The German Political Foundations’
Work between Jerusalem, Ramallah and Tel Aviv: A Kaleidoscope of Different Perspectives

Gerald M. Steinberg

German Stiftungen [political foundations] are unique and controversial institutions. Many Western countries maintain cultural centers, usually linked to embassies, to promote their image around the world. However, only Germany does this through taxpayer-funded foundations, which are run independently by each of the political parties represented in the Bundestag. Their sizeable budgets are used for conferences, publications, and support for a select group of local partners, often ideologically aligned with the political party behind the foundation. With these resources, political foundations can become significant shapers of public opinion in the countries in which they operate—an issue that has led to the closure of offices in some countries, and to instances of sharp censure in Germany.

In the context of Israel and the conflict with the Palestinians, the activities of the six political foundations, particularly Rosa Luxemburg (Die Linke) and Heinrich Böll (Green Party), are especially controversial. The relationship between post-Holocaust Germany and the Jewish State is inherently entangled in multiple and complex layers. For some Israelis, German attempts to manipulate Israeli society and politics, while ostensibly intended to catalyze democratic debate, are seen as inappropriate and insensitive.

Against this backdrop, the publication under review here and the related conferences held at Haifa University and in Germany in 2016 [¹1] claim to provide a range of perspectives on the Stiftungen and their respective activities. To their credit, the two editors—themselves affiliated with German political foundations—do not attempt to conceal their motivations and those of their sponsors, which is to counter the Knesset legislative initiatives calling for increased transparency for nongovernmental organizations (NGOs) that are funded by foreign governments.

The campaign against this NGO legislation goes back to the initial draft of the law in 2009, which, with cross-party support, aimed at balancing freedom of expression with the need for greater transparency and accountability.[²2]  Before the final vote in 2011, the Böll Foundation led the other German Stiftungenin sending to Knesset members an unprecedented public letter opposing the legislation.^[33]  The two conferences and this book are continuations of this political campaign.

Many of the twenty short essays in the volume mix personal histories with ideological musings on Israel, the Palestinians, peace, social justice, and democracy. Most sing the praises of the foundations, condescend to Israelis, and criticize the legislation, claiming that it endangers their achievements. The combined result is a sponsored publication rather than an objective analysis.

Fania Oz-Salzberger’s overview of the uniquely fraught relationship between post-Nazi Germany and Israel is especially direct. She summarizes the “counterproductive” efforts to “normalize” the relationship, delves into current German–Israeli points of friction, including the legitimacy of the foundations’ political agendas, and criticizes Prime Minister Benjamin Netanyahu for, in her words, targeting them as “moral hypocrites, or worse.” But she also asks whether the foundations are capable of acting as “benign ‘neutrals’ from a powerful country whose own history is far from neutral.” Are they “honest workers in the fields of humanity and hope, or latter-day moral colonialists, pretending to even-handedness” (p. 12)?

Unfortunately, it seems that the other authors did not adopt Oz-Salzberger’s point of reference; had they done so, perhaps the foundation officials’ essays would have come across as less condescending. For instance, Dr. Ernst Kerbusch of the Friedrich Ebert Stiftung (Social Democratic Party), who boasts of his foundation’s role in helping the Israeli Labor party “recover from its political breakdown,” might have been more circumspect (p. 17).

Gerald M. Steinberg

Another example appears in the essay by Katherina Konarek, one of the book’s editors and also a veteran of the Friedrich Ebert Stiftung. She opens with an expression of moral equivalence and obtuseness that enrages many Israelis: “On the one hand, the Nazi dictatorship and the Holocaust had imposed a responsibility on the Germans towards the new State of Israel. On the other hand, there were millions of Palestinian refugees whose fate had been exploited in the context of the Cold War … ” (p. 35).

Turning to the NGO legislation, Konarek does acknowledge the key question of whether the foundations are “acting as foreign agents interfering in the sovereignty of the state” (p. 73). However, her response is unconvincing; she claims that they merely “catalyze debates,” as if Israelis need German politicians for this purpose. This argument is also not credible. She cites the Böll Foundation’s funding (revealed under the 2011 transparency law) of a “subcultural left-wing digital magazine criticized by the Israeli public for being antisemitic and pursuing an apartheid strategy towards Israel” and also attacked by “Israeli left intellectuals.” Konarek does not explain how German support of an English-language blog that demonizes Israelis promotes democracy.

The other essays written by various foundation officials are also aimed at mounting a defense of their agendas. Marc Frings, who represents the Ramallah office of the Konrad Adenauer Stiftung (KAS), contributes such a piece. His organization is affiliated with the ruling CDU party (headed by Chancellor Angela Merkel since 2005). One of West Germany’s founding fathers after the war, Adenauer spearheaded the difficult rapprochement with Israel. Writing at the present time, Frings emphasizes his foundation’s goals of promoting peace and Palestinian state-building, but avoids any mention of terrorism or the wars between Palestinian factions. He also highlights various funding partnerships, including with the Institute of Law at Birzeit University—ostensibly to encourage the “harmonization of law,” in other words, consistency in the legal code and its uniform application, both of which are essential for democracy (p. 106–07). In reality, that institute plays a leading role in weaponizing human rights and exploiting international law to attack Israel. Other KAS partners include the Society of St. Yves, a major BDS supporter affiliated with the World Council of Churches, and the Palestine Strategy Group—a project of a British NGO that consistently advocates for anti-Israel policies. Such “partnerships” appear to be inconsistent with the legacy of Konrad Adenauer.

Unfortunately, the book does not include a chapter on Adenauer’s Jerusalem office, which, over the past thirty years, has gone through a number of major changes. After a rocky start, it now judiciously eschews intervention in internal Israeli affairs and politics. The KAS Jerusalem office comes closest to the model of a “benign catalyst” to which the editors claim all the foundations adhere. An analysis of its evolution would have been useful. Instead, essays by two Israeli academics, Shlomo Shpiro and Benjamin Mollov, describe the projects they are carrying out in cooperation with the foundation.

The section written by Kerstin Müller, the former head of the Green Party’s Böll Foundation office in Tel Aviv, heightens the sense of political confrontation. Müller is the only author in the book who fails to mention the sensitivity of Germany’s relationship to Israel and the backdrop of the Shoah—nor does she demonstrate any understanding of, or interest in, Zionism and the centrality of sovereignty and self-determination for the Jewish people. A separate essay by Oz Aruch and Omer Hakim on the ideological conflicts in the Green Party on these issues presents a somewhat broader analysis, including reference to far-left interference in the 1984 Israeli elections, to which Yeditot Ahronot referred as a crude effort at foreign intervention, and “typical German chutzpah” (p. 43).

Müller’s use of the foundation’s money and power to intervene in Israeli politics and society and impose its own ideology—what might be called democracy by proxy—is symptomatic of this phenomenon. (During the 2015 Israeli election campaign, Müller posted a photo of herself with a placard from an Israeli political group that sought the defeat of Netanyahu.) As could be expected, Müller also condemns the NGO funding transparency laws. Indeed, the activities of the Böll Foundation are among the main examples raised in the criticism of foreign government-funded political interference in Israel.

Law professor Eli Salzberger focuses on the complexities of the political role of NGOs, beginning with a High Court decision from the mid-1980s that encouraged the circulation of petitions from “public cause organizations” (p. 80). The newfound influence of NGOs in politics and in the courts, leveraged almost entirely by organizations from the left of the political spectrum, triggered a backlash. He could also have mentioned the Israeli reaction to the central role of foreign-funded NGOs in the infamous 2009 Goldstone Report on the Gaza conflict, which accused the IDF of deliberately killing civilians and contained other forms of demonization. As Salzberger notes, Israel is not unique in passing laws on NGOs and foreign funding—at least seventy countries now have such legislation.

In this context, Salzberger briefly examines the Israeli legislation, explaining its political and legal sources and implications, and remarking that the language of a 2016 addition to the 2011 NGO funding transparency law could potentially include German foundations. He rejects the argument that foreign NGO funding is a threat to democracy but agrees that the foundations’ involvement “in internal political issues under debate is more problematic” (p. 87).

As opposed to that of Müller, the chapter by Walter Klitz of the Friedrich Naumann Foundation, affiliated with the Free Democrat Party (the flagbearer of what remains of liberal German politics), emphasizes Germany’s “special historical responsibility.” Unfortunately, instead of providing information on and an analysis of the foundation’s activities, Klitz joins in attacking the NGO transparency legislation, most of which, he recalls in passing, did not become law. Once again, the foundation’s political and ideological agendas seek to influence Israeli society, as Klitz singles out the Bayit HaYehudi [Jewish Home] Party for criticism.

Noticeably absent is a chapter on the Rosa Luxemburg Stiftung (RLS)—the arm of Die Linke, the radical far-left group formed from the remnants of the East German Communist Party (SED). Perhaps the editors and the other foundations behind this project realized that no credible defense of RLS’s very clumsy activities and partnerships in Israel was even possible.

Taken together, this collection of essays will not convince Israelis that the powerful German political foundations operating in Israel are benign catalysts of debate, and that the absence of funding transparency or oversight is not problematic. It clearly is. Indeed, the main takeaway from this book is the need for independent research on the agendas, activities, and impact of these foundations. Even if they were not German, their activities related to Israeli society and politics require systematic analysis. However, because they are German, the problems and insensitivities are more disturbing. The essays in this book, as well as the blatant omissions, and the attempt to end critical debate on foreign funding for NGOs—including the role of the foundations—will serve as useful points of reference for the next round of research and discussion on the topic. In this sense, the book is a valuable contribution.

Notes
1 The book includes the details of these conferences. The first, entitled, “New Gatekeeper in a Globalized World? The Israeli Transparency Bill: Legal and Political Aspects of the Work of Israeli NGOs supported from Abroad,” was held in Haifa in March 2016. The second, “A Player and Not Just a Payer? The Work of German Political Foundations Abroad,” took place in Bochum in July 2016.

2 In the interest of full disclosure, I should note that based on my academic work, several Knesset members from various parties consulted with me in writing this legislation, and I have authored a number of academic publications on these issues, none of which is cited in this book.

3 Heinrich Böll Foundation, “German political foundations write joint letter to Members of Knesset on NGO funding bills—Democracy,” November 20, 2011, https://il.boell.org/en/2011/11/20/german-political-foundations-write-joint-letter-members-knesset-ngo-funding-bills.

Pieniądze za mordowanie

Malgorzata Koraszewska

Hirsz Litmanowicz wraca do Polski

KATARZYNA ANDERSZ

Fragment okładki “Chiduszu” 10/2018 autorstwa Edyty Marciniak

KIEDY ZOSTAŁ CHŁOPCEM NA POSYŁKI DOKTORA MENGELE, MIAŁ DWANAŚCIE LAT. POTEM, W SACHSENHAUSEN, BYŁ OBIEKTEM ŚCIŚLE TAJNYCH MEDYCZNYCH EKSPERYMENTÓW. W MARSZU ŚMIERCI PRZEZ DWA TYGODNIE SZEDŁ W PIERWSZEJ PARZE PIERWSZEJ KOLUMNY. Z WYZWOLENIEM KOJARZY MU SIĘ TYLKO JEDNA MYŚL – JEDZENIE. MIAŁ CZTERNAŚCIE LAT I WIEDZIAŁ, ŻE MUSI PATRZEĆ JUŻ TYLKO NAPRZÓD. WYEMIGROWAŁ DO PERU, ZAŁOŻYŁ RODZINĘ, POWIODŁO MU SIĘ W ŻYCIU ZAWODOWYM. GDY WNUCZKA OZNAJMIŁA MU, ŻE PRZEPROWADZA SIĘ DO POLSKI, SKWITOWAŁ TO KRÓTKO: CZAS WRÓCIĆ NA STARE ŚMIECI. NA PYTANIE, CZY PODOBA MU SIĘ TU TERAZ, ODPOWIADA: CLARO! PO SIEDEMDZIESIĘCIU LATACH OD ZAKOŃCZENIA WOJNY ZE SWOJĄ RODZINĄ ZNÓW MÓWI PO POLSKU.

Stajnia

Jedzenia nie było już od dawna, nie jest w stanie sobie przypomnieć, czym się żywili. Może ktoś przyniósł im czasem kawałek chleba? Wody też brakowało. Żeby ją zdobyć, trzeba było wyjść ze stajni. Pewnego dnia usłyszeli szczekanie psów. Jego siostra Masza kazała jemu i drugiemu bratu, Nisimowi, wejść pod łóżko. Ona, jej mąż Abraham i ich roczny synek Szlomo Lejb zostali złapani. Wiedział, że trafią do Auschwitz. Wiedział, że to obóz śmierci. Nie rozumiał jednak, co znaczy słowo „eksterminacja”.

Nie pamięta już dokładnie, czy było to łóżko, czy tylko sam materac, obrócony tak, żeby można było się pod niego wsunąć. Razem z bratem przeczekali tam cały dzień. Kiedy wyszli, ulice były zupełnie puste. Złapano ich kolejnego dnia. W wywiadzie dla Fundacji Shoah, która w latach dziewięćdziesiątych nagrywała relacje ocalałych z Zagłady, rozmówczyni pyta Hirsza, jak to się stało, że zostali złapani?

„Jeśli mam być szczery, to nie chcieliśmy się już ukrywać. Byliśmy zupełnie sami. Ja miałem dziesięć lub jedenaście lat, mój brat trzynaście. (…) Wyszliśmy więc z ukrycia. Co innego mogliśmy zrobić?”.

Będzin

Wojna wybuchła, kiedy miał osiem lat. Kończyły się wakacje po pierwszej klasie. Cały język polski, który teraz sobie przypomina, jest właśnie z tego czasu. W domu rozmawiali w jidysz, nie byli przesadnie religijni, choć przestrzegali tradycji. Żyli skromnie, matka zajmowała się pięciorgiem dzieci, ojciec pracował jako szewc. Hirsz w zasadzie go nie pamięta, bo Szlomo Lejbusz zmarł młodo, już w 1933 roku, dwa lata po narodzinach syna.

Sprzed wojny pamięta jeszcze śmierć Józefa Piłsudskiego. Miał cztery lata, w całym mieście zaczęły wyć alarmy i dzwonić dzwony. Nie wiedział, co się dzieje, ale zapytał siostry i zapamiętał datę.

– Nie było getta, ale żyliśmy osobno – Żydzi i reszta – wspomina. Stanowili połowę populacji Będzina, więc i nie-Żydom zdarzyło się czasem wtrącić w rozmowie coś w jidysz. Życie było dobre, choć czasami w stronę wracających ze szkoły żydowskich chłopców leciały kamienie. – Miałem normalne życie, które przerwała wojna. Dopiero kiedy się skończyła, zrozumiałem, co się stało – mówi dzisiaj.

Auschwitz

Podróż z Będzina trwała godzinę. Około drugiej po południu stanęli na rampie w Birkenau. Z transportu trzech tysięcy osób oddzielono dziewiętnaście. Za selekcję odpowiedzialni byli lekarze Josef Mengele i Arnold Dohmen. Ten ostatni przyjechał do obozu po materiał do swoich badań nad wirusem hepatitis. Mengele jowialnie żartował, że znaleźli się daleko od raju, że jeszcze nikomu nie udało się stamtąd wydostać. – Mówił, ale nam było już wszystko jedno – opowiada Hirsz.

Kazano im pomaszerować do Auschwitz, tam ogolono im głowy i wysłano pod prysznic. Bali się, wiedzieli, co może oznaczać kąpiel. – Słyszeliśmy wcześniej różne rzeczy – przyznaje. Kiedy wyszli, ustawili się w rzędzie i dostali tatuaże. – Jesteście dziećmi, więc wytatuujemy wam małe cyfry – powiedział im czeski Żyd, któremu przydzielono to zajęcie. Hirsz dostał numer 125424.

Nisima już z nim wtedy nie było. Na rampie Hirszowi kazano przejść na jedną stronę, a bratu na drugą. Nie było czasu na pożegnanie, powiedzenie czegokolwiek. Poza dziewiętnastoma osobami reszta trzytysięcznego transportu trafiła prosto do komory gazowej.

– Będąc w obozie, zastanawiał się pan, dlaczego akurat panu się udało?

– Nie. Głowa była pusta.

– Myślał pan o Bogu?

– Nie.

– Co pomagało panu w takim razie przetrwać kolejne dni?

– Nadzieja na jutro i brak oczekiwań. Poza tym: szczęście – to jest cały sekret przeżycia.

PRENUMERATA
Chłopiec na posyłki

Hirsz w wywiadzie dla Shoah Foundation opowiadał: „Zamieszkaliśmy [w bloku] obok ludzi w agonii. Ciał pozbywano się od razu. Pierwszego dnia, jedno z naszych pierwszych doświadczeń… Leżeliśmy na piętrowych pryczach i w nocy usłyszeliśmy stukanie. Nie wiedzieliśmy co to, ale brzmiało to tak, jakby ktoś rzucał kamieniami. Ponieważ byłem na górnym łóżku, trzecim od dołu, wyjrzałem przez okno. Tuż pod naszym blokiem gromadzili zwłoki. W nocy wrzucali je na ciężarówki. Słychać było więc odgłos głów uderzających o boki ciężarówek. Tak było każdej nocy”.

Saul Hornfeld, kolega Hirsza, numer obozowy o trzy niższy: „Na bloku umierał cygański mężczyzna. Dostał zastrzyk fenolu prosto w serce, ale nie umarł od razu. Prosił o wodę, ale jej nie dostał. Umierał powoli, w ekstremalnym cierpieniu”.

W bloku nr 28, w którym przebywali, mieściło się też biuro komendanta obozu. Kiedy był w środku, strzałka na budynku wskazywała do wewnątrz. Kiedy wychodził, przekręcano ją w odwrotną stronę.

Hirsz został chłopcem na posyłki doktora Mengele, biegał z dokumentami po całym obozie. Polecenia zawsze dostawał jednak od cywilnych lekarzy, Żydów – jak sądzi – którzy zmuszani byli do pracy przy eksperymentach. Sam Mengele nigdy się do niego nie odezwał. Czasami udało mu się zamienić kilka słów z innymi więźniami. Dorośli pytali go, skąd jest, co stało się z jego rodzicami. – To były jednak głównie jęki, nie normalne rozmowy – mówi. Poza tym bał się komukolwiek zaufać. – Najlepiej było się nie odzywać. Nic i tak nie można było zrobić. Mimo że byłem bardzo młody, wiedziałem, że najlepszym wyborem było nic nie mówić.

Po około dwóch miesiącach w Auschwitz nagle z dziewiętnastki wybrano dwunastkę i wręczono im ich własne ubrania, w których przyjechali do obozu. Byli w szoku, nie słyszeli, żeby coś takiego wcześniej miało miejsce. Kazano im iść za krematorium. – Ciężko było sobie nawet wyobrazić, co może się stać – mówi Hirsz. Na rampie też przecież zostali powitani przez Żydów mówiących w jidysz. Jeden z dwunastu, Saul, który został wytypowany wraz ze swoim bratem, w ostatniej chwili wybłagał oficera SS, żeby Mosze został w Auschwitz. Powiedział, że brat ma gorączkę. Był przekonany, że muszą się rozdzielić, bo tych wybranych czeka pewna śmierć.

Po paru godzinach czekania wręczono im po kawałku chleba i zaprowadzono na stację. Jechali zwykłym pociągiem, w eskorcie dwóch SS-manów. Dzień później znaleźli się w Berlinie, stamtąd pojechali do pobliskiego obozu Sachsenhausen.

Eksperymenty

W obozie, po siedmiu tygodniach kwarantanny, stali się obiektem ściśle tajnych badań doktora Dohmena. O tym, że „sekretna formuła”, jaką musieli przyjmować, miała pomóc w wynalezieniu szczepionki na hepatitis, wirusa szerzącego się wśród niemieckich żołnierzy, dowiedzieli się dopiero po wojnie.

Hirsz, najmłodszy z całej grupy, dostawał tylko zastrzyki. Nieoznakowane ampułki w skórzanej lekarskiej torbie Dohmen przynosił ze swojego laboratorium. Saul, tak jak kilku innych chłopców, miał robione również punkcje do wątroby, które uchodziły za szczególnie niebezpieczne. Chłopcy gorączkowali, byli osłabieni, niektórym żółkła skóra. „W porównaniu do innych, którzy wykazywali się dużą brutalnością, Dohmen nie znęcał się nad nami. (…) Któregoś razu posadził mnie na kolanach i rozmawialiśmy przez kilka minut. Pytał mnie o moich rodziców i o to, skąd jestem. Chyba nie chciał pytać o zbyt wiele. W sumie zachowywał się poprawnie”, wspomina Hirsz.

Z kolei Saul mówił: „Dohmen, zanim usiadł, wykonał symboliczny gest. Zdjął pas, przy którym miał pistolet, i podał go Hirszowi. Chciał pokazać swoją pewność, żebyśmy odwdzięczyli się zaufaniem. Powiedział, że będzie starał się nie robić nic, co mogłoby poważnie zaszkodzić naszemu zdrowiu. (…) Na tym spotkaniu zdobył trochę naszego zaufania, ale pozostało dla nas zagadką, kim naprawdę jest”.

Czasami zastrzyki dostawali dwa razy w tygodniu, czasami przez kilka tygodni nie działo się nic. Mniej więcej w połowie 1944 roku Dohmen przestał przychodzić i eksperymenty ustały. Po wojnie Hirsz dowiedział się, że laboratorium, w którym prowadzono badania, zostało wtedy zbombardowane i cały zgromadzony materiał przepadł.

Przed sądem – a stanął przed nim dopiero w latach siedemdziesiątych – Dohmen zaprzeczał, aby kiedykolwiek miał być w Auschwitz, mimo że obciążały go zeznania grupy chłopców osobiście wytypowanych przez niego do eksperymentów. Utrzymywał, że w Sachsenhausen nie prowadził prawdziwych badań, a jedynie robił wszystko, by swoich podopiecznych uratować. Ta linia obrony nie została zakwestionowana i Dohmen nigdy nie otrzymał wyroku. Zmarł w 1980 roku.

Sachsenhausen

– Nie było tam źle – wspomina swój pobyt w obozie Hirsz. – Mieszkaliśmy w czystej celi. Tylko jedzenia nie było. Dieta taka sama jak wszędzie – na trzymiesięczne przeżycie.
Nie mieli przydzielonych zbyt wielu obowiązków. Saul był odpowiedzialny za czyszczenie łazienki, Hirsz i inni chłopcy za mycie okien. – Budziliśmy się wcześnie rano i jedliśmy śniadanie, na które składał się kubek kawy, tak jak w innych obozach. Na obiad była zupa. Wychodziliśmy na korytarz z miotłami i ścierkami. Robiliśmy to raczej po to, żeby mieć zajęcie, niż dlatego, że nas zmuszano. Lepiej było zamiatać podłogi niż po prostu leżeć w łóżku.

W lutym 1945 roku, gdy zbliżał się front, zdecydowano, że wszystkich, na których prowadzono eksperymenty, należy zabić, bo stanowili niewygodny dowód niemieckich zbrodni. Interweniował wtedy norweski lekarz, więzień polityczny Sven Oftedal, który w Sachsenhausen znalazł się za działalność w ruchu oporu. Przekonał lekarza obozowego, że chłopcy nie są zainfekowani chorobami zakaźnymi.

20 kwietnia Saul przyszedł do celi, w której mieszkali, i powiedział: – Szykujcie się, coś zacznie się zaraz dziać.

Marsz morderców

Podzielili ich na grupy, na każdą pięćsetkę przydzielając kilogramowy bochenek chleba. Hirsz i Saul znaleźli się w pierwszej kolumnie, w pierwszej parze. Widać było, że wojna powoli się kończy. Czasami jakiś Niemiec podrzucił worek ziemniaków, ale nie było tego nawet na tyle, żeby każdy dostał po jednym. Hirsz zapamiętał jednak przede wszystkim wrogość. Odmawiano im nawet wody. Wspomina też dziecko, które na niego wskazało i powiedziało do swojej matki: – Mamusiu, patrz, tam jest dziecko. – To nie dziecko, to morderca, jak wszyscy inni – odpowiedziała mu.

Po piętnastu dniach dotarli do Lubeki. Miasto było niezniszczone, sklepy pełne towaru. Nie wiedzieli, co ze sobą zrobić.

Francja

Myślał, że wróci do Polski, spróbuje dowiedzieć się czegoś o swojej rodzinie. Ktoś wskazał mu miejsce, gdzie przebywali żydowscy żołnierze z armii francuskiej uznani za więźniów wojennych. Jeden z nich, Markus Kohn, powiedział mu, że w Polsce nie ma czego szukać. Zaproponował, żeby chłopcy razem z nim wyjechali do Palestyny. Opuścili Lubekę 15 maja.

– Wszyscy wiedzieliśmy, że nasi rodzice nie żyją – mówi Hirsz. O rodzeństwie starał się nie myśleć w ogóle. – Gdybym sobie na to pozwolił, rozchorowałbym się. Dwie siostry miały już mężów. Gdyby nie wojna, mógłbym mieć dużą rodzinę w Polsce.

W trzy miesiące nauczył się francuskiego i poszedł do szkoły w Moissac, małej miejscowości nad rzeką Tarn. Przyuczał się do zawodu stolarza i przygotowywał do wyjazdu do Izraela. W międzyczasie siostra Hirsza, Sara, która przeżyła wojnę, pracując w fabryce w Karpatach, zamieściła w nowojorskiej gazecie ogłoszenie z informacją, że poszukuje swojej ciotki. Kiedy skontaktował się z nią Hirsz, ciotka wiedziała już, że Sara żyje i jest w obozie dla uchodźców we Włoszech. Od końca wojny minęły już wtedy prawie trzy lata. Kiedy przyjechał do obozu, w którym przebywało też sporo ocalałych z Będzina, nikt nie wierzył, że to Hirszowi, najmłodszemu z rodziny, udało się przeżyć. Wszyscy brali go za jego starszego brata.

Wrócił do Francji, zaczął pracę w Paryżu. W fabryce codziennie była popijawa. Mówiło się, że to z okazji dnia świętego takiego a takiego. Nie podobało mu się to. Chciał wyjechać do Stanów, ale polska kwota emigracyjna była już wyczerpana. Znajomy wyjechał do Kanady. Już miał do niego dołączyć, kiedy otrzymał list, że koledze wcale się tam nie podoba. – We Francji nie miałem futuro – mówi Hirsz. – Miałem za to ciotkę w Peru.

Jego siostra Sara miała wyjechać do Izraela. Kiedy jednak usłyszała, że w wojnie o niepodległość zginął brat jej męża, uznała, że za dużo strat już przeżyła. Wyjechali do Stanów.

Saul, kolega Hirsza, który w Auschwitz rozdzielił się z bratem, odnalazł go po dziesięciu latach od zakończenia wojny.

Hirsz ze swoim prawnukiem Noamem /fot. Chidusz

Rozmowy po polsku

– Nie mam szkoły, w sumie tylko cztery lata edukacji, to wszystko. Języków nauczyłem się ze słuchu. Po hiszpańsku mówiłem już po trzech pierwszych miesiącach pobytu w Peru u ciotki. Potem konstruowałem domy, najlepsze w tamtym czasie. Produkowałem meble do kuchni. Dwadzieścia pięć lat pracowałem dla Philipsa. Powodziło mi się – opowiada. W 1955 roku ożenił się z Normą. Mają trzy córki i syna. Żadnemu z dzieci nie opowiadał o tym, co przeżył w czasie wojny. Nie mówił też żonie, wystarczała jej świadomość tego, że wiele przecierpiał. Otworzył się dopiero przed wnukami. Teraz zapraszany jest na spotkania z młodzieżą i studentami, trzy lata temu napisał książkę. – Jeśli chodzi o politykę, wiele rzeczy może się powtórzyć – uważa.

Postanowił przyjechać do Polski, bo kiedy jego ojciec zmarł w 1933 roku, rodzina nie miała pieniędzy na postawienie mu macewy. Teraz na cmentarzu w Będzinie upamiętnił też całe swoje rodzeństwo, które zginęło w Zagładzie. – To, że jestem w Polsce, to dla mnie cud – mówi, siedząc na kanapie w domu swojej wnuczki Danielle we Wrocławiu. – Mam 87 lat. To dużo.

Danielle, która urodziła się w Izraelu, jest żoną rabina Wrocławia Davida Basoka. Ich syn, czteroletni Noam, chodzi do polskiego przedszkola, w którym szybko nauczył się języka. Dzięki temu może rozmawiać z pradziadkiem, bo to jedyny język, który obaj znają.

– Wszystko to jest nadal we mnie – przyznaje Hirsz. – Mimo to jestem szczęśliwy, udało mi się. To moja satysfakcja. Dzisiaj jestem stary, życie się kończy. Ale głowa pracuje, to najważniejsze. A kiedy jestem w Peru, mogę sobie zapalić cygaro.

Na do widzenia chce wiedzieć, gdzie zje we Wrocławiu dobrą zupę grzybową. – Pamiętam ją z domu. Nie skończę życia bez tej zupy – śmieje się.

Magazyn żydowski „Chidusz” ukazuje się od października 2013 roku we Wrocławiu.

Wersję drukowaną można zaprenumerować on line, kupić w Empikach, w synagodze Pod Białym Bocianem przy ul. Włodkowica 5a we Wrocławiu, MHŻP POLIN oraz w księgarni ŻIH-u w Warszawie.

Wersję mobilną (mobi, epub) można zamówić pod adresem office@chidusz.com bądź kupić w sklepie internetowym publio.pl

Magazyn żydowski „Chidusz” powstaje dzięki dotacji:

In New Interview, Congresswoman Ilhan Omar, Who Has Faced Antisemitism Allegations, Compares Israel to Iran

Benjamin Kerstein

Ilhan Omar (D-MN) speaks to the media after a lottery for office assignments on Capitol Hill in Washington, DC, Nov. 30, 2018. Photo: Reuters / Joshua Roberts.

Congresswoman Ilhan Omar of Minnesota, who has faced past antisemitism allegations, compared Israel to Iran in a Yahoo! News interview published earlier this week.

“When I see Israel institute a law that recognizes it as a Jewish state and does not recognize the other religions that are living in it, and we still uphold it as a democracy in the Middle East, I almost chuckle, because I know that if we see that in any other society we would criticize it, we would call it out, we do that to Iran, we do that to any other place that sort of upholds its religion,” Omar said.

“And so I am aggravated, truly, in these contradictions,” she added.

Asked about the position the US should take regarding the Israeli-Palestinian peace process, Omar replied she was in favor of  “an equal approach to dealing with both [sides].”

“Most of the things that have always been aggravating to me is that we have had a policy that makes one superior to the other, and we mask it with a conversation that’s about justice and a two-state solution, when you have policies that clearly prioritize one over the other,” she asserted.

Omar became a lightning rod for controversy following a November 2012 tweet she posted during a war between Israel and Hamas in the Gaza Strip, in which she wrote, “Israel has hypnotized the world, may Allah awaken the people and help them see the evil doings of Israel.”

The tweet was widely condemned as containing classic antisemitic themes regarding malign Jewish power and influence.

Omar repeatedly declined to repudiate the tweet for several years. In two interviews this month with CNN, she claimed she was only criticizing Israeli policies.

“I don’t know how my comments would be offensive to Jewish Americans,” she said. “My comments precisely are addressing what was happening during the Gaza war and I am clearly speaking about the way that the Israeli regime was conducting itself in that war.”

“What is really important to me is that people recognize that there is a difference between criticizing the military action by a government that has exercised really oppressive policies and being offensive or attacking to particular people of faith,” she told another interviewer.

After the publication of a critical op-ed by New York Times opinion editor Bari Weiss earlier this month, Omar finally appeared to walk back her sentiment, tweeting, “Hi @bariweiss, You are correct when you say, ‘Perhaps Ms. Omar is sincerely befuddled and not simply deflecting.’ In all sincerity, it was after my CNN interview that I heard from Jewish orgs. that my use of the word ‘Hypnotize’ and the ugly sentiment it holds was offensive.”

“It’s now apparent to me that I spent lots of energy putting my 2012 tweet in context and little energy is disavowing the anti-semitic trope I unknowingly used, which is unfortunate and offensive,” Omar continued.

She did tack on a caveat, noting, “With that said, it is important to distinguish between criticizing a military action by a government and attacking a particular people of faith.”

“It is important that when you see oppression taking place — when you see our values being attacked as humans — you stand up, and it doesn’t matter who the inhabitors of that particular region might be. Whether it is your father, your brother or your sister, you speak up,” she wrote.

Watch the Yahoo! News interview with Omar below:

Polscy Żydzi o patriotyzmie – OnetNews

  Onet News