nacjonalistycznym ruchem Wolnych Oficerów. W 1952 r. na czele kraju stanął jego lider, Gamal Abdel Naser. Hołdował on wizji panarabskiego socjalizmu, która nijak nie przystawała do islamskiej teokracji propagowanej przez Kutba. Po dwóch latach kohabitacji animozje między Bractwem a wojskowymi przywódcami przeszły w jawną wrogość.

Manifestacja zwolenników Bractwa Muzułmańskiego, 14 listopada 1951 r. na ulice Kairu wyszły tysiące ludzi. Dwadzieścia lat później do Bractwa Muzułmańskiego w Arabii Saudyjskiej wstąpił 14-letni Osama ben Laden, późniejszy lider Al-Kaidy Fot. AP

Grupa Kutba – w kuriozalnym sojuszu z komunistami – podjęła nieudaną próbę zamordowania Nasera. Prezydent odpowiedział represjami: sześciu spiskowców powieszono, tysiące umieszczono w obozach koncentracyjnych. Kutb dostał zarzut udziału w zamachu. Na wiele godzin zamykano go z agresywnymi psami, a podczas długich przesłuchań dotkliwie bito. Stronniczy sąd skazał go na dożywocie. Gdy w celi zapadł na zdrowiu, karę obniżono do 15 lat.

Zza krat udało mu się przekazywać na zewnątrz kawałek po kawałku dzieło zatytułowane „Drogowskazy”. Żarliwy, apokaliptyczny wydźwięk tego manifestu można porównać z „Umową społeczną” Rousseau czy „Co robić?” Lenina. „Ludzkość stoi dziś nad krawędzią przepaści” – głosi Kutb na wstępie. Zachód stracił swoje siły witalne, marksizm się nie sprawdził. Odkupienie przynieść może tylko całkowite odrzucenie racjonalizmu i zachodniego systemu wartości. Dżihad powinien też rozprawić się z wszelkimi rządami islamskimi tylko z nazwy. „Musimy wywołać totalny bunt we wszystkich miejscach naszej ziemi i przepędzić uzurpatorów. Oznacza to zniszczenie królestwa człowieka na rzecz królestwa Boga na ziemi”.

Męczennik i jego uczniowie

W 1964 r. zwolniono go warunkowo. Nie zaprzestał spiskowania. Jego grupa dostawała pieniądze i broń od władców Arabii Saudyjskiej, obawiających się rewolucji Nasera. Po kilku miesiącach Kutba znów aresztowano. Wraz z 42 współpracownikami stanął przed sądem. Jedynym materiałem dowodowym były „Drogowskazy”. Dostał wyrok śmierci.

Gdy na ulice wyszli ludzie protestujący przeciwko egzekucji, Naser zrozumiał, że po śmierci Kutb będzie groźniejszy niż za życia. Przekazał mu, że jeśli złoży apelację, zostanie przyjęta; Kutb miałby nawet dostać tekę ministra edukacji. Odmówił. Zawisł 29 sierpnia 1966 r. Ciało pogrzebano potajemnie, żeby grób nie stał się miejscem pielgrzymek.

Myśl Kutba i jego męczeństwo miały ogromny wpływ na pokolenia arabskich bojowników. Z ruchu Braci Muzułmanów wyszli m.in. Palestyńczyk z Jordanii Abd Allah Azzam, który jako pierwszy założył w Pakistanie armię salafickich mudżahedinów walczących z Sowietami, czy Egipcjanin Ajman az-Zawahiri, zastępca Osamy ben Ladena w Al-Kaidzie, a po jego śmierci szef tej organizacji.

Jednym z uczniów Kutba (w latach 30. nauczyciela arabskiego w jednej z kairskich szkół) był ukochany wuj Zawahiriego, Mahfuz Azzam. Obaj bardzo się zaprzyjaźnili. Azzam pisywał do pisma Bractwa Muzułmańskiego, następnie został osobistym prawnikiem Kutba. Młody Ajman az-Zawahiri wielokrotnie słyszał opowieści o czystości charakteru wizjonera i o cierpieniach doznanych przez niego w więzieniu. W tym samym roku, w którym Kutb trafił na szubienicę, 15-letni Zawahiri założył grupkę młodych spiskowców chcących obalić rząd i wprowadzić kalifat. W latach 70. dołączył do egipskiego Islamskiego Dżihadu – dwie dekady później zostanie emirem tej groźnej grupy.

W grudniu 1979 r. Sowieci wkroczyli do Afganistanu. Zawahiri, będąc chirurgiem w jednej z klinik Bractwa Muzułmańskiego, przyjął ofertę wyjazdu do Pakistanu, gdzie miał leczyć afgańskich uchodźców. Chciał sprawdzić, czy w tamtej okolicy nie znajdzie się miejsce na bazę zbrojnych radykałów, którzy w odpowiednim czasie będą mogli wrócić do Egiptu i przejąć władzę. Do Kairu wrócił jesienią 1980 r. Był pod wrażeniem męstwa mudżahedinów. Afgański dżihad nazwał później najważniejszym treningiem przygotowującym islamskich bojowników do rozpoczęcia długo oczekiwanego starcia z dominującym mocarstwem – Stanami Zjednoczonymi.

Atak na WTC 11 września 2001 r. Trauma rodzi zemstę

Tymczasem w Egipcie fundamentaliści gotowali się z oburzenia na traktat pokojowy zawarty przez prezydenta Anwara as-Sadata z Izraelem, a także na poszerzenie prawa kobiet do rozwodu i zakaz noszenia nikabu na uniwersytetach. Dekadę wcześniej, gdy Naser zmarł na zawał, jego następca, licząc na wsparcie Bractwa Muzułmańskiego w walce z lewicą, powypuszczał z więzień wielu radykałów, nie zdając sobie sprawy, że kręci sznur na własną szyję. 6 października 1981 r. zwerbowany przez Al-Dżihad oficer zabił Sadata podczas parady wojskowej w Kairze. Nowy rząd pod wodzą Hosniego Mubaraka aresztował tysiące podejrzanych o udział w spisku, w tym Zawahiriego. Z racji wysokiej pozycji w organizacji był on bity i poddawany innym okrutnym karom.

Istnieje pogląd, że to w egipskich więzieniach rozpoczął się proces, który doprowadził do zamachów z 11 września 2001 r. Tortury stosowane wobec Sajjida Kutba i kolejnych jego uczniów, w tym Zawahiriego, wzbudzały w nich żądzę zemsty na „niewiernych”. Ruch rewolucji islamskiej od początku był doktrynalnie podzielony: główny nurt w Bractwie głosił, że cele należy osiągnąć pracą polityczną, mniejszość – w tym Zawahiri – wybierała przemoc.

Ale według więzionego razem z nim adwokata Muntasira az-Zajjata dopiero trauma z więzienia przeobraziła dość umiarkowanego przywódcę Al-Dżihadu w nieprzejednanego ekstremistę.

Zawahiriego skazano na trzy lata więzienia za organizowanie przerzutów broni. Zanim sprawa się zakończyła, zdążył wyrok odsiedzieć. Pozostałe zarzuty wycofano, być może w zamian za zeznania obciążające jego towarzyszy. Wkrótce po wyjściu na wolność Zawahiri wyemigrował do saudyjskiej Dżuddy, gdzie również pracował jako lekarz. Według Az-Zajjata tam poznał Osamę ben Ladena.

Osama też czytał Kutba

Osama pochodził z bogatej i ustosunkowanej rodziny przedsiębiorcy budowlanego. W 1971 r. – miał wówczas 14 lat – doznał religijnego i politycznego przebudzenia. Wstąpił do Bractwa Muzułmańskiego, które w Arabii było tylko lichym cieniem egipskiego – organizacja zrzeszała głównie religijnych nastolatków nie śniących nawet o obalaniu rządu. „Czytaliśmy Sajjida Kutba. To on wywarł największy wpływ na nasze pokolenie”, pisał później Osama.

Arabia Saudyjska wsparła finansowo wojnę partyzancką z Sowietami w Afganistanie. Saudowie byli w szoku po zajęciu Wielkiego Meczetu w Mekce przez młodych sunnickich radykałów w czasie ramadanu 1979 r. (1,5 tys. ofiar śmiertelnych) i zdecydowali się sami organizować ruch fundamentalistyczny, aby go kontrolować. W afgańskiej misji uczestniczyły też inne bogate monarchie Zatoki Perskiej, starające się podnieść swój prestiż w świecie islamu.

W latach 80. około 20 tys. muzułmanów z Bliskiego Wschodu i Maghrebu wyjechało na pogranicze pakistańsko-afgańskie, aby zaciągnąć się na wojnę. Większość została zrekrutowana przez ponadnarodowe siatki fundamentalistyczne – jedną z nich kierował Zawahiri. Ben Ladena nie widziano tam aż do 1984 r., choć sam zapewniał, że wcześniej podróżował w tajemnicy i osobiście przekazywał Afgańczykom wsparcie finansowe od Saudyjczyków. Jego łącznikiem w Peszawarze – pakistańskim mieście, które stało się głównym ośrodkiem afgańskiego ruchu oporu – był palestyński teolog Abd Allah Azzam. Ten akolita Sajjida Kutba często bywał w Dżuddzie i w gościnnym apartamencie Osamy urządzał spotkania rekrutacyjne. Opowiadał młodym Saudyjczykom o cierpieniach uchodźców i odwadze mudżahedinów; o cudach, gdy bojownicy odkrywali w swoich ubraniach dziury po kulach, choć sami nie byli draśnięci; o ciałach poległych, które się nie rozkładają.

Baza świętej wojny

W 1984 r. ben Laden, po krótkiej wizycie u mudżahedinów walczących w Afganistanie, obiecał każdemu Saudyjczykowi skłonnemu zasilić partyzanckie szeregi bilet lotniczy, mieszkanie oraz pokrycie kosztów utrzymania dla niego i rodziny. Dwa lata później do Peszawaru przeniósł się Zawahiri. Założył własną klinikę przy finansowanym przez Kuwejt szpitalu Czerwonego Półksiężyca, który – jak większość instytucji dobroczynnych – zatrudniał głównie członków Bractwa Muzułmańskiego. Osama czasem wygłaszał mowy w tym szpitalu.

Egipcjanin był doświadczonym spiskowcem i wytrawnym propagandzistą, ale Afganistan interesował go w tym czasie wyłącznie jako etap rewolucji mającej się rozegrać w Egipcie. Saudyjczyk odwrotnie – nie sprzeciwiał się represyjnym rządom arabskim, interesowało go przede wszystkim przegnanie niewiernych z muzułmańskiej ziemi, do tego żywił pragnienie ukarania Ameryki i całego Zachodu za ich domniemane zbrodnie przeciwko islamowi. Ci dwaj zostali nie tyle przyjaciółmi, co sojusznikami. Bin Laden był idealistą poszukującym konkretnej drogi, a Zawahiri, w zamian za sponsoring, mógł mu tę drogę wskazać. Niemniej z perspektywy widać, że wpłynęli na siebie wzajemnie: ben Laden w końcu przeklął Saudów za goszczenie amerykańskich wojsk, a Zawahiri począł pleść globalną sieć.

Nim to nastąpiło, Egipcjanin zaproponował bin Ladenowi ochronę złożoną z doświadczonych i lojalnych egipskich dżihadystów: lekarzy, inżynierów i żołnierzy. To oni mieli stać się przywódcami Al-Kaidy. 11 sierpnia 1988 r. szejk Abd Allah Azzam zwołał w Peszawarze spotkanie, w którym uczestniczyli Osama ben Laden, Abu Hafs, Abu Ubajda, Abu Hadżir, Doktor Fadl oraz Wa’il Dżulajdan. W głosowaniu poparto stworzenie nowej organizacji mającej utrzymać dżihad przy życiu po wyjściu Sowietów z Afganistanu. Większość zebranych po raz pierwszy usłyszała wówczas nazwę „Al-Kaida”. W pełnej wersji: Al-Kaida al-Dżihad, czyli Baza Świętej Wojny. „Wspomniana wcześniej Al-Kaida jest zorganizowaną frakcją islamską, która ma na celu zbliżenie świata ku Bogu i spowodowanie, że Jego religia zwycięży” – zapisał w protokole sekretarz.

Al-Kaida. Zmiana koncepcji

Zakończenie sowieckiej okupacji Afganistanu nie wstrzymało napływu arabskich ochotników. O nowych rekrutów agresywnie rywalizowały konkurencyjne grupy islamistów, a najzacieklejsze spory toczyły się między Egipcjanami. Ich dwie główne organizacje – Grupa Islamska, której przewodził szejk Omar Abd ar-Rahman, oraz Al-Dżihad Zawahiriego – zaczęły nawet wydawać pisma i ulotki szkalujące konkurencję. Pragnęli w ten sposób zdobyć przychylność najbardziej pożądanego ze sponsorów, Osamy ben Ladena. Ten w końcu przyznał Al-Dżihadowi 100 tys. dol. na stworzenie międzynarodowej armii dżihadu. Ci Arabowie poczęli wspierać islamistycznych bojowników w Bośni, Kaszmirze, Czeczenii, Algierii.

W marcu 1992 r. Osama ben Laden ponownie przybył do Peszawaru. Powstała wtedy nowa wizja Al-Kaidy. Jeden z jej założycieli, Abu Hadżir, wydał dwie fatwy – aprobującą ataki na amerykańskich żołnierzy i pozwalającą zabijać niewinnych ludzi. Wcześniejsza koncepcja, wedle której Al-Kaida miała być zrzeszeniem mudżahedinów broniących islamskiej ziemi wszędzie tam, gdzie była ona zagrożona, została odrzucona. W jej miejsce przyjęto politykę uderzenia w USA – jedyną potęgę zdolną powstrzymać odbudowę islamskiego kalifatu.

Wykorzystałem książki „Wyniosłe Wieże” Lawrence’a Wrighta (Czarne 2018) i „Historia terroryzmu” Gerarda Chalianda i Arnauda Blina (PIW 2020)

September 11, 2021: Twenty Years of Failure

Robert Spencer

.

On Friday, September 10, 2021, the Philadelphia chapter of the Hamas-linked Council on American-Islamic Relations (CAIR) is presenting a panel discussion entitled “Remember Pearl Harbor to Never Forget 9/11: Teaching Japanese American and Muslim American Histories.” There in a nutshell is much of what has gone wrong in our nation’s response to the 9/11 jihad attacks, and why we are so drastically on the wrong path now.

The CAIR panel is as noteworthy for what it is not about than for what it is about. It is not about the victims of 9/11, the lives lost, the lives destroyed, the magnitude of human suffering that was inflicted. It is most certainly not about the ongoing global jihad: a useful panel could be held on groups that still exist around the world that hold to the same belief system, ideology and goals that the 9/11 plotters and hijackers held, and which are an ongoing threat to Americans and to all free people. Hamas-linked CAIR is never going to hold such a panel, and neither is anyone else.

Instead, CAIR, predictably enough, focuses on the people who hold the same beliefs as the jihad attackers of 9/11 and have, CAIR claims, been victimized and discriminated against in the United States as a result. Statistically speaking, such claims are wildly exaggerated. FBI hate crime statistics show that anti-Semitic hate crimes are far more common than attacks on Muslims, which actually dropped 42% in the last year. No hate crime is justified, but the idea that Muslims are living in fear of MAGA-hat-wearing redneck vigilantes in America is Leftist fantasy.

Nonetheless, that is not just the focus of this unsavory Hamas-linked group, but of the establishment media as well. The Los Angeles Times on Friday published a lengthy weeper entitled “Muslim youth in America: A generation shadowed by the aftermath of 9/11,” all about how some people say rude things to innocent Muslims just because some people did something way back two decades ago. The article begins: “On a rainy day during her sophomore year of high school, as Aissata Ba studied in the library, a photo popped into her phone. It showed a beheading by Islamic State militants, along with a caption in red letters: ‘Go back to your country.’” In the big bad, “Islamophobic” USA, the perpetrator of this horror got off scot-free: “Ba reported the incident. Administrators never tracked down the person who sent it.”

The Times explained how Muslims are the true victims of the 9/11 attacks: “Asked when they thought such incidents became common, the Ba family didn’t hesitate. ‘It started with 9/11,’ said Ba’s mom, Zeinebou, who immigrated to Chicago in 1999. That day in 2001 caused a chain of tragedies — for the nearly 3,000 people who perished during the attacks in New York, at the Pentagon and in Pennsylvania; for the young men and women who died serving their country in the wars that followed; and for Muslims, and those perceived as Muslim, who became targets of hate.”

It would be much easier to sympathize with all this if not for the fact that since 9/11, CAIR and its allied groups, with eager help from the establishment media, have insisted that any honest investigation of the motivating ideology behind the attacks, and jihad terror in general, constituted “hate.” Then there are the numerous fake anti-Muslim hate crimes, fabricated apparently in order to buttress the claim that Muslims are uniquely harassed and victimized in the United States. The facts don’t bear out this claim.

The LA Times was not alone, of course. The Associated Press came out with its own Muslims-Are-Victims 9/11 story on Tuesday: “Two decades after 9/11, Muslim Americans still fighting bias.” It opened with another unsubstantiated anecdote that, as all such anecdotes do, revealed more than it intended: “A car passed, the driver’s window rolled down and the man spat an epithet at two little girls wearing their hijabs: ‘Terrorist!’ It was 2001, mere weeks after the twin towers at the World Trade Center fell, and 10-year-old Shahana Hanif and her younger sister were walking to the local mosque from their Brooklyn home. Unsure, afraid, the girls ran. As the 20th anniversary of the Sept. 11 terror attacks approaches, Hanif can still recall the shock of the moment, her confusion over how anyone could look at her, a child, and see a threat. ‘It’s not a nice, kind word. It means violence, it means dangerous. It is meant to shock whoever … is on the receiving end of it,’ she says.”

If that really happened, it’s a shame, but the fact that both the LA Times and AP had to lead with stories of people saying rude things to Muslims unwittingly reveals that they didn’t have anything worse to head up their stories: no stories of Muslims being attacked, of mosques being burnt down, of laws targeting Muslims in the United States and denying them basic rights. Nor should there be such stories. But the fact that there aren’t any gives the lie to the entire establishment narrative.

Meanwhile, SiriusXM host and frequent CNN contributor Dean Obeidallah wrote at CNN on Monday: “On September 10, 2001, I went to sleep a White guy. On September 11, I woke up an Arab.” This happened, you see, because after 9/11, people began to regard poor Dean as a member of a group that he says has been “demonized and hated by many of our fellow Americans — simply because we shared the same ethnic background, and in some cases religion, as the 9/11 terrorists.” The irony of his writing this for one of the world’s foremost media outlets, which frequently showcases his work, appears to have been lost on him.

The reality is much different from what these stories suggest. Newsweek recently noted that “as the 20th anniversary of September 11 approaches, the recent rise of many Muslim Americans to positions of power and influence—in Washington and in statehouses, on big screens and small ones, across playing fields and news desks—is a development that few in the U.S. would have predicted two decades ago, Muslims included.”

Meanwhile, opponents of jihad violence and Sharia oppression of women have genuinely experienced the marginalization that Obeidallah claims to have suffered. They have been defamed by the Southern Poverty Law Center, targeted by the social media giants’ Global Internet Forum to Counter Terrorism, and shunned by the establishment media.

In all this I haven’t even mentioned the misbegotten misadventures in Iraq and Afghanistan, or the U.S. government’s adamantine determination to ignore and deny the ideological wellsprings of the global jihad. But it all works together: the lesson most Americans will be told on Saturday is that twenty years ago, some “extremists,” akin to the January 6 “insurrectionists,” hijacked the peaceful religion of Islam, and since then Muslims have been victimized. The moral of the story? We must end all remaining counterterror measures directed at stopping jihadis. They’re “Islamophobic,” and the real problem is “white supremacists,” anyway. What could possibly go wrong? Go back to sleep.

Robert Spencer is the director of Jihad Watch and a Shillman Fellow at the David Horowitz Freedom Center. He is author of 23 books including many bestsellers, such as The Politically Incorrect Guide to Islam (and the Crusades), The Truth About Muhammad and The History of Jihad. His latest book is The Critical Qur’an. Follow him on Twitter here. Like him on Facebook here.

Pamięć i nauki z zamachu 9/11

Liat Collins
Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska

Strażacy Nowego Jorku oddają hołd ofiarom podczas uroczystości w 19. rocznicę ataków 9/11 / (zdjęcie: SHANNON STAPLETON / REUTERS)

Wystarcza podanie dnia i miesiąca. 11 Września lub  9/11. Wszyscy wiemy, o czym mowa. Wydaje się niewiarygodne, że minęło już 20 lat od tej daty, która wbiła się w kolektywną pamięć. Możemy mieć kłopot z przypomnieniem sobie, co robiliśmy tydzień temu o tej samej porze, ale trudno zapomnieć, gdzie byliśmy dwadzieścia lat temu, kiedy usłyszeliśmy tę wiadomość.

Jak wielu zauważało, Amerykanie w pewnym wieku zawsze będą pamiętać, gdzie byli, kiedy usłyszeli o postrzeleniu prezydenta Kennedy’ego, a Izraelczycy nigdy nie zapomną, co robili tego wieczoru, kiedy dowiedzieli się o zabójstwie Icchaka Rabina, ale 9/11 dotknęło wszystkich, wszędzie.

Kiedy redaktorka magazynu “Jerusalem Post”, Erica Schachne, poprosiła personel gazety o spisanie wspomnień z tego wydarzenia, wywołało to powódź tekstów – każdy osobisty, zależnie od wieku i miejsca, ale każdy mówiący o wstrząsie.

Ja zajmowałam się moim nowonarodzonym synem. Miał tylko 10 dni – obiecałam sobie, że nigdy nie będę oglądać wiadomości podczas karmienia dziecka. Siedziałam w fotelu w pokoju w moim jerozolimskim mieszkaniu i patrzyłam jak horyzont Nowego Jorku – i geopolityczna mapa świata – były brutalnie rysowane od nowa.

Mój obecnie już nieżyjący ojciec zadzwonił do mojej matki i jej reakcja także wryła mi się w pamięć. Kiedy oglądałyśmy zdjęcia padających Bliźniaczych Wież, co wyglądało, jak gdyby przez pomyłkę do wiadomości wstawiono sekwencję z filmu-horroru, instynktownie zrozumiała coś, czego wielu ekspertów jeszcze nie pojmowało: to jest wojna.

“Jutro pójdę odebrać maskę gazową dla niemowlęcia” – oznajmiła.

Patrząc wstecz rozumiem teraz, jak znaczące było to, że jeszcze przed 9/11 Izrael wyposażał całą populację w maski gazowe. Kiedy wysyłano nas do domu z porodówek, dostawałyśmy medyczne notatki, punkty APGAR i niezbędne papiery, by pobrać zestaw do użycia w przypadku wojny biologicznej. 

Widok Statuy Wolności i One World Trade Center, kiedy Hołd Światła zapalono na Manhattanie, by upamiętnić 19. rocznicę  ataków z 11 września 2001 roku na  World Trade Center. Z 9/11 Memorial & Museum na Manhattanie w Nowym Jorku (zdjęcie: REUTERS)

Było to dziesięć lat po wojnie w Zatoce, podczas której Saddam Hussein wystrzelił pociski Scud na Izrael – kolejne wydarzenie, które dało niezatarte wspomnienia wszystkim Izraelczykom nakładającym maski w uszczelnionych pokojach. We wrześniu 2001 roku Izrael był w stanie wojny z terroryzmem. To był szczyt drugiej intifady. Gilo, dzielnica Jerozolimy niedaleko od mojego mieszkania, była pod ostrzałem moździerzowym z Betlejem i Beit Dżala – miejsc, które Izrael przekazał Palestyńczykom zgodnie z Porozumieniami z Oslo. Były terrorystyczne zasadzki. A przede wszystkim był to czas, kiedy morderczy zamachowcy wysadzali się w powietrze zabierając ze sobą tak wiele niewinnych ofiar, jak to możliwe. Te wspomnienia także są niezatarte – nieustające opowieści o osobistym otarciu się o śmierć i o straszliwych stratach. Było tak wielu zabitych, że martwi tracili swoją indywidualną tożsamość i stali się znani kolektywnie jako ofiary potworności takich jak wybuch w pizzerii Sbarro (w którym zginęło 15 ludzi) lub wybuch w dyskotece Dolphinarium z jego śmiertelnym żniwem 21 osób, w większości nastolatków.

Nagłówki gazet, które czytałam na szpitalnym łóżku, donosiły o pierwszej konferencji w Durban, sponsorowanym przez ONZ zgromadzeniu, które zamieniło się w antyizraelski festiwal nienawiści. Jak na ironię, oficjalnym tytułem tej konferencji było: Światowa Konferencja przeciwko Rasizmowi, Dyskryminacji Rasowej  Ksenofobii i Pokrewnym Formom Nietolerancji. Najwyraźniej rasizm i pokrewne formy nietolerancji były akceptowalne, jak długo były skierowane przeciwko Żydom, nazywanym “syjonistami”.

Dwadzieścia lat później ONZ zaplanowała na ten miesiąc specjalną konferencję Durban IV, by świętować oryginalne wydarzenie sprzed 20 lat – jak gdyby jedno nie było wystarczającą farsą. Z dobrych wiadomości, kilkanaście krajów – włącznie z Kanadą, Wielką Brytanią, Austrią, Niemcami, Republiką Czeską, Australią, Holandią, Francją i USA – zadeklarowało, że nie chce brać udziału w powtórce tego odrażającego przedstawienia.

Świat zestarzał się nieco przez te 20 lat i odrobinę zmądrzał. Jest to mądrość zrodzona z bólu. Kiedy Izrael ostrzegał przez wszystkie te lata przed globalnym dżihadem muzułmańskich ekstremistów, informacja nie docierała do większości zachodnich stolic. Po dwudziestu latach mamy całą listę dużych miast na świecie, które zrozumiały jakie spustoszenia mogą spowodować terroryści z nożami, bombami lub pojazdami wjeżdżającymi w tłum ludzi.

Początek tysiąclecia był dekadą Al-Kaidy. Potem uwaga przesunęła się na ISIS, ale ich dążenie było takie samo – jak również ich gotowość do używania męczenników za sprawę. Jedną ze zmian, jaką pokazały wydarzenia 9/11 było to, że każdy mógł zostać ofiarą.

Kiedy urodził się mój syn, było kilku cudownie naiwnych życzliwych osób, które przewidywały, że kiedy dorośnie, nie będzie więcej wojen ani terroryzmu – że nie będzie musiał służyć w armii. Fakt, że w dniu jego brit – 9 września 2001 – były trzy ataki na Izrael, powinien być wskazówką, że nie wszystko na świecie jest w porządku.

Kiedy obchodzimy 20. rocznicę ataków 9/11, nie można (lub co najmniej jest niemądre) ignorowanie niedawnego pospiesznego wycofania się z Afganistanu sił USA i Zachodu. Powodem obecności USA było tam przecież to, że Afganistan pod rządami talibów gościł terrorystów Al-Kaidy. W jakiś sposób mamy teraz uwierzyć, że Taliban jest umiarkowany, że jest potencjalnym sojusznikiem sił dobra.

Innym niezatartym wspomnieniem jest chwila, kiedy trzymałam w ramionach mojego już kilkumiesięcznego syna, kiedy przyszła wiadomość o zamordowaniu dziennikarza Daniela Pearla. Zabiła go Al-Kaida w Pakistanie, a jednymi z jego ostatnich słów było: „Jestem Żydem”. Jego ścięcie było zapowiedzią tego, co stało się stałym sposobem działania ISIS. Zaprojektowany do wywoływania panicznego przerażenia, jest to terroryzm w najbardziej dosłownym sensie.

Później znaleziono i zabito Osamę bin Ladena w Pakistanie, niezbyt stabilnym mocarstwie nuklearnym. Jest oczywiste, że Pakistan często grał na dwa fronty, goszcząc terrorystów, podczas gdy nominalnie jest sojusznikiem USA.

Kiedy Afganistan rozpada się pod rządami plemiennego Talibanu, muszę zastanawiać się (i bać), co się zdarzy, jeśli niekonwencjonalna broń dostanie się w ręce terrorystów, dla których kult męczeństwa jest – perwersyjnie – sposobem życia.

Izrael jest bezpośrednim celem, ale żaden kraj nie jest bezpieczny. Iran i inni, którzy dostarczają broń Hamasowi i Palestyńskiemu Islamskiemu Dżihadowi w Gazie oraz Hezbollahowi w Libanie, nie żywią żadnej sympatii dla Zachodu. Palestyńczycy, co dobrze pamiętam, świętowali ataki 9/11 w ten sam sposób, w jaki przyjmowali wiwatami Scudy Saddama o dziesięciolecie wcześniej. Porozumienia Abrahamowe z Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi, Bahrajnem, Sudanem i Marokiem zrodziły się częściowo ze zrozumienia potrzeby zajęcia się islamistycznym ekstremizmem – czy to sunnickim, czy szyickim – wspólnie z Izraelem, który z powodu smutnej konieczności wyspecjalizował się w walce z tym zagrożeniem.

Dwadzieścia lat po 9/11, w epoce mediów społecznościowych, jest obciążające dla świata, że próbuje odwracać wzrok, kiedy islamiści z rozmaitych ruchów dżihadystycznych popełniają koszmarne masakry w Afryce i w wielu częściach Azji. Ignorowanie terroryzmu nie spowoduje, że zniknie. Z pewnością świat powinien był się tego dawno nauczyć. Potępianie islamistycznego ekstremizmu nie jest “islamofobią”. Odmowa zobaczenie i nazwania dżihadystycznego terroryzmu naraża na niebezpieczeństwo wszystkich, z wszystkich wyznań: muzułmanów, chrześcijan, Żydów, hindusów buddystów i innych.

Jesteśmy winni tym niemal 3000 ofiar wieczną pamięć o tym, co zdarzyło się w atakach na USA owego dnia. 11 września 2001 roku był nie tylko dniem w historii. Był początkiem nowej ery, która jeszcze się nie skończyła.

Liat Collins – Urodzona w Wielkiej Brytanii, osiadła w Izraelu w 1979 roku i hebrajskiego uczyła się już w mundurze IDF, studiowała sinologię i stosunki międzynarodowe. Pracuje w redakcji “Jerusalem Post” od 1988 roku. Obecnie kieruje The International Jerusalem Post.

Fragment okładki książki Michała Wójcika „Zemsta” (Wydawnictwo Poznańskie, 2021)

Zdrada i zemsta

MICHAŁ BOJANOWSKI

„DOWÓDCY CORAZ BARDZIEJ KRYTYCZNIE ODNOSZĄ SIĘ DO PONAGLEŃ CYRANKIEWICZA, OSTATECZNIE ODWRACAJĄ SIĘ DO NIEGO I PRZESTAJĄ MU UFAĆ, CO DE FACTO OZNACZA POZOSTAWIENIE RUCHU OPORU SAMEMU SOBIE. DOWÓDCY ŚLĄSKIEGO OKRĘGU W ROZMOWACH MIĘDZY SOBĄ MÓWIĄ, ŻE NIE CHCĄ TYM Z AUSCHWITZ POMAGAĆ, BO PRZECIEŻ TO SAME LEWAKI, DĄBROWSZCZAKI, A WŁAŚCIWIE ŻYDZI – TO PO CO SIĘ NARAŻAĆ? JAKI POLSKA MA W TYM INTERES?” – OPOWIADA MICHAŁ WÓJCIK, AUTOR KSIĄŻKI ZEMSTA. ZAPOMNIANE POWSTANIA W OBOZACH ZAGŁADY: TREBLINKA, SOBIBÓR, AUSCHWITZ-BIRKENAU, KTÓRA UKAZAŁA SIĘ W KWIETNIU NAKŁADEM WYDAWNICTWA POZNAŃSKIEGO.

.

Michał Bojanowski: 7 października 1944 roku w KL Auschwitz II-Birkenau Żydzi z Sonderkommando przeprowadzają powstanie. Podpalają jedno z krematoriów, część z nich ucieka z obozu. Bunt ostatecznie kończy się klęską, bo Niemcom szybko udaje się wszystkich wyłapać. Co to za pomysł, żeby garstka Żydów wzniecała powstanie?   

Michał Wójcik: Członkowie Sonderkommando byli jedynie częścią ogromnej konspiracji obozowej w Auschwitz. Bardzo długo planowano powstanie, które swoim zasięgiem miało objąć cały obóz. Żydzi z Birkenau mieli zgodnie z tym planem wysadzić kominy krematorium, dając hasło do walki. Ostatecznie jednak tylko oni chwycili za broń.

Dlaczego?

Konspiracja obozowa była bardzo podzielona. W Auschwitz I podziemiem rządziła, nazwijmy to, międzynarodówka, w skład której wchodzili przedstawiciele różnych środowisk, reprezentujący często zupełnie odmienne poglądy polityczne. Od początku mówiono, że sukces ewentualnego powstania uzależniony jest od pomocy z zewnątrz. Za kontakt z partyzantką Armii Krajowej odpowiedzialny był Józef Cyrankiewicz, który, choć później w PRL-u zbytniej chwały sobie nie przysporzył, w obozie zachowywał się fenomenalnie. Niestety jego współpraca z AK szła średnio, a potem już fatalnie. W końcu doszło wręcz do zerwania stosunków, AK „utraciła do niego zaufanie”. Kilka lat temu ukazała się książka prof. Ireny Paczyńskiej Grypsy z Konzentrationslager Auschwitz Józefa Cyrankiewicza i Stanisława Kłodzińskiego. Wyłania się z niej wstrząsający opis syzyfowej pracy Cyrankiewicza, który nieustannie domaga się od AK podjęcia jakiegoś działania, regularnie prosi o wsparcie. Przede wszystkim chodzi mu o pomoc dla więźniów politycznych, choć apeluje także o pomoc dla Żydów, którzy są gazowani w Auschwitz II. Domagając się pomocy, tłumaczy, że przecież obóz to gotowy „rezerwuar” kandydatów na partyzantów – więźniowie są „do wzięcia”, wystarczy pomóc im wydostać się na zewnątrz.  

Jak Armia Krajowa reaguje na te prośby?

Dowódcy coraz bardziej krytycznie odnoszą się do ponagleń Cyrankiewicza, ostatecznie odwracają się do niego i przestają mu ufać, co de facto oznacza pozostawienie ruchu oporu samemu sobie. Dowódcy śląskiego okręgu w rozmowach między sobą mówią, że nie chcą tym z Auschwitz pomagać, bo przecież to same lewaki, dąbrowszczaki, a właściwie Żydzi – to po co się narażać? Jaki Polska ma w tym interes?

Czy taka opinia była powszechna w AK?

Zdecydowanie, choć w sumie to dosyć dziwne, bo dowódcy doskonale zdawali sobie sprawę z tego, kim są więźniowie. W końcu tych kilkaset osób, które uciekło z Auschwitz, trafiało od razu do nich. Poza jednostkowymi, samodzielnymi uciekinierami, na wolność wydostawali się ci, których wytypował komitet konspiracyjny. Ogoleni, wytatuowani, o aparycji trupa, z szarą cerą i strachem w oczach musieli mieć od razu po wyjściu z obozu zapewnioną kryjówkę. Zarówno więc pomoc obozowego podziemia, jak i działaczy AK już za drutami były w kwestii ucieczki kluczowe. Partyzanci wiedzą zatem bardzo dużo o więźniach, widzą, że w konspiracji obozowej jest cała paleta opcji politycznych, a mimo to mają pretensje do Cyrankiewicza i całego PPS-u, że za dużo tam jest Żydów.  

Czyli nawet w Auschwitz Żydów jest za dużo. 

Adam Puławski, historyk państwa podziemnego, w swoich książkach bardzo dokładnie pokazał cały proces wyrzucania Żydów poza nawias polskiego społeczeństwa w okresie okupacji. Nasza wieloetniczna, wielonarodowa i wieloreligijna II Rzeczpospolita po wybuchu wojny zmienia swój charakter. I nie mówię tu o działaniach niemieckich. Polityczna elita podziemia inaczej już postrzega Polskę – jako twór prawny i organizację skupiającą obywateli. Inaczej także widzi swoje obowiązki wobec społeczeństwa. Państwo podziemne i rząd na uchodźstwie, o czym Puławski bardzo szczegółowo pisze, w pewnym sensie przyjmują ustawy norymberskie za swoje. To jest zdumiewające i wstrząsające! Powiem więcej – to jest karygodne i chyba domaga się jakiegoś rodzaju zadośćuczynienia, choćby w sferze symbolicznej. 

Bo oto od 1940 roku wyrzuca się Żydów poza nawias wspólnoty, nie tyle jednak – jak to było w prawodawstwie niemieckim – wspólnoty ludzi, istot ludzkich, co polskich obywateli z ich prawami i obowiązkami. Jeszcze na długo przed ostatecznym rozwiązaniem – a widać to w obiegu dokumentów polskiej dyplomacji – Żydzi przestają być Polakami. To tak, jakbyśmy wycięli z pola polskich zobowiązań np. wszystkich leworęcznych czy blondynów. A dlaczego ich? Bo tak! Oni tracą prawo domagania się pomocy od państwa polskiego. Nie mówię, że jej w ogóle nie ma. Przecież istnieje w radzie ministrów w Londynie reprezentant żydowskiej mniejszości, potem jest Żegota, są – nieliczne – procesy podziemnej Temidy i akcje przeciwko szmalcownikom, jednak wobec zorganizowanej akcji przemysłowego mordowania to mało, bardzo mało. Co ciekawe zdają sobie z tego sprawę sami członkowie podziemia. Po wojnie rusza wielki proces tworzenia „pamięci o wspólnocie”, rozbudowywany jest mit walki „za naszą i waszą wolność”. Pojawiają się partyzanci, akcje, działania, których w istocie nie było, a które miały udowodnić obraz wywiązywania się państwa polskiego z obowiązku ochrony współobywateli. Pojawia się fake-history. 

Na początku mojej książki cytuję kuriera komendanta głównego AK Adama Smulikowskiego, który dostał się do Szwajcarii w 1942 roku. W swoim raporcie, będącym analizą stosunków w zniewolonej Polsce, pisze, że Żydzi utracili już prawo nazywania się narodem, bo są zdemoralizowani, źle się zachowują, są tacy, siacy i owacy. Funkcjonariusz państwowy wydaje w całym swoim – katolickim? etnicznym? wojskowym? – poczuciu wyższości decyzję, że te trzy miliony żydowskich Polaków są już poza nawiasem, że już nas, prawdziwych Polaków oni nie dotyczą, że Polska nie ma wobec nich żadnych zobowiązań. Ludobójstwo jest straszne, okrutne, ale to nie jest już nasz problem. Smulikowski nie jest jedyny – dokładnie tak myślą podziemne elity. Taki opis rzeczywistości pojawia się również w raportach Karskiego. 

Z jakiego powodu bunt w Auschwitz był ostatecznie buntem tylko żydowskim? 

Tak jak wspomniałem, członkowie Sonderkommando byli jedynie częścią szerszej konspiracji obozowej, mieli dać sygnał do rozpoczęcia ogólnego powstania. Jak pamiętamy, zagłada odbywała się na samym końcu Birkenau, daleko za Auschwitz I, skąd Cyrankiewicz koordynował ruch oporu. Wciąż namawiał on Sonderkommando, aby czekać na wszystkich, czekać stosownej chwili, aby zbroić się również w cierpliwość. Żydzi byli temu przeciwni – pracowali w fabryce śmierci, codziennie odprowadzali na śmierć setki i tysiące innych Żydów, byli pewni, że także ich czeka taki los. Początkowo likwidacje całej grupy albo poszczególnych więźniów z Sonderkommando były dość częste, później, gdy ekipa się „sprofesjonalizowała”, Niemcy aż tak bardzo nie szafowali życiem doświadczonych pracowników. Zagłada skutecznie szła do przodu, w drugiej połowie 1944 roku miała się rozpocząć akcja wymordowania ponad trzystu tysięcy węgierskich Żydów, co wymagało ogromnej precyzji logistycznej. Ale i to musiało się kiedyś skończyć. Czekała ich śmierć, choćby dla zatarcia śladów. Członkowie Sonderkommando to wiedzą, bombardują ruch oporu apelami o przyspieszenie terminu powstania, chcą działać. Przekonują, że zaraz po nich przyjdzie kolej na innych. Powoli zresztą zbliża się front wschodni, esesmani nie ukrywają, że Auschwitz zostanie zrównane z ziemią. Cyrankiewicz z jednej strony próbuje więc wymusić na AK, aby pomogła w walce, z drugiej stara się gasić zapędy Sonderkommando. W końcu jednak dostaje jasny sygnał z podziemia, że nie będzie żadnej pomocy z zewnątrz. AK nie chce brać na siebie odpowiedzialności za losy tych, którym uda się uciec z obozu i nie będą mieli gdzie się podziać. Cyrankiewicz zaczyna prowadzić dwuznaczną grę – oszukuje Sonderkommando, mówiąc, że już, już, zaraz zaczniemy powstanie, jeszcze tylko chwila na dogadanie ostatnich szczegółów z podziemiem. Z drugiej strony wścieka się na podziemie, wysyła do Warszawy swoich kurierów, przekazując przez nich żądania, aby nie zostawiać więźniów samych sobie. W końcu, gdy już wiadomo, że pomoc nie nadejdzie, doprowadzeni do ostateczności Żydzi sami chwytają za broń. Bunt jest jednak nieudany, bo i członkowie Sonderkommando są podzieleni. Z różnych powodów, o których szerzej piszę w książce, obsługa dwóch krematoriów bierze udział w zrywie, inni tego nie robią. Działań nie udaje się skoordynować. Ucieka tak naprawdę około osiemdziesięciu niewolników. Niedaleko za obozem zostają wymordowani. 

Pomnikowy dziś rotmistrz Pilecki poszedł na ochotnika do Auschwitz, żeby przygotowywać tam ruch oporu. Sporo uwagi poświęca pan w książce jego pierwszej „piątce” konspiratorów. 

Bardzo niepokojące jest to, kim on tak naprawdę się otaczał. Jeśli chodzi o jego „piątkę”, to przynajmniej wobec dwóch postaci można mieć – delikatnie mówiąc – spore zastrzeżenia natury etyczno-moralnej. W oczach niektórych więźniów lekarz Władysław Dering i Alfred Stoessel byli zwykłymi mordercami, gnębicielami Żydów, słabych i chorych. Jeden przeprowadzał eksperymenty medyczne pod dyktando niemieckich lekarzy, drugi – szpilował. W książce zadaję pytanie: czy Pilecki o tym wiedział? Doktora Deringa znał przecież bardzo dobrze, przed Auschwitz obaj byli członkami TAP-u, razem konspirowali. Stoessela uważał za twardziela i dobrego konspiratora, który w godzinie próby nikogo by nie wydał. Moim zdaniem nie mógł nie wiedzieć, że oni dwaj – filary jego konspiracji – robili straszne rzeczy. 

W swoich raportach brał ich zresztą obu w obronę. Oznacza to, że znał zarzuty i bronił ich jako wybitnych konspiratorów. Tyle tylko, że oni mieli krew innych więźniów na rękach. 

Pilecki uznaje w pewnym momencie, że ruch oporu nie będzie miał w Auschwitz powodzenia? 

Nie, raczej dociera do niego, że nie otrzyma pomocy z zewnątrz. Poszedł do obozu, żeby zorganizować konspirację i wspólnie z AK przygotować jakąś większą akcję. Czekał rok, drugi, trzeci i się nie doczekał. Był świetnym organizatorem ucieczek. W końcu sam zdecydował się skorzystać z możliwości i zbiegł. Dalej próbował walczyć o pomoc dla więźniów, ale AK miała już wtedy inne priorytety. Dziś już się o tym głośno nie mówi albo „gmatwa się” cały obraz. Sprawy żydowsko-polskie (z braku innego określenia) to tylko część tej manipulacji. 

Oficjalnie wszyscy byli bohaterami. Jak pan sądzi, do czego prowadzi taka celowa, kłamliwa polityka historyczna? 

W książce Wojna nadejdzie jutro. Żołnierz legendarnego Kedywu AK ostrzega, wywiadzie-rzece ze Stanisławem Aronsonem, którą napisałem z Emilem Maratem, właściwie pada odpowiedź na to pytanie. Aronson, polski Żyd, po wojnie znalazł się w Izraelu, gdzie brał udział w kolejnych wojnach o niepodległość nowej ojczyzny. W rozmowie z nami opowiadał, co dzieje się z ludźmi, którzy są poddawani praniu mózgu, którym wbija się do głów bełkot polityki historycznej. Oni tracą krytycyzm, tracą zdolność samodzielnego myślenia, w końcu robią to, czego chcą od nich politycy, i ostatecznie stają się mięsem armatnim. Według Aronsona faszerowanie młodych ludzi pseudopatriotyczną papką militaryzuje nastroje – to bardzo groźny proces. Jeśli mówimy komuś od małego, że jest wyjątkowy, że może każdego uderzyć, zniszczyć i z motyką porwać się na całą armię – bo prawda jest w nim, bo ma moralną rację – to hodujemy w ten sposób półgłówków, którym rzeczywiście wydaje się, że z każdym wygrają. Czegóż bardziej potrzebują politycy niż mięsa armatniego, które łatwo kontrolować? Aronson wie, co mówi, ponieważ w mundurze chodził przez czterdzieści lat. Doskonale rozumie ten typ myślenia, bo na co dzień widział proces niszczenia prób pojednania z Arabami. Było już tak blisko pokoju, ale pewnym politykom bardzo zależało, żeby do tego nie doszło. Po obu stronach konfliktu zresztą. 

Oprócz żydowskiego oporu w Auschwitz przedstawia pan w książce losy powstańców z Sobiboru i Treblinki. Czym różnią się te historie? 

Przede wszystkim w tych dwóch obozach zagłady niewolnicy odnoszą powstańczy sukces. Działają sami – z oczywistych względów nie ma tu mowy o jakiejś wielkiej międzynarodowej konspiracji, tak jak w przypadku Auschwitz. Żydzi z chirurgiczną precyzją przygotowują się do walki i z sukcesem przeprowadzają akcje. Wielu udaje się zbiec. W obu przypadkach okazało się, że warto było próbować. Warto było ryzykować. Kto tego nie zrobił, i tak prędzej czy później zginął.

Treblince poświęcił pan już swoją poprzednią książkę. Czego nowego dowiemy się z Zemsty na temat ruchu oporu w tym obozie?

Wziąłem pod uwagę wiele nowych faktów, które lepiej pokazują nie tyle nawet konspirację, co samo powstanie. Jego kluczową fazą było wyeliminowanie esesmanów, to znaczy takie pokierowanie ich do lazaretu, żeby można ich tam było po cichu zlikwidować. Liderzy ruchu oporu wiedzieli, że powodzenie akcji zależy od pozbycia się tych kilkunastu, kilkudziesięciu esesmanów. Bunt miał wybuchnąć 2 sierpnia 1943 roku, kiedy część obsługi obozu pojechała kąpać się w Bugu. Byli skacowani po imprezie poprzedniego wieczora. W obozie pozostało ich znacznie mniej niż zwykle. 

Okazuje się, że konspiracja w Treblince swój model pozbywania się esesmanów opracowała tak samo jak powstańcy w Sobiborze. Obie ekipy niezależnie od siebie doszły do wniosku, że trzeba wyeliminować, jeden po drugim, esesmańską elitę. W Sobiborze wyglądało to tak, że Żydzi, znając pazerność Niemców na złoto i najróżniejsze dobra, ściągali ich do warsztatów i tam po kolei likwidowali. W Treblince natomiast wykorzystano pasję nazistów do mordowania. Esesmani byli tak bardzo rozmiłowani w zabijaniu, że wystarczyło im się po prostu podstawić. Zazwyczaj było tak, że gdy jakiś esesman zdecydował się któregoś więźnia zamordować, prowadził go do oddalonego od zabudowań obozu lazaretu i tam strzelał mu w głowę. Konspiratorzy postanowili, że właśnie tam będzie czekać na esesmanów niemiła niespodzianka. Ostatecznie ten plan nie do końca się udał, bo w Treblince, tak jak i w Auschwitz, zdarzył się falstart – strzelanina wybuchła wcześniej, niż zaplanowano. 

Mimo to więźniowie podpalili cały obóz, składający się głównie z drewnianych baraków, i ruszyli do walki. 

Skąd mieli broń? 

Z niemieckiego arsenału, a część zdobyli w walce. Włamanie do pilnie strzeżonego arsenału to osobna historia. Konspiratorzy aż trzy razy potajemnie wchodzili do środka. Na początku wyciągnęli granaty, które, jak się okazało, nie miały zapalników. Uprzedzając pytanie – robili to młodzi chłopcy, którzy nigdy nie byli w wojsku. Nie mieli pojęcia, jak wygląda granat. Musieli więc włamać się jeszcze raz, żeby je wszystkie odłożyć. I dostać się tam ponownie, żeby wyciągnąć granaty już z zapalnikami. Sceny jak z filmu akcji. A to przecież dopiero początek. Należało tak rozdystrybuować broń, by trafiła w ręce osób, które będą w stanie z niej skorzystać – do kombatantów kampanii wrześniowej, Żydów z polskiego wojska albo z armii czechosłowackiej, m.in. Rudolfa Masareka, jednego z liderów powstania. 

Kilka słów o nim. 

Rudolf Masarek trafił do obozu z ciężarną żoną. Ona od razu zginęła, jego wyłuskano z tłumu pędzonych na śmierć, chyba ze względu na prezencję. W obozie uchodził za uratowanego syna prezydenta Czechosłowacji, przez co miał specjalne fory – był pupilkiem sadysty, wicekomendanta obozu Kurta Franza, nazywanego z uwagi na swój nienaganny wygląd Lalką. Franz wybrał go sobie, bo w skrytości ducha też chciał być kimś takim. Masarek przed wojną był dandysem, playboyem, trendsetterem. Miał fabrykę męskiej galanterii – co sezon dyktował Pradze, w co się ubierać. Lalka ocalił go i zdecydował, że teraz „król krawatów” będzie jemu, prawdziwemu królowi Treblinki usługiwał. Będzie wyprowadzał mu psa na spacer. Masarek cierpliwie czekał na zemstę i w końcu, gdy wybuchło powstanie, dopiął swego. Strzelał ze zdobycznego karabinu i krzyczał w stronę oprawców: to za żonę, to za moje dziecko, za mój naród! Ten moment, gdy w akcie zemsty zabija esesmanów, utrwaliło w swoich wspomnieniach kilku więźniów. 

W książce porusza pan też kwestię obecności kobiet w obozach zagłady.  

To temat właściwie niezbadany. O ile sporo mówi się o kobietach w obozach koncentracyjnych, to brakuje jeszcze opracowań na temat ich obecności w fabrykach śmierci. Po co w ogóle Niemcy trzymali tam kobiety, skoro tak naprawdę potrzebni im byli jedynie silni i zdrowi mężczyźni? W Treblince było kilkadziesiąt kobiet, ale w Sobiborze już kilkaset. Więźniowie mieli hipotezę, że kobiety są tam po to, aby stanowić dla uprzywilejowanej kasty więźniów seksualną nagrodę. Że ich zadaniem jest odciąganie całej reszty od konspirowania. Miały być takim seksualnym trofeum dla żydowskich niewolników. Łamać obyczajowe tabu, demoralizować mężczyzn i tym samym pozbawiać ich woli oporu. Piszą o tym ocaleńcy zarówno z Sobiboru, jak i z Treblinki – mężczyźni, ale też kobiety. Być może tak duża liczba kobiet w Sobiborze miała związek z planowaną rozbudową obozu i zmianą jego funkcji. Z fabryki śmierci Sobibór miał się stać fabryką zbrojeniową. Tu musimy poczekać na ustalenia historyków. 

Czy kobiety odegrały jakąś rolę w powstaniach?

Wiadomo, że miały dostęp do miejsc, do których mężczyźni nie wchodzili. Zajmowały się na przykład sprzątaniem mieszkań esesmanów, zatem mogły ukraść im broń osobistą. W Sobiborze kobiety były znacznie rzadziej rewidowane, łatwiej więc przenosiły to, co niedozwolone. W Treblince były również asystentkami lekarzy obozowych, w związku z czym prowadziły składy lekarstw i przygotowywały zaopatrzenie dla przyszłych uciekinierów. Być może również truciznę. Wiemy, że niektórzy liderzy w takie cyjankalia zostali zaopatrzeni, chociażby Marceli Galewski, jedna z głównych postaci w Treblince. I zdaje się, że on niestety skorzystał z tej trucizny niedługo po ucieczce, już w lesie.  

Pańska książka opowiada również o tym, co później działo się z pamięcią o powstaniach, o jej zawłaszczaniu. 

Ta przykra prawda, że Armia Krajowa nie pomogła ani w Sobiborze, ani w Treblince, ani w Auschwitz, była po wojnie trudna do przyjęcia. A mimo to – co paradoksalnie jest dowodem na wyrzuty sumienia wśród kombatantów i weteranów – historia powstań w obozach zaczęła „pisać się” na nowo. W tej nowej historii to AK wyzwoliła Treblinkę i to samo próbowała zrobić w Auschwitz-Birkenau. 

W jakim sensie? 

Absolutnie dosłownym. Zarówno w okolicach 1968 roku, jak i później, już po odzyskaniu niepodległości, pojawiają się monografie, teksty, wspomnienia, z których jasno wynika, że to AK wyzwoliła Treblinkę, a nie sami Żydzi. Żydzi – w myśl tej nowej wykładni – to się właściwie bali, nie chcieli uciekać, a jak się już za opór wzięli, to i tak potrzebowali polskiego know-how. Dopiero polskie podziemie stanęło na wysokości zadania i wyzwoliło Treblinkę oraz Auschwitz. Twórcą tej fake historii był historyk z KUL-u Jan Gozdawa-Gołębiowski, były powstaniec warszawski. Sporo pisał – widocznie duże było zapotrzebowanie na tego typu fantastykę, szczególnie wśród Polonii w Stanach. Punktował te głupoty i prof. Grabowski, i prof. Libionka. Tymczasem po mojej pierwszej książce Instytut Pileckiego zaczął na nowo badać tę sprawę. Postawiono kuriozalną hipotezę, że pomoc AK wcale nie była niemożliwa – tu znaleziono odpis streszczenia jakiegoś dokumentu, tam kopię jakiegoś innego, zaginionego, z którego wynika, że podziemie planowało taką czy inną akcję. Tyle że poza tymi planami nic więcej się nie wydarzyło. To o tym krzyczą źródła – relacje samych powstańców, a przecież jest ich kilkadziesiąt. Instytut Pileckiego uznał jednak, że prawdy jeszcze nie znamy, że może kiedyś ktoś coś odkryje. Jasne, czekajmy.

Mimo wszystko zastanawia mnie, dlaczego Armia Krajowa uznała, że nie ma sensu pomagać osadzonym w obozach.

Wątpliwości urosną jeszcze bardziej, jeśli uświadomimy sobie, że podziemie to nie tylko AK. W lasach ukrywali się komuniści, socjaliści, narodowcy. Stefan Sendłak, członek PPS-u, który później współtworzył Żegotę, był zdumiony tym, że choć lasy, w których wybudowano Sobibór czy Bełżec, były naszpikowane partyzantami, nawet jeden jedyny raz nikt nie wykoleił tam żadnego pociągu. A przecież polscy partyzanci słynęli ze spektakularnych akcji tego typu. W 1943 roku AK miała już na koncie wiele akcji sabotażowych. Naprawdę nie można było pomóc ludziom, którzy jechali na śmierć? Zatrzymać pociąg i dać choćby cień szansy na uniknięcie komory gazowej? W tych transportach byli przecież mężczyźni, wielu sprawnych dwudziestolatków. Na pewno ktoś by przeżył. Nie podjęto nawet jednej takiej próby. 

Może partyzanci gardzili Żydami, którzy w powszechnym mniemaniu „szli jak barany na rzeź”. 

To kolejny mit, który wciąż pokutuje. Tymczasem jest wielu zagranicznych badaczy, którzy udowodnili i pokazali gigantyczną wręcz skalę żydowskiego oporu. W partyzantce na tzw. Kresach Wschodnich było ich naprawdę wielu. Jakiś czas temu w POLIN-ie odbyła się na ten temat międzynarodowa konferencja. Naukowcy z Ukrainy i Białorusi przyjechali z mapami, na których oznaczone były potwierdzone w ich lokalnych archiwach miejsca działania żydowskich partyzantów. Te mapy, wykresy i statystyki robiły wrażenie. Oczywiście mowa tutaj przede wszystkim o partyzantce komunistycznej czy komunizującej, której członkowie do dziś w polskiej historiografii funkcjonują w pejoratywnym kontekście jako „bandy”. 

A zatem jako „niepolska” partyzantka niepasująca do obrazu leśnych żołnierzy. 

Krzywdę tej historii zrobiły niewątpliwie dekady komunizmu, a potem lata „odkłamywania” historii. Ofiarą tego procesu stali się „nienormatywni” żydowscy partyzanci. Kolejny paradoks. 

Tymczasem Żydzi w gettach, obozach czy lasach zgłaszali się po pomoc do najróżniejszych środowisk i organizacji – od lewa do prawa. I ten, kto im akurat pomógł, mógł po wojnie „rzutować” na ich pamięć, determinować ją. Jeśli Żydzi dostali broń od komunistów, to w opracowaniach stawali się „bandami”, jeśli od AK – zyskiwali godne miano partyzantów, leśnych fighterów. 

Chciałbym jeszcze zapytać o Krzyk gęsi. To jeden z najbardziej poruszających rozdziałów Zemsty. 

Niemcy zbudowali Sobibór jako wzorowe gospodarstwo rolne – z oddali widać było pobielane ściany, ładne ogrodzenia, strzałeczki do obory, zagrody, stajni. Chodziło o to, by wywrzeć dobre wrażenie na ewentualnych kontrolach, ale również na przyjeżdżających ofiarach. W tym „gospodarstwie” trzymano też trzodę. Nie tylko po to, aby obsługa miała co jeść. Gdy Żydzi szli do komór gazowych, wypuszczano gęsi, żeby swoim jazgotem zagłuszały krzyki lamentujących, pędzonych na śmierć, w końcu mordowanych. Ale to nie wszystko.

W relacjach więźniów czytamy, że gęsi służyły esesmanom również jako element przykrywki dla społeczności lokalnej. Tu wchodzimy w rejony myślenia magicznego, ale moim zdaniem warto i ten wątek wprowadzić do historii Zagłady.

PRENUMERATA
Niemcy zaczęli opowiadać okolicznym mieszkańcom – zaniepokojonym, że przyjeżdżają do nich transporty ludzi, którzy potem znikają – że dochodzi tu do przedziwnej metamorfozy: Żydzi zamieniają się w ptaki i odlatują. Wiem, że gdy tak o tym mówię, brzmi to absurdalnie, ale w źródłach ślady takiego magicznego myślenia są czytelne. Wydaje się, że to jakiś pogłos baśni niemieckiej, ale i polskiej, z motywem przemiany ludzi w ptaki. Jak mówię: zdaję sobie sprawę, że to może brzmieć dziwnie – szczególnie dzisiaj, gdy świat za oknem wydaje się być oparty o mocne, racjonalne fundamenty – ale z takim magicznym zabiegiem mamy tu chyba do czynienia. Czy taka opowieść budziła wtedy zdecydowany sprzeciw słuchaczy? Nie wiem, nie potrafię tego rozstrzygnąć.

Tych przedziwnych, niezrozumiałych elementów w Zemście jest bardzo dużo. Zdumiewa na przykład fragment o tym, że Mandelbaum w Birkenau układał na boku ciała co piękniejszych pomordowanych, żeby je sobie pooglądać.

Rzeczywiście członkowie Sonderkommando wybierali spośród zagazowanych zwłok piękne ciała i zamiast spalić je od razu, delikatnie odkładali je na bok i zostawiali na koniec zmiany. Gdy zapytano Mandelbauma, dlaczego to robił, odpowiedział, że chciał na nie „ze łzami w oczach” po prostu popatrzeć. Podobno robił to w pojedynkę, a esesmani nie reagowali. Czy dlatego, że w Birkenau już nic nikogo nie dziwiło? 

Tytuł pańskiej książki to Zemsta. Czy powstania organizowano, żeby wziąć odwet na nazistach?

Główna motywacja to chęć przeżycia. Ucieczki. No i tak: zemsta. Zemsta jak najokrutniejsza. 

Mieli nadzieję, że wyjdą z tego cało?

Literacka figura wyboru godnej śmierci pojawiła się – choć nie jestem tego pewien – chyba równolegle lub zaraz po powstaniu w getcie warszawskim. Nawiązywał do niej choćby Marek Edelman. A jednak z wielu świadectw więźniów wyziera coś więcej – właśnie chęć życia. Po prostu. Za wszelką cenę. 

Skąd zatem tytuł pańskiej książki?

Właściwie niemal w każdej żydowskiej narracji pojawia się próba odpowiedzi na pytanie o motywacje. Powstańców i uciekinierów pytali o to krewni, którzy ocaleli, po latach pytały dzieci, bliscy, pytali dziennikarze. W większości narracji pojawia się motyw zemsty. To przecież bardzo ludzki motyw.  

Na dzień przed powstaniem w Treblince liderzy sprzysiężenia złożyli coś na kształt ślubowania. Kilku z nich przyrzekło, że nie uciekną, że będą walczyć do końca, osłaniać ewakuację pozostałych. Chcieli zginąć z bronią w ręku. Tłumaczyli to tym, że dla nich życie już się skończyło, nie mają dla kogo uciekać. Chcieli zatem zostać w obozie i zemścić się za śmierć bliskich. Ostatnie słowa Róży Roboty, która wraz z towarzyszkami dostarczyła powstańcom w Auschwitz-Birkenau ładunki wybuchowe, brzmiały: „Zemsta, siostry!”. 

PRZEKAŻ DAROWIZNĘ

W ROZMOWIE POJAWIAJĄ SIĘ ODNIESIENIA DO BADAŃ ADAMA PUŁAWSKIEGO, KTÓRY PRZEDSTAWIŁ SWOJE GŁÓWNE TEZY W ROZMOWIE Z MICHAŁEM BOJANOWSKIM NIEŁATWE TEZY ADAMA PUŁAWSKIEGO.

The Next Lebanon War

MATTI FRIEDMAN

Secretary-General of Hezbollah Hassan Nasrallah speaks to supporters during a rally near Beirut on Ashura Day, 2021MARWAN NAAMANI/PICTURE ALLIANCE VIA GETTY IMAGES

The rule for watching the Israel-Lebanon frontier is that although nothing seems to be going on, something always is. Nothing seemed to be going on, for example, on one of the afternoons I recently spent along the electrified fence trying to sense the course of events this fraught summer, gazing out at a green blanket of shrubbery stretching toward a cluster of Lebanese homes nearby. All was still in the late summer heat.

A bush rustled just across the fence and a gray sunhat appeared, followed by a bearded face and then a purposeful body belonging to a young man in a black Adidas soccer jersey—Hezbollah, but armed only with a camera. Anyone who’s ever spent time in an ambush or on guard duty knows how thrilling it is to have something to do after hours of boredom, and there was a spring in the man’s step as he strode in our direction. He raised his telephoto lens at a spot about 50 yards from where I watched with an Israeli officer and two soldiers. The guerrillas don’t operate alone, but the photographer’s comrades, presumably equipped with more than cameras, remained in the bushes, unseen.

The Hezbollah lookouts in the windows of the placid town nearby, Ayta ash-Shab, and scattered throughout the underbrush had probably seen the Israeli Jeep climbing the approach road to the border emplacement and knew its multiple antennas meant it belonged to a commander. They were waiting. The officer wasn’t surprised to see the photographer, who snapped a few dozen shots of us. We took a few cell-phone shots of him. Hezbollah watches the army watching Hezbollah watching the army. “This sector is like a game of chess,” the officer said.

The Lebanon frontier is rarely the first worry for Israelis or for international onlookers. There’s usually something that seems more urgent. But wise observers never take their eyes off this border for long. Looking west along the ridge from the point where I encountered the Hezbollah photographer, for example, it’s possible to see the spot near a bend in the road where, as usual, nothing appeared to be going on until one day in 2019 the army uncovered a Hezbollah attack tunnel 80 yards underground, with stairs rising to an exit located 250 yards inside Israeli territory. A sign in the tunnel read “To Jerusalem.” The guerrillas had been digging it for years. The army destroyed it, along with five others that were revealed at different points along the fence. Awareness of the border then receded, as it does, but anyone paying attention knows Hezbollah is hard at work and working hard to conceal it. Glimpses become possible here and there. Last year, what seemed to be a civilian home in the town of Ain Qana exploded when a Hezbollah weapons store detonated. And a few months ago, in an attempt to bring attention to what’s being built beneath the civilian landscape of Lebanon, the army released photos of what it identified as another weapons cache. This one, in the village of Ebba, was concealed in a civilian building next to a school.

What’s different this summer is that some of the important changes on the Lebanese side have become easier to see. Lebanon has long been a husk of a country, a loose arrangement among competing sects and factions, but now an economic crisis threatens to push the remains of the state toward genuine collapse. The young Israelis in the lookout posts can see it with the naked eye. Take Outpost Nurit, for example, one of the border emplacements I visited with the officer. (Nurit means “buttercup,” an odd name for a military position, but the army has always given bucolic names to its bases around here. I spent part of my own military service in the late 1990s inside Lebanon at a place called Pumpkin.) The outpost’s soldiers used to look every night at the lights of nearby Ayta ash-Shab. But now the village is mostly dark because electricity is scarce. The price of fuel nearly doubled just last month, and a few days before my encounter with the photographer, two Lebanese civilians were killed in a shootout at a gas station. A few days later, more than two dozen died when a fuel truck blew up in circumstances that remain unclear. Bakeries are struggling to keep the ovens going, supermarkets are throwing out meat because they lack power to run freezers, and half of the country’s people, about 3 million of them, are below the poverty line and sinking.

The trickle of desperate civilians trying to get across the border into Israel—some Sudanese migrants and other foreigners, but Lebanese citizens as well—has increased. They’re usually spotted by the young women soldiers in rooms full of screens who keep track of the border cameras and sensors, then intercepted by patrols of the brigade of military engineers currently responsible for the fence in this sector. I met a few of the brigade’s sunburned 20-year-olds lounging by their Humvee at the gate of a base just west of Buttercup, Outpost Livneh (“birch”), under towering concrete barriers erected to block sight lines and bullets from Lebanon, which is just a few yards away.

Driving the zigzag road up the border ridge from Western Galilee takes you out of Israel and into a high-elevation world that feels like somewhere else—a kind of in-between country that almost seems more Lebanese than Israeli. Down in the lowlands are beaches and restaurants where you can forget Lebanon and Hezbollah, but not up here. Israeli civilians live as close to the fence as the soldiers, but unlike soldiers, they never rotate out. At places like Kibbutz Adamit, the people who raise chickens and apples have lived through a half century of violence going across the border in both directions. There were the years of infiltrations by Palestinian terrorists in the ’70s and ’80s, such as the attack on a civilian bus at Avivim that killed 12 civilians, including 9 kids, or the one at the kindergarten at Kibbutz Misgav Am, or the school in Ma’a lot. There were dozens.

Then came Israel’s first major incursion against the Palestinian fighters in Lebanon in 1978, as the Lebanese tore themselves apart in a 15-year civil war; then the big, botched Israeli invasion of ’82, the First Lebanon War; then the 18 years of small-scale combat in Israel’s “security zone” in south Lebanon, which saw the eclipse of the Palestinian groups and the rise of the Shi’a army Hezbollah and its backers from Iran. That period, which the Israeli government finally recognized officially as a war just this year, ended in 2000 with a disorderly overnight withdrawal and the abandonment of Israel’s local Lebanese allies, followed by a Hezbollah takeover the same day. Viewed from the summer of 2021, it was an event reminiscent in nature, though of course not in scale, of the U.S. retreat from Afghanistan. The withdrawal in 2000 was followed by small attacks and infiltrations—three soldiers killed on patrol, a shepherd murdered in Western Galilee as he tended his flock, two army technicians shot off an antenna at Outpost Buttercup—and then, in the summer of 2006, by the Second Lebanon War.

Just beneath Outpost Birch, a few steps from the electrified fence, I stopped the car at the spot on the road where a Hezbollah team had crossed the border that summer of 2006 and surprised a routine patrol of army reservists, spiriting two bodies into Lebanon to serve as bargaining chips. An Israeli tank rushed into position by Outpost Buttercup, which Hezbollah anticipated, having kept a close eye on army maneuvers: An IED destroyed the tank and killed everyone inside.

Over the following month northern Israel was hit by thousands of rockets, and parts of Lebanon were ravaged by the Israeli Air Force. I covered that war, living in my parents’ reinforced “safe room” just south of the border in Nahariya, which became a ghost town as residents fled south. Since then, everyone here has been waiting for the “next war,” which is considered a foregone conclusion and is universally described in advance as much worse than the last one. Hezbollah’s rocket arsenal is bigger and deadlier than it was 15 summers ago, and in the Next War, it won’t be only northern Israel that’s in range. Hezbollah’s patrons in Iran are more emboldened now than they were in 2006, while our patrons, the Americans, are confused and ailing. We’re strong and heavy, and Hezbollah has the element of surprise. There isn’t likely to be a buildup. The Next War will start like the last one, all at once, when nothing seems to be happening.

Dan Kohn has lived at Kibbutz Adamit for 50 years. In the last war, when most people in the border zone evacuated to the south, he and the other residents stayed put. They’re so close to the fence that the Hezbollah munitions sailed right over their heads. Nothing hit the kibbutz until the last day of the war, when a Katyusha rocket destroyed a Daewoo Super Racer belonging to Kohn’s son, who’d parked it a few minutes before. Like most Israelis, Kohn has considerable regard for Hezbollah. “When they come over the fence, it won’t be with just two or three people, like the Palestinian groups in the old days,” he said. It’ll be a few dozen. The army has been warning that the Next War could involve an attempt by Hezbollah to capture an entire Israeli community and hold it, even just for a few hours or a day. This kibbutz would be one obvious target. It wouldn’t be that hard. It’s true that the army destroyed those six tunnels under the border. “But I sometimes wonder if they found the seventh,” Kohn said.

The residents of Adamit have regular meetings with army officers, who’ve assured them that in the case of a Hezbollah incursion, soldiers will reach them in minutes. “I don’t believe a word they say,” Kohn told me, but he didn’t seem too worried. Lebanon, with its bewitching landscape and tendency to deliver unpleasant surprises, is just part of his life. He took me for a drive along the fence, past the neighboring Bedouin village of Aramsheh, whose Israeli residents have relatives on the Lebanese side. We saw the blue metal barrels painted with the letters “UN” that mark the international border. A white UN helicopter passed overhead, part of the toothless international force that is meant to keep the peace along the border but can do nothing about Hezbollah. This afternoon the pilot would report, no doubt, that nothing was going on.

As I drove to meet Kohn at Adamit on Aug. 4, the radio reported a three-rocket attack launched from Lebanon, attributed to a Palestinian faction. No one was hurt. Israel responded with airstrikes that didn’t hurt anyone either, and then Hezbollah fired a barrage of 19 rockets over the border, the first time it had claimed responsibility for such an attack since the 2006 war. It was a uniquely public step. In a sign of growing stress inside Lebanon, the Hezbollah team that fired the rockets was detained and roughed up by furious Druze villagers who understood that their lives were at risk if the Israelis fired back. One of the Druze filmed it and put the video online. That was unique too.

Possible Hezbollah operatives dragged from their vehicles by local armed Druze villagers pic.twitter.com/PJJk6KYfEE

— ELINT News (@ELINTNews) August 6, 2021

The events demonstrate the immense gap between the concerns of Israelis and the preoccupations of Western observers. Israel now has Iranian proxies and allies on its borders with Lebanon, Syria, and Gaza and is regularly rocketed from territories it ceded in south Lebanon in 2000 and in Gaza in 2005. Since the 2006 war with Hezbollah, and through several rounds of fighting with Hamas, the propaganda of these groups has found purchase in Western societies and capitals. Hezbollah, like Hamas and like the Iranians who support them both, have an acute grasp of the addled intellectual moment in the United States and of the ideological confusion of what remains of the Western press.

They understand that the rocket launch from the civilian backyard in Gaza or Lebanon won’t be filmed; the innocent people killed in the Israeli counterstrike will be captured by a dozen film crews, then tweeted by supermodels and a few members of Congress as #IsraeliGenocide. A Hezbollah weapons warehouse located next to a school elicits a shrug; its destruction by an Israeli jet will be the subject of an “investigation” by Human Rights Watch and a photo essay in The New York Times in which a single empty school desk stands, undamaged and picturesque, in the rubble. The script is already written. Javad Zarif, until recently the Iranian foreign minister, has learned to condemn Israel not as an affront to the regime’s brand of fundamentalist Islam, but to “human rights, humanitarian law, and international law,” and growing numbers of Westerners think this makes sense. All of this was put to effective use by Israel’s enemies in the last war in Gaza in May—and all of it will come into play with greater force in the Next Lebanon War, whenever it happens.

Spending time on the border with Yitzhak Huri, a lieutenant colonel who’s the second-in-command of the army brigade in this sector, I asked if he thought Lebanon’s disintegration and the desperation of its citizens made war more or less likely. Does the crisis lead the Lebanese to pull back to avoid further mayhem, or go for broke? “When a person has nothing to lose, you can’t know what he’s capable of,” Huri said. “The same goes for countries.”

I put the same question to the Lebanon watcher David Daoud, who was born to a Jewish family in Beirut and lives in Washington, D.C., where he works with the Atlantic Council and the advocacy group United Against a Nuclear Iran. Hezbollah has never wanted Lebanon to be a prosperous state “like Israel or Singapore,” Daoud said, because that would limit its autonomy. But at the same time, he said, the organization’s interests aren’t served by another civil war or the kind of state collapse that would be hastened by a war with Israel at this moment. The group is more likely, Daoud thinks, to try to use the current crisis to make itself even more central to the lives of its followers by doing what it has always done: providing services that should be provided by the state but aren’t. Hezbollah is already distributing bread and fuel, and if it plays its cards right, it will emerge stronger. “The crisis hasn’t weakened Hezbollah, but it has constrained them to such an extent that they must act responsibly on the border,” Daoud said.

That’s why, for example, Hezbollah leader Hassan Nasrallah quickly announced that his group’s recent 19-rocket barrage was purposely aimed at open fields, not at Israeli civilians or even soldiers. He’s trying to project strength to his followers, insisting he’s unafraid of war, while calibrating his actions to avoid an explosion he won’t be able to handle. But it’s a hazardous game. Both sides may not want a war, but that doesn’t mean there won’t be one. Things could easily slip out of control no matter how closely each side watches the other.

What do Israelis see when we look into Lebanon? A place with beautiful forests and beaches, where different groups of people share a strip of Levantine coast, one that could have been as successful as Israel or more so—the “Switzerland of the East,” as people said in the ’50s and ’60s. Some of us see a country that has been an arena for misguided Israeli policies or the backdrop for a potent chapter of our own young lives as soldiers. Many see a continuous threat.

But there’s another story we might see across the fence this summer, as we struggle to emerge from an unprecedented period of political dysfunction of our own, with four elections in two years and no national budget, with political leaders who’ve tried to convince us to see each other as enemies, and with internal divisions that feel less bridgeable than ever before. Lebanon is a country that allowed itself to be hollowed out. Its different sects failed to create a national story about citizenship that superseded other loyalties, and the state was paralyzed until the fragile edifice corroded, until the forces of progress faded or emigrated and were replaced by religious and tribal powers not just indifferent to modernity but openly contemptuous of it. It’s a story of state collapse, which is one of the themes of this region in our times. The forces of disintegration are weaker in Israel than they are in Lebanon, but they’re present and will win if we let them. The neighbor across the fence isn’t just a problem or a threat. Lebanon is a possible future.

Matti Friedman is a Tablet contributing writer and the author, most recently, of Spies of No Country: Secret Lives at the Birth of Israel.