Senior Polish Politicians Step Up Anti-Jewish Rhetoric

Ben Cohen

Senior Polish Politicians Step Up Anti-Jewish Rhetoric, as Dispute Over Widely-Condemned ‘Holocaust Law’ Continues to Rage

Polish neo-fascists gathering for an Independence Day march, Nov. 12, 2017. Photo: Reuters / Agencja Gazeta / Adam Stepien.

Accusations that American Jews are conspiring to squeeze billions of dollars out of Poland in Holocaust reparations, along with wild claims that Polish Jews were behind the Soviet deportations of Polish citizens during World War II, have spread like wildfire across the Polish media in recent days, after the country’s Senate approved widely-condemned legislation prohibiting discussion of Polish collusion with the Nazi genocide of the Jews.

One observer in Warsaw compared the present atmosphere in Poland to 1968 — when thousands of Jews were purged and driven into exile by an antisemitic campaign targeting “Zionists” that was led by the ruling Communist Party. The observer pointed to an unsigned editorial on the website of the pro-government TV Republika on Monday that accused the “Jewish community in Poland and its representative institutions” of “too rarely and too weakly defending Poland and the Poles in the international arena.”

The current conflict over the Holocaust legislation — which is scheduled to be signed into law by President Andrzej Duda later this month — “is a big test of loyalty for the Polish Jews whose organizations are linked personally and institutionally with American Jews,” the editorial said.

A number of recent cases of the use of antisemitic rhetoric in Poland were reported by the anti-fascist NGO “Nigdy Wiecej” (“Never Again”), which described them as “deeply alarming.”

Speaking on national television on Saturday night, Ryszard Czarnecki — the Polish vice president of the European Parliament — denounced “the circles of American Jews,” and claimed that Jews in the US “have often been even more aggressive” toward Poland “than the Jewish circles in Israel.”

Czarnecki, who represents the ruling Law and Justice (PiS) Party, approvingly quoted a maxim of Roman Dmowski — a violently antisemitic nationalist leader prominent in Poland during the inter-war years — declaring, “I am a Polish politician and I have Polish duties.”

Conventionally regarded as a mainstream conservative politician, Czarnecki even traveled to Israel in 2007, writing admiringly of his visit to the Knesset under the headline “Shalom Israel!” But his invocation of an organized Jewish campaign against Poland was strongly echoed by other leading PiS politicians. Many of them asserted that the concerns expressed by Jewish leaders about the possible censorship of Holocaust studies in Poland were a convenient mask for an offensive to secure unpaid compensation for Holocaust-era crimes.

“This is not about freedom, but about money, as always,” Sen. Jerzy Czerwinski of the PiS stated in a speech to the Polish parliament on Feb. 2. Speaking on national radio, his PiS colleague Artur Warzoch claimed that official US criticism of the Polish legislation was the result of “the activity of large lobby groups which directly influence congressmen ‎in the US and are linked with big money.”

Another PiS legislator, Sen. Jan Zaryn, warned darkly on TV Republika that “all kinds of instruments will be used, because it’s a struggle for real money … There are secret moves (against us,) we are the only country that has not passed a restitution law.” (Current Polish legislative proposals for restitution have been strongly criticized by Jewish organizations for leaving the vast majority of Holocaust survivors and heirs ineligible for compensation.)

Writing in the nationalist weekly Mysl Polska, Janusz Sanocki, a far-right parliamentarian, asked openly, “What kind of order will Uncle Sam’s army install, and what are the crimes attributed to us by ‘the older brothers in faith’ — the Jews?”

Sanocki continued : “It’s simple. It’s about the post-Jewish property worth billions of dollars left behind by the Holocaust victims, the Jews who left no heirs … The Poles have to give them billions for the heirless property left by Jews. Thus they need to be softened and accused of Nazism. Thus the talk of ‘Polish death camps’ and the tales about Polish crimes against Jews.”

These claims of a current Jewish conspiracy against Poland were matched with comments from other nationalist politicians alleging a historical conspiracy as well.

“The Holocaust against the Poles continued after World War 2,” PiS MP Krystyna Pawłowicz wrote on Facebook.

She continued, “ISRAEL, are these JEWS guilty of crimes against the Poles?” before providing a list of Soviet security officials supposedly of Jewish origin.

Almost 1.5 million Poles were deported by the Soviet occupation authorities to gulags in Siberia during the early period of the war. According to the eminent historian of Poland, Prof. Norman Davies of University College, London, these victims also “included 100,000 Polish Jews, headed by the Chief Rabbi of Warsaw, Moses Schorr.” Nonetheless, the assertion that the Jews encouraged and organized Soviet repression of Poles is a common one in right-wing groups.

Speaking on Polish radio, Marek Jakubiak, another far-right MP, claimed that “the Jews welcomed them (the Soviet Red Army) with flowers.”

“I’m asking, where were the Jews when 500,000 Poles were murdered in front of their eyes, and 2 million Poles were put on the trains of death to Siberia,” Jakubiak raged. “I’m asking if there was even a single Pole saved by Jews in a situation like that.”

In a separate interview, Jakubiak took aim at the museum at the site of the Auschwitz death camp in Poland, where nearly one million Jews — the largest group by far — were murdered by the Nazis.

“Perhaps we should only allow Poles to guide the tours in Auschwitz,” Jakubiak said, claiming he had been told “there is little about the Polish people there.” According to the United States Holocaust Memorial Museum, 147,000 Poles were deported to Auschwitz, of whom 74,000 perished in the camp.

Pawel Kukiz — a former candidate for the Polish presidency who received 21 percent of the national vote in the 2015 election — told national TV that any discussion of Polish collusion with the Nazis amounted to a “moral, ethical Holocaust against the Poles.”

“My mother helped Jews in Warsaw, she told me about it,” Kukiz said. “I have many Jewish friends. And I would not call the communist system ‘Jewish,’ despite the fact all the senior personnel in the security service, the NKVD, the judiciary were people with (Jewish) names like Szechter, Michnik, Morel, Swiatlo, Rozanski, Goldberg.”

For some legislators, meanwhile, the Holocaust bill as currently worded does not go far enough.

“We may have gone too far in softening the law,” PiS parliamentarian Stanislaw Pieta said on national radio, in a reference to the law’s exemptions for “academic” and “artistic” activity related to the Holocaust.

“If there is, for example, a theater play that twists history, the law is toothless,” Pieta complained.

“Perhaps the law will be amended soon to counteract such phenomena,” he added.

Było, jak było

Jerzy Jedlicki*

Warszawa, wieczorne uroczystości na kopcu Powstania Warszawskiego (Fot. Sławomir Kamiński / Agencja Gazeta)

Rok 1943. Drużynowy komunikuje mi, że jako Żyd nie mogę pozostać w drużynie. Gdyby jeszcze powiedział, że moja obecność może być zagrożeniem – to bym zrozumiał. Ale nie. “Ty jako Żyd”

1.

We wrześniu 1941 roku, mając 11 lat, zostałem uczniem klasy piątej w prywatnej szkole przy ulicy Sewerynów w Warszawie. Była to dobra, patriotyczna szkoła, w której uczyliśmy się potajemnie historii Polski. Do dziś pamiętam, jak pisałem wypracowanie o księciu Józefie. Było nas w klasie sześciu chłopców i dziewięć dziewczynek. Chyba na początku następnego roku szkolnego my, chłopcy, zostaliśmy zaproszeni po lekcjach do domu dyrektorki, gdzie przywitał nas poważny, na oko 30-letni pan, który powiedział nam, że jeżeli zechcemy, a nasze matki wyrażą zgodę, możemy przystąpić do tajnego polskiego harcerstwa.

Aż nam dech zaparło. Tylko jedna z matek, zalękniona o swego jedynaka, się nie zgodziła. Moja matka wyraziła zgodę bez wahania. I tak nasza piątka stworzyła zastęp, jak się wkrótce dowiedzieliśmy, 16. Warszawskiej Drużyny Harcerzy. Naszym zastępowym został Zbyszek Stok, morowy kolega i przewodnik, który miał chyba nie więcej niż 18 lat. Nad wszystkim czuwał jednak drużynowy Michał, ten właśnie, co nas przyjmował. Ze względów konspiracyjnych nie wolno było zwracać się do starszych “druhu”, tylko po imieniu.

Następny rok upłynął nam na częstych zbiórkach po domach, grach harcerskich i zdobywaniu sprawności. I tak na ulicach sterroryzowanej Warszawy graliśmy w podchody, w których nasz zastęp miał śledzić nieznanych nam chłopców z drugiego zastępu. Zdobywałem sprawność “sygnalizatora”. Uczyliśmy się historii harcerstwa, a zwłaszcza tradycji naszej drużyny, podobno jednej z najświetniejszych, z której mieliśmy być dumni. Wszystko to było dla nas fascynującą przygodą, nauką koleżeństwa i wzajemnego zaufania.

Aż nadeszła wiosna 1943 roku. Miasto zasnuło się dymem z getta i zapachem spalenizny. W mojej klasie dziewczyny, też zresztą harcerki, zawsze uwielbiały przynoszone z domów dowcipy o Żydach, a w czasie powstania i bombardowania getta zapanowała atmosfera szczególnego podniecenia.

Nie było to przyjemne, starałem się, jak mogłem, wyłączać z tych rozmów, ale w pewnym momencie sam stałem się ich przedmiotem. W roku 1942 w mojej klasie i zarazem w zastępie pojawił się chłopak, który był ze mną w szkole na Mokotowie przed wojną i znał mnie pod dawnym moim nazwiskiem. Szczęśliwie, gdym tylko go zauważył, zdążyłem odciągnąć go na bok i wyjaśnić moją sytuację. Jurek R., ewangelik, od razu pojął, w czym rzecz, i przez osiem miesięcy trzymał gębę na kłódkę. Wszelako któregoś dnia zdradziliśmy się mimo woli w rozmowie, że znamy się od dawna. W ślad za tym koledzy, którzy jakieś podejrzenia co do mnie już mieli, przycisnęli mojego imiennika do ściany, a on wszystko wygadał.

Karuzela przy ul. Bonifraterskiej podczas walk w getcie (z tyłu widać mur, a na pierwszym planie po prawej – niemieckie działko). Ta była nieczynna. Na placu Krasińskich kręciła się druga

Atmosfera wokół mnie zrobiła się nieznośna. Mniejsza o szkołę: ostatnia, siódma klasa już się kończyła, a denuncjacja – w tej szkole – była raczej nieprawdopodobna. Ale harcerstwo!

Nie pamiętam, czy to Zbyszek zawiadomił mnie, że mam się zgłosić do drużynowego, czy sam o to poprosiłem. Nie było to zapewne zgodne z regułami konspiracji, ale my, chłopcy, znaliśmy adres drużynowego i mieliśmy prawo zgłaszać się do niego z problemami. Wspiąłem się więc na najwyższe piętro domu przy placu Zbawiciela.

Michał zakomunikował mi dość oschle, że jako Żyd nie mogę pozostać w drużynie. We mnie jakby piorun trzasł. Gdyby jeszcze powiedział, że moja obecność może być zagrożeniem – z pewnością bym zrozumiał. Ale nie. “Ty jako Żyd”. Wtedy stało się coś, czego się później przez lata wstydziłem. Rozbeczałem się – i przez łzy bełkotałem, że nie jestem Żydem, tylko Polakiem i katolikiem, a moja rodzina jest polska od pokoleń. Była to prawda, ale ja odcinałem się w ten sposób od tych, co ginęli za murem. Drużynowego i tak nie przekonałem, a był to człowiek, którego szanowałem jako naszego wychowawcę, jako wzór pedagoga.

Stanęło ostatecznie na tym, że nie jestem z drużyny wprost wyrzucony, mam tylko przez wakacje porządkować biblioteczkę drużyny, schowaną na jakimś strychu, i nie pokazywać się więcej na zbiórkach.

Zgodziłem się na ten upokarzający układ i robiłem, na co mi pozwolono. Tego lata 1943 roku byliśmy szantażowani i zadenuncjowani przez szmalcowników (co z tą historią nie miało żadnego związku). I trzeba było po raz czwarty zmieniać adres, meldunki i metryki. Po tych wydarzeniach zostałem umieszczony w internacie oo. marianów na Bielanach: czy z domysłem ich, czy nie, to nie było jasne. Tam zaś pojawił się dla odmiany Feliks S., chłopiec z drugiego zastępu, z arystokratycznej familii, który na spacerze zaczął mnie zaczepiać i zagajać w te słowa: “Co też u pana słychać, panie Grosman?”.

To już zaczęło wyglądać niebezpiecznie. Moja matka, której to opowiedziałem, poszła sama do drużynowego. Michał przyjął ją uprzejmie, wysłuchał, po czym oświadczył: “Za bezpieczeństwo pani syna ręczę, moi chłopcy zostaną poinstruowani, ale – dodał z naciskiem – w polskim harcerstwie nie ma miejsca dla Żydów”. Kilka dni później Felek podszedł do mnie, podał mi rękę i powiedział: “W porządku, bądź spokojny”. Zaczepki się skończyły.

Trafiłem raz jeszcze do harcerstwa w czasie powstania warszawskiego. Chciałem mimo wszystko zgłosić się do mojej drużyny, ale działała w innej części miasta. Przyłączyłem się więc do innej, powiślańskiej, posłusznie odbywałem służbę wartowniczą i biegałem z listami poczty harcerskiej. Ale serca już do tego nie miałem, czułem się wykluczony. Po wojnie nie miałem też ochoty wracać do ZHP, a jednak nie były mi obojętne wiadomości, że jeden mój kolega z zastępu zginął pod bombami, Felek stracił nogę, a drużynowy Michał zginął na Starówce, podobno przy słynnym wybuchu niemieckiej pułapki pancernej wyładowanej dynamitem.

Kiedy Władysław Bartoszewski ogłosił w “Tygodniku Powszechnym” w roku 1963 apel o nadsyłanie wiadomości o Polakach, którzy pomagali Żydom, w relacji, którą napisałem razem z matką, pisaliśmy i o tych, co pomagali, i o tych, co szkodzili, chociażby tylko moralnie, a pośród kilku przykładów znalazł się i ten, dwakroć później powtórzony w obu wydaniach antologii (”Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939-1945”, oprac. Władysław Bartoszewski i Zofia Lewinówna, wyd. 2 rozszerzone, Znak, Kraków 1969, s. 679). Co ciekawe, temat ten nie wywołał wówczas żadnego odzewu.

2.

W ankietach personalnych, które trzeba było po wielekroć wypełniać, na pytanie: “Do jakich organizacji należał pan w czasie okupacji?”, odpowiadałem: “do Szarych Szeregów”. Do czasu, kiedy mój kolega z Instytutu Historii PAN, przedwcześnie zmarły Jerzy Janusz Terej, kiedy mu wspomniałem o moich przejściach z harcerstwem, uświadomił mi, że 16. WDH nie weszła w skład Szarych Szeregów. Według niego nie należała również do HP (Harcerstwo Polskie albo Hufce Polskie) i pozostała cały czas osobna.

Niemniej z książki Tereja o Stronnictwie Narodowym w czasie wojny można się było dowiedzieć, że na Starym Mieście poległ ”kwiat Harcerstwa Polskiego” i zarazem Narodowej Organizacji Wojskowej, a wśród innych wymieniony też został Michał Wojnicz-Sianożęcki (Jerzy Janusz Terej, ”Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji”, Książka i Wiedza, Warszawa 1971, s. 368-378). Sprawa przynależności nie jest więc do końca wyjaśniona, jednakże źródłowa praca Tereja opowiada m.in. o toczącej się przez cały okres okupacji walce ideowej o wpływy w harcerstwie między obozem legionowym a organizacjami wywodzącymi się z pnia endeckiego.

Do nas, nastolatków, niewiele z tego docierało: ledwie pamiętam zbiórkę zastępu, na którą przyszedł Michał i coś nam mówił o rozłamie w ZHP – ale z tego niewiele żeśmy wtedy uchwycili. Dopiero po latach, konfrontując moje wspomnienia z literaturą przedmiotu, zrozumiałem, że znalazłem się w pobliżu frontu walki o narodowe wychowanie młodzieży. HP było organizacją od Szarych Szeregów mniej liczną i słabszą, niemniej liczyć miało ponad tysiąc harcerzy i harcerek wychowywanych w duchu katolicko-narodowym, z wykluczeniem wszelkich obcych przymieszek.

Kto choć trochę przeglądał tajne gazetki czasu wojny, wie dobrze, iż antysemityzm był wówczas, z chlubnymi wyjątkami – jak “Biuletyn Informacyjny” czy prasa lewicowa – tendencją niemal powszechną i niewielu jego adherentów, w tym wychowawców młodzieży, uświadamiało sobie, zwłaszcza w roku 1943, że ma on wątpliwą komponentę etyczną. Skąd więc dziś taka wrzawa, szanowni państwo? Było, jak było, już się tego nie zmieni.

*Jerzy Jedlicki – ur. w 1930 r., historyk, emerytowany profesor Instytutu Historii PAN. Autor m.in.: ”Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku”, ”Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta”, ”Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności”. Redaktor i współautor ”Dziejów inteligencji polskiej do roku 1918”. Przewodniczący rady programowej Stowarzyszenia przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii ”Otwarta Rzeczpospolita”

Oświadczenie prof. Pawła Śpiewaka, dyrektora Żydowskiego Instytutu Historycznego

Paweł Śpiewak

Oświadczenie prof. Pawła Śpiewaka, dyrektora Żydowskiego Instytutu Historycznego, w sprawie projektu nowelizacji ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej.

PROF. DR HAB. PAWEŁ ŚPIEWAK – dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego

Wyrażamy najwyższe zaniepokojenie projektem nowelizacji Ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o grobach i cmentarzach wojennych, ustawy o muzeach, ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary oraz ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej, a przede wszystkim wprowadzeniem do ustawy artykułów 55a i 55b.

Wydaje nam się, że brzmienie zapisów projektu ustawy jest wysoce nieprecyzyjne oraz pozostawia bardzo wiele niejasności. W szczególności chodzi o brak określenia, czym jest „działalność artystyczna lub naukowa”, jak i statusu wypowiedzi w przestrzeni publicznej wchodzących w zakres ustawy.

Bardzo wiele dokonań badawczych o wysokiej wartości poznawczej jest podejmowanych przez osoby bez tytułu naukowego, które według projektu ustawy będą mogły być penalizowane.

Nierozstrzygnięta jest również kwestia edukacji – projekt ustawy pozostawia możliwość penalizacji za działalność edukacyjną w szkołach oraz instytucjach takich jak Żydowski Instytut Historyczny, gdy mowa będzie o napięciach polsko-żydowskich.

Nie do zaakceptowania jest również pkt 2. ustawy o karaniu działań nieumyślnych.

Wydaje się nam, że nowelizacja tej ustawy w takim brzmieniu jest regresem, jeśli chodzi o swobodę badań, wypowiedzi i popularyzację wiedzy.

Apelujemy do posłów, senatorów i Prezydenta RP, aby ustawa nie weszła w życie w obecnej formie.

Nasze stanowisko ma również oparcie w statucie ŻIH.

Prof. Paweł Śpiewak, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma

NIEPAMIĘĆ NARODOWA

DARIUSZ LIBIONKA,
MICHAŁ OKOŃSKI

Dariusz Libionka, historyk Zagłady: Polacy brali udział w zabijaniu Żydów. Mówimy o tym publicznie, ale nie wbrew faktom.

Dariusz Libionka / Fot. Jakub Orzechowski / Agencja Gazeta

Michał Okoński: „Nie było żadnego udziału – ani Polski jako państwa, którego nie było, ani Polaków, pojmowanych jako Naród – w Holokauście”.

Dariusz Libionka: Nie rozumiem.

To nie ja mówię, to pan prezydent. W Żorach, po wybuchu ostatniej awantury.

Ale co to znaczy?! Co to znaczy „Polaków pojmowanych jako naród”? Rozumiem wszystkie słowa, ale tego nie rozumiem.

„Naród” jest pisany wielką literą.

Tym bardziej.

Czyli był udział?

Udział Polaków? Oczywiście, że tak. Znam kilkaset bardzo dobrze udokumentowanych przypadków działań etnicznych Polaków, biorących udział w prześladowaniach Żydów na terenach okupowanych przez Niemców. Wydaje mi się też, że w czasie II wojny światowej istniało polskie państwo. Był legalny rząd w Londynie, Rada Narodowa, a w kraju państwo podziemne. Działały cztery główne partie polityczne, był pion wojskowy, czyli ZWZ-AK, i pion cywilny, czyli delegatura rządu.

„Polski nie było na mapie, więc państwo polskie w sensie geograficznym wówczas nie istniało. Mieliśmy rząd na uchodźstwie, który finalnie osiadł w Londynie, ale państwa polskiego jako takiego bytu geograficzno-politycznego nie było – więc były tylko ziemie polskie, które były objęte państwem polskim i byli Polacy”. To też prezydent, tylko w wywiadzie telewizyjnym.

Nie wiem, czy twórcy polskiej administracji podziemnej by się zgodzili z tym, że na terenach okupowanych nie było polskiego państwa.

Żydzi, którzy byli mordowani na terenie polskim, to byli polscy obywatele.

I oczywiście polski rząd przeciwko nim nie występował i nie uczestniczył w ich mordowaniu. Tylko że nikt tak nie twierdzi. Nikt nie zarzuca państwu polskiemu, rządowi emigracyjnemu, AK czy delegaturze, że uczestniczyła w zaplanowanym niemieckim mordzie. Nowelizacja ustawy o IPN to jest walka z fantazmatami, rozpętana nie wiadomo po co i jeszcze te fantazmaty wzmacniająca.

Możemy się natomiast zastanawiać, czy reakcja polskiego rządu na wiadomości napływające z okupowanego kraju o prześladowaniach Żydów była adekwatna. Czy działano szybko, czy z opóźnieniem, czy były to działania skuteczne. Prezydent Duda czy premier Morawiecki mówią o „Żegocie”, ale ta organizacja powstała pod koniec sam koniec akcji wysiedleńczej, kiedy Żydów w warszawskim getcie pozostało zaledwie kilkadziesiąt tysięcy. Do tego czasu polskie państwo nie miało strategii obrony i pomocy Żydom – polskim obywatelom, jak pan słusznie zauważył.

Możliwości były niewielkie.

O to też nie ma sporu: Polacy nie mogli zapobiec np. likwidacji getta warszawskiego. Historyk Libionka z Polski i historyk Gutman z Izraela powiedzą to samo: nie było możliwości zatrzymania nazistowskiej machiny Zagłady. Ale też mało kto myślał, że można przynajmniej próbować działać doraźnie.

Ale zgodzi się Pan ze zdaniem, że „nie było żadnego wsparcia systemowego ze strony polskiej dla Holokaustu”?

Oczywiście, ale przecież nikt tak nie twierdzi.

Twierdzi tak fantomowy, bo chyba nie realny Jan Tomasz Gross. Znamy wypowiedzi wiceministra Jakiego czy posłanki Pawłowicz, że jeśli pan Gross „w ramach swojej działalności publicystycznej” coś „chlapnie”, to dzięki ustawie o IPN będzie go można ścigać.

Jesteśmy wielkim krajem, który wstał z kolan, i takie rzeczy wygadujemy? Aż trudno to komentować. Ale najgorsze jest to, że ci ludzie niczego nie przeczytali. Krytykują nas, ale nie znają naszych książek.

Może pan prezydent jednak zna, bo mówi tak: „Oczywiście nie mówię, że nie było ludzi niegodziwych. Byli ludzie, którzy sprzedawali nawet za pieniądze swoich sąsiadów. Tak, byli przyznaję, ale to nie naród polski, tylko pojedynczy ludzie, to nie była żadna zorganizowana akcja, to były po prostu przypadki podłości”… Dalej jest mowa o sprawiedliwych i ratujących.

Tak. I ci sprawiedliwi to jest naród polski, a ci, co mordują i wydają, to nie jest naród polski.

Wyjął Pan to z ust prezydenta. „Nie było systemowego działania ani narodu polskiego, ani państwa polskiego w dziejach straszliwej zagłady, ale był za to udział w przeciwdziałaniu tej zagładzie na tyle, na ile to było możliwe”.

Tylko „na tyle, na ile to było możliwe”, to jest sprawa dyskusyjna. Zresztą to są okrągłe formułki.

Chodzi chyba o to, że wszystko, co dobre, robi naród, a ci, którzy popełniali zbrodnie, stawiali się tym samym poza narodem.

Kowalski, który morduje Żyda przy użyciu pały nie jest narodem, a Malinowski, który chowa Żyda w chlewiku za pieniądze, jest narodem? Analizowałem kiedyś przypadek granatowego policjanta, który mieszkał w moim mieście i na początku lat 60. został skazany za strzelenie w głowę ukrywającej się Żydówce. Na pierwszym przesłuchaniu zaczął wyrażać skruchę i przepraszać, ale siedzący w nim celi kapuś doniósł, że liczył po prostu na niższy wymiar kary, a w sumie nie ma w sobie nic do zarzucenia. W podobnych procesach bardzo częste są ślady oparcia, jakie oskarżeni o przestępstwa na Żydach mają w społecznościach lokalnych. Są listy w ich obronie, kierowane do sądu, podpisywane przez kilkadziesiąt albo kilkaset osób.

Zmierzam do tego, że ci, co zabijali, z punktu widzenia sąsiadów nie są renegatami, a często traktuje się ich jako ofiary prześladowań. Nie mówię już o tym, że wyłapywanie Żydów na polskiej prowincji, to są często całe spektakle. Znęcanie się nad złapanymi na oczach całej wsi, także kobiet i dzieci, prowadzenie na posterunek policji… Jak można mówić, że to wszystko jako narodu nas nie dotyczy? Przecież ci ludzie nie zostali wykluczeni ze wspólnoty. Przeciwnie: odbywali wyroki i wracali między swoich.

Na jakiej podstawie właściwie Pan to twierdzi?

Na podstawie badań. Skończyłem niedawno kwerendy dotyczące powiatu miechowskiego, największego w całym Generalnym Gubernatorstwie. Zachowało się tam wiele unikalnych źródeł, np. ogromny korpus dokumentów AK, zawierających sporo świadectw i relacji na temat traktowania uciekinierów z gett przez polską ludność i podziemie. Analizowałem bardzo ciekawe dokumenty z posterunku policji granatowej w Brzesku Nowym. Latem i późną jesienią 1942 r. Niemcy rozpoczynają tu akcję likwidacyjną, której specyfiką jest to, że używają do niej Polaków: policji granatowej i oddziałów Baudienstu, służby budowlanej, do której przymusowo wcielano młodych ludzi. Kilkuset takich młodzieńców otacza domy, dostarcza ich mieszkańców do miejsc koncentracji: węzłów kolejowych Miechów, Słomniki i Wolbrom. Wyłapuje uciekinierów. Na „straszne używanie” junaków z Baudienstu do likwidacji Żydów skarżył się Hansowi Frankowi abp Sapieha 2 listopada 1942. Miał informacje również z miechowskiego, gdzie ten udział był bardzo duży.

Niemców tam nie było?

Nie. Na cały ogromny powiat były tylko trzy posterunki żandarmerii, kilkadziesiąt osób, z czego większość to folksdojcze, np. moi krajanie z Bielska i Białej, dawni polscy żołnierze czy policjanci, dobrze dogadujący się z ludnością miejscową. Jedynie podczas akcji likwidacyjnych pojawiały się większe siły policyjne, przysyłane z Krakowa. Potem działali wyłącznie miejscowi żandarmi, Sonderdienst, złożony też z folksdojczów, i granatowi.

Wszystko to dalej można sprowadzić do formułki: Niemcy i niemieccy kolaboranci. Poza nawiasem narodu.

Ale w polowania angażują się także członkowie konspiracji. Część policjantów zresztą również ma związki z konspiracją. Nie wszyscy są zdemoralizowani albo wykonują niemieckie rozkazy. Kilku, w tym komendanta powiatowego, aresztowano na początku 1943 r. za opieszałość.

Z moich badań wynika, że Żydzi, którzy przetrwali, przetrwali dlatego, że udało im się znaleźć schronienie niemal od razu. Najwięcej prób ukrycia – chodzi o kilkaset osób – ma miejsce w rejonie Działoszyc, gdzie są spore kompleksy leśne. Większość zginęła, albo zabijana przez miejscowych, albo doprowadzana przez nich na posterunki policji. Po wojnie kilkadziesiąt z tych przypadków było przedmiotem procesów, w których oskarżonymi byli policjanci, sołtysi, ale też zwykli gospodarze i członkowie konspiracji.

Na to z kolei można by powiedzieć: powojenne procesy są niewiele warte, bo zeznania wymuszali komunistyczni oprawcy.

Czytamy te zeznania ostrożnie, ale i tak musimy przyznać, że ich wartość poznawcza jest gigantyczna. Dla sądu ważne było to, czy zabił Kowalski, czy Malinowski, czy Nowak. My się dowiadujemy przede wszystkim, że ktoś – kto też miał nazwisko i imię – stracił życie. Mówimy o tym publicznie, ale nie wbrew faktom. To się zdarzyło.

Ile takich imion i nazwisk Pan ustalił?

Przebadałem kilkaset ludzkich historii z terytorium powiatu miechowskiego. 195 osób przeżyło na tym terenie. Większość uciekinierów została złapana i zamordowana. Udział Niemców był niewielki. Najczęściej byli ostatnim ogniwem – Żydów łapano, doprowadzono do aresztu gminnego, stamtąd na posterunek policji granatowej, gdzie mogło być tak, że zostali rozstrzelani na miejscu, a mogli zostać przekazani w ręce żandarmerii. Albo wzywano policję tam, gdzie się ukrywali.

Dziesiątki tysięcy Żydów uciekały i przeżyło niewielu. Mówi się czasem, że Polacy zabili – i tu padają różne szacunki, kilkadziesiąt tysięcy czy ponad sto tysięcy Żydów. To nie tak. Ja mówię inaczej: brali udział w zabijaniu. Przyczynili się do śmierci. I staram się nie generalizować.

Byli „pomocnikami śmierci”, jak stoi w wierszu Miłosza?

W takim wielkim powiecie widać w zasadzie wszystko. Pomoc. Brak pomocy. Obojętność. Zbrodnie. Konkretni Niemcy, konkretni Polacy, konkretni Żydzi. Dopiero wtedy ta historia ma sens. Nie da się jej opowiedzieć, skupiając się tylko na Niemcach. Dużo więcej Żydów mogłoby się uratować, gdyby nie postawa polskiego otoczenia i antysemicki klimat. Piszą o nim także AK-owcy w analizowanych przeze mnie raportach, od jesieni 1942 r. Rolą historyka jest zdanie z tego relacji – więc zdaję.

To tylko fragment rozmowy, która ukaże się w najbliższym numerze “Tygodnika Powszechnego” i zawiera m.in. szczegółowe omówienie badań w powiecie miechowskim, analizę postaw Polskiego Państwa Podziemnego wobec Zagłady Żydów, oraz opowieść o byciu biegłym we współczesnych procesach neonazistów.

Prof. Dariusz Libionka (ur. 1963) jest członkiem Centrum Badań nad Zagładą Żydów i szefem działu naukowego Państwowego Muzeum na Majdanku. Ostatnio opublikował “Zagładę Żydów w Generalnym Gubernatorstwie“