Yes, some Poles were Nazi collaborators. The Polish Parliament is trying to legislate that away.

Jeffrey Kopstein and Jason Wittenberg

The Auschwitz concentration camp is seen on International Holocaust Remembrance Day in Oswiecim, Poland. (AP)

On Jan. 26, the day before Holocaust Remembrance Day, the Polish Parliament approved a controversial draft law outlawing the term “Polish extermination camp” and criminalizing discussion of any Polish crimes relating to the Holocaust.

The law’s language is slightly arcane and even ambiguous about scholarly work, but its purpose is clear: to restrict discussion of Polish complicity. Violation is punishable with a fine or imprisonment of up to three years. Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu and other Israeli politicians have condemned the law, which threatens to create serious diplomatic tensions.

Polish legislators say they are simply trying to correct the record, clarifying that Germans, not Poles, built and ran the Nazi extermination camps in occupied Poland. Many Poles surely feel unfairly blamed for Nazi crimes when the camps are characterized as “Polish.”

Scholars do not, as a rule, refer to the camps as Polish. However, a growing body of research both within and outside Poland has established that some Poles were indeed complicit in the Nazi crimes. Even if Poles did not create the extermination camps, some of them collaborated. That cannot be legislated away.

Consider the weeks after the German invasion of eastern Poland on June 22, 1941. Public authority collapsed in the face of the advancing German army. In many communities, local Poles and other non-Jews beat, robbed, raped and murdered their Jewish neighbors. Our forthcoming book, “Intimate Violence: Anti-Jewish Pogroms on the Eve of the Holocaust,” documents 219 such pogroms in cities and small towns across eastern Poland, nearly 10 percent of the 2,304 localities where Jews and non-Jews dwelled together. Ethnic Poles were the primary perpetrators in approximately 25 percent of the pogroms; in the remaining instances, ethnic Ukrainians predominated.

Some argue that the Germans compelled Poles and other non-Jews to commit violence. It’s true that the Germans encouraged non-Jews to do their dirty work; some pogroms took place with the Germans observing. But in many other cases, the violence began before the Germans arrived or after they left.

A minority of towns were like Szczuczyn, where many Poles fanned out to kill their Jewish neighbors

Consider Szczuczyn, a town of approximately 5,400 inhabitants located near the Lithuanian border that was half Polish and half Jewish. The Germans arrived immediately after the war began and pushed on quickly, leaving behind a small field troop. That same night, groups of local Poles fanned out on the main streets and began murdering the town’s Jews. Not all Poles participated in these crimes, but many did.

According to Chaya Soika-Golding, a Jewish survivor from Szczuczyn, the perpetrators roamed the main streets and broke into apartments to steal goods and to murder women and children. In 1945, she wrote a letter to a friend, saying: “They killed Rozental’s children in the marketplace. They had also killed Kheytshe with her six-month-old child at breast and her older boy Grishen.” One Polish eyewitness reported seeing someone grab a Jewish child by the foot and smash the child’s head on the ground. The testimony we’ve assembled reveals that these events had a carnival-like atmosphere to them. In the end, approximately 300 of Szczuczyn’s 2,500 Jews died in this festival of violence.

And as strange as it may sound, here’s what brought the violence to an end: The town’s Jewish women appealed not to the Polish elite, who refused to do anything, but to the otherwise diffident local German troops, bribing them to stop the pogrom.

Similar events happened in dozens of other places, as we found in testimonies in multiple archives, especially those located in the Jewish Historical Institute in Warsaw.

Most Polish towns where Jews and non-Jews lived together did not erupt in pogroms. Polish violence flared mainly in places where Jews and non-Jews had been politically at odds long before the war.

It’s also true that many other Poles and ethnic Ukrainians heroically defended Jews and fought the Nazis, and that millions of ordinary Poles and Ukrainians endured terrible violence both from the Germans and the Soviets. Acknowledging the full and well-documented historical picture merely reminds us that, in some local circumstances, ordinary people can commit ghastly acts.

Poland’s Holocaust legislation is trying to outlaw historical facts

But if Poland’s Holocaust legislation becomes law, publishing or publicly presenting the scholarly findings we have described here would risk fines or even imprisonment. Poland’s current government will likely face the unpalatable prospect of enforcing an unenforceable law and denying what the mainstream scholarly community has increasingly shown to be true: Some Poles were complicit in the Holocaust.

Jeffrey Kopstein is a professor and the chair of the department of political science at the University of California at Irvine.

Jason Wittenberg is an associate professor in the department of political science at the University of California at Berkeley.

New Exhibition Opens on Photography during the Holocaust

Yad Vashem

Twins Iudit Barnea and Lia Huber look at photos of the Soviet liberation of Auschwitz, at which they were present  For more pictures click here

Yad Vashem inaugurated today a brand new exhibition entitled “Flashes of Memory – Photography during the Holocaust.” The exhibition, housed in the Temporary Exhibitions Pavilion of Yad Vashem’s Museum Complex, presents a critical account of visual documentation – photographs and films – created during the Holocaust by German and Jewish photographers, as well as by members of the Allied forces during liberation. The exhibition focuses a spotlight on the circumstances of the photograph and the worldview of the documenting photographer – both official and private – while emphasizing the different and unique viewpoint of the Jewish photographers as direct victims of the Holocaust.

Displayed throughout this exhibition are some 1,500 photographs and 13 films created during the Holocaust, as well as original newspaper clippings, albums, diaries, and a number of original cameras from the period. Present at the opening were Holocaust survivors connected to some of the exhibits, including twins Iudit Barnea and Lia Huber (nées Tchengar), who were born in Transylvania in 1937 and suffered at the hands of the notorious Josef Mengele at the Auschwitz death camp.

The opening ceremony was held in the Yad Vashem Synagogue, a few meters from the Temporary Exhibitions Pavilion, where the exhibition is displayed. “This outstanding and special exhibition invites us to see things from a different angle and an altered viewpoint,” said Yad Vashem Chairman Avner Shalev. He pointed out the widespread taking, sharing and manipulation of photographs by today’s younger generation, and invited them to view the photographs from the wartime period in light of this phenomenon. Dr. Daniel Uziel, Director of Yad Vashem’s Photo Archive and Historical Advisor of the exhibition, concurred: “The exhibition is directed, first and foremost, at the intellect, and not at the heart,” he said. “It demands from the viewer what is demanded from historians – to understand the context.” “The act of photography is the beginning of the process, never the end,” summarized Vivian Uria, the exhibition’s curator and Director of the Museums Division Despite the display of German propaganda photos and films, Uria stressed. “Although photography pretends to reflect reality as it is, it is in fact an interpretation of it, for elements such as worldview, values ​​and moral perception influence the choice of the photographed object and the manner in which it is presented… We endeavored to emphasize Jewish photograph, which expresses compassion and empathy, and identifies with the victims of the Holocaust.”

Prof. Barbara Engelking: W sprawie “polskich obozów koncentracyjnych” musimy użyć raczej skalpela niż siekiery

Mike Urbaniak

Prof. Barbara Engelking (fot. Eastnews)

– Ja nawet wierzę, że posłowie uchwalili nowelizację z myślą o tych nieszczęsnych “polskich obozach koncentracyjnych”, ale żeby zrobić coś sensownie, trzeba pomyślunku, o który w przypadku PiS-u trudno – mówi prof. Barbara Engelking, szefowa Centrum Badań nad Zagładą Żydów PAN i przewodnicząca Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej.

Wszyscy proszą o komentarz?

– Tak, choć już nie bardzo wiem, jak jeszcze mogłabym to skomentować.

Pani profesor w ogóle za tym wszystkim nadąża?

– Cóż, tempo jest rzeczywiście zawrotne, ale jeśli chodzi o nowelizację ustawy o IPN, to Centrum Badań nad Zagładą Żydów już w 2016 roku protestowało przeciwko jej projektowi. Wiem też, że międzynarodowe środowiska naukowe próbowały przekonywać polskich polityków o szkodliwości planowanych zmian – niestety bezskutecznie.

Grupa polskich jeńców wojennych w obozie jenieckim w Oświęcimiu. Zbiórka przed barakiem, 1939 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)

I wybuchła międzynarodowa afera, która stosunki polsko-izraelskie rozgrzała do czerwoności.

– Wszystko to było do przewidzenia, choć przyznam, że zaskoczyła mnie tak niefortunnie dobrana data uchwalenia tej ustawy.

Zrobiono to w przeddzień obchodów Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holocaustu. Bardziej niefortunnie już nie można było.

– Wręcz niewiarygodny jest, jakby to dyplomatycznie ująć, brak intelektualnej lotności naszych decydentów. Trzeba być naprawdę mistrzem, żeby zrobić coś takiego. Pozytywnie zaskoczyła mnie natomiast reakcja na świecie, która pokazała, że ludzie są czujni, że interesuje ich to, co dzieje się w Polsce i że lepiej niż politycy PiS-u rozumieją, jakie konsekwencje dla życia publicznego niesie nowelizacja ustawy o IPN.

Awantura o zapis karzący trzema latami więzienia za “przypisywanie Narodowi Polskiemu współodpowiedzialności za popełnione przez III Rzeszę zbrodnie nazistowskie” jest kolejną odsłoną dość logicznej i przerażającej sekwencji wydarzeń: minister edukacji Anna Zalewska udająca, że nie wie, kto zamordował Żydów w Jedwabnem, spalenie kukły Żyda na wrocławskim rynku, katolicki ksiądz wygłaszający antysemickie kazania na faszystowskich wiecach, sławetny Marsz Niepodległości, leśne urodziny Hitlera, a teraz ta ustawa. Aż strach myśleć o nadchodzącej 50. rocznicy Marca ’68.

– I 75. rocznicy powstania w getcie warszawskim.

Co się właściwie dzieje?

– PiS bardzo sprawnie zarządza ludzką małością. To jest sposób rządzenia przypominający systemy autorytarne, w których mamy do czynienia z odwróceniem znaków moralnych. Ludzką miernotę wynosi się do rangi cnoty i pozwala się ludziom, żeby byli złymi. W cenie jest podsycana przez PiS podłość.

Jarosław Kaczyński nie rozumie, jaką robi tym krzywdę Polsce?

– A co go to obchodzi?

Przecież ta nowelizacja wywołała efekt odwrotny do zamierzonego. W Międzynarodowym Dniu Pamięci o Ofiarach Holocaustu światowe media mówiły i pisały, że Polska próbuje zakneblować usta tym, którzy mówią o udziale Polaków w Zagładzie, a minister edukacji Izraela zapowiedział uwzględnienie polskich zbrodni na Żydach w programie nauczania.

– Ja nawet wierzę, że posłowie uchwalili nowelizację z myślą o tych nieszczęsnych “polskich obozach koncentracyjnych”, ale żeby zrobić coś sensownie, trzeba pomyślunku, o który w przypadku PiS-u trudno.

Ale naprawdę nie trzeba być geniuszem, żeby wiedzieć, że tak się tego nie załatwia, że w tak delikatnych kwestiach trzeba trochę sprytu, a nie siekiery. Znakomitym przykładem jest Austria, która cicho, systematycznie, przez wiele lat działała na rzecz zdjęcia z siebie hitlerowskiego odium. Efekt mamy taki, że Austria z hitlerowskiej wspólniczki uchodzi dzisiaj za pierwszą ofiarę hitleryzmu. Przecież to jest majstersztyk.

– To, co zrobili Austriacy, jest wyższą szkołą jazdy, która jest nieosiągalna dla rządzących dzisiaj Polską. Jeśli chcemy, by z zachodniej prasy zniknęło sformułowanie “polskie obozy koncentracyjne” – które nawiasem mówiąc przez lata odnosiło się do geograficznego położenia obozów – musimy użyć raczej skalpela niż siekiery, bo to jest operacja chirurgiczna.

Teren Jawischowitz – podobozu Auschwitz – Birkenau (fot. Jakub Porzycki / Agencja Gazeta)

Takie rozwiązania są dla mięczaków. Lepiej grozić siekierą. Takie jest dzisiaj rozumowanie rządzących.

– Proszę bardzo. Tylko, wie pan, źle użyta siła często się zwraca przeciwko tym, którzy postanowili jej użyć – i tego właśnie jesteśmy świadkami.

Jest teoria mówiąca, że antysemityzm w naszym kraju pozostaje na niezmiennym poziomie, tylko raz są czasy, w których nie ma na niego przyzwolenia, a raz takie, w którym się ono pojawia. Prawda to?

– Antysemityzm jest chyba częścią polskiej kultury: figura Żyda to nieodłączny element polskości. To jest ten emblematyczny Obcy. Taki, który według antropologów wyznacza granice naszej tożsamości. Kultura na wiele sposobów przekazuje wzorce antysemickie, a Kościół katolicki – wzorce antyjudaizmu. Antysemityzm na co dzień lepiej schowany, czeka tylko na przyzwolenie, żeby się uaktywnić, co obserwujemy obecnie w Polsce niemal codziennie.

Antysemityzm bez Żydów?

– Polski antysemityzm nie potrzebuje już Żydów. Żyje bez nich, jest dziedziczony przy pomocy kodów kulturowych. Dlatego przed nami jest jeszcze dużo pracy.

Ale jakiej pracy? Myśleliśmy przez ostatnie lata, że idzie ku lepszemu, a tu proszę bardzo – antysemicki rynsztok wylał. Co z tego, że zbudowaliśmy Muzeum POLIN, skoro wokół łypią faszystowskie gęby. Tort z lukrowaną swastyką na urodziny Hitlera sam się nie upiekł.

– To jest porażka, zgoda. Kluczem do sukcesu jest systematyczna edukacja, z którą w tym obszarze jest coraz gorzej. Bardzo mnie zmartwiło, kiedy przeczytałam, że w podstawie programowej polskich szkół nie ma Jedwabnego.

Jedwabne. Obchody 75. rocznicy zamordowania kilkuset Żydów, spalonych żywcem w stodole podczas II Wojny Światowej (fot. Agnieszka Sadowska/ Agencja Gazeta)

To jest raczej oczywiste, skoro minister edukacji udaje, że nie wie, kto podpalił stodołę z Żydami, a TVP prowadzi już regularną antysemicką kampanię. Widziała pani paski wyświetlane w programie “Studio Polska” prowadzonym przez Magdalenę Ogórek, która niedawno pisała o senatorze Marku Borowskim, że zmienił nazwisko z Bermana na Borowskiego? Widziała pani komentarz Rafała Ziemkiewicza o “chciwych parchach”? Widziała pani komentarz Piotra Nisztora z “Gazety Polskiej”, który wzywa wiadomo kogo do oddania polskich paszportów i wyjazdu do Izraela?

– Straszny wstyd, aż przykro tego słuchać.

“W Yad Vashem brakuje jednego drzewka, drzewka dla Polski” – napisał na Twitterze premier Mateusz Morawiecki.

– To są jakieś żenujące fantazje człowieka, który sobie wyobraża, że uda mu się zafałszować historię. A za co Polska miałby dostać drzewko?

Przecież Polacy, według rządowej narracji, nie zajmowali się podczas wojny niczym innym, jak tylko ratowaniem Żydów.

– Tak, byli Polacy, którzy heroicznie ratowali Żydów. W Warszawie był na przykład pan Feliks Cywiński, który sprzedał mieszkanie, żeby ratować kilkudziesięciu Żydów. Przez dwa lata ich karmił, utrzymywał, wspierał, a potem jeszcze walczył z nimi w powstaniu warszawskim.

Tak, były osoby, które wykonywały proste gesty – wskazywały drogę, uprzedzały przed niebezpieczeństwem albo otworzyły drzwi, kiedy ktoś uciekał przed szmalcownikiem. Nie mogły zrobić więcej z rozmaitych powodów.

Tak, byli wspaniali Polacy, którym bez wątpienia należy się szacunek i podziw, także dlatego, że działali w osamotnieniu, we wrogiej społecznie atmosferze, w otoczeniu, które patrzyło niechętnie na pomaganie Żydom, i które w najlepszym wypadku milczało, w najgorszym donosiło Niemcom. Niewiele było tak samotnych misji w czasie okupacji hitlerowskiej w Polsce, jak pomaganie Żydom.

71. rocznica wyzwolenia obozu zagłady KL Auschwitz, styczeń 2016 r. (fot. Michał Łepecki / Agencja Gazeta)

W Yad Vashem najwięcej jest polskich drzewek.

– Nie dlatego, że Polacy byli tak heroiczni, ale dlatego, że w Polsce mieszkały trzy miliony Żydów, najwięcej w Europie. Za sześcioma tysiącami drzewek dla “sprawiedliwych wśród narodów świata” jest około jedenastu tysięcy uratowanych Żydów. Powtórzę, że w Polsce przed wojną mieszkały trzy miliony Żydów.

“Chcą zrobić z Polaków faszystów” – alarmuje jeden z prorządowych tygodników. Kim są ci oni?

– Proszę mnie tą narracją – obcą mi w treści i estetyce – nie podpuszczać, bo nie robi na mnie wrażenia ten butny, kłamliwy i arogancki polski nacjonalizm.

Czy zgodziłaby się pani ze stwierdzeniem, że Polacy pomagali w Zagładzie? Czy jest ono prawdziwe, czy kłamliwe?

– To jest bardzo złożony problem, bo mamy rozmaite etapy Zagłady i rozmaite rodzaje tego, co można nazwać “pomaganiem”. W Polsce nigdy nie było formacji, która by dobrowolnie współpracowała z Niemcami, co robili Ukraińcy, Litwini czy Łotysze. Ale były takie polskie formacje, których używano na przykład do pomocy przy wysiedlaniu gett i wyłapywaniu Żydów. Mówię o polskiej policji, zwanej granatową, polskich strażakach i junakach z Baudienstu, Służby Budowlanej w Generalnym Gubernatorstwie. Wszyscy oni byli zmuszani do pracy z Niemcami, ale niejednokrotnie wykazywali też sporo własnej inicjatywy przy przeszukiwaniu ukrywających się Żydów. Niejednokrotnie granatowa policja samodzielnie mordowała Żydów, o których donosili jej mieszkańcy wsi.

Oprócz tych formacji byli też zwykli polscy obywatele na Żydów donoszący lub ich mordujący, jak na przykład pewien dozorca z warszawskiej Woli, który wziął na przechowanie matkę z dwójką nastoletnich dzieci i po dwóch miesiącach ich zamordował. Sprawa się wydała, kiedy wywoził ciała ukryte pod śmieciami na taczce. Czujni sąsiedzi zauważyli wystającą spod śmieci nogę. Na wsi Żydów było znacznie łatwiej mordować. Wielu z nich zginęło, a jeszcze więcej zostało wydanych.

Skąd to wiemy?

– Około dwustu pięćdziesięciu tysięcy Żydów po okresie eksterminacji szukało ratunku w miastach i miasteczkach. Pomiędzy Polakami wojnę przeżyło od trzydziestu do sześćdziesięciu tysięcy, niektóre szacunki mówią o siedemdziesięciu tysiącach. Gdzie jest reszta?

To Polacy pomagali Niemcom w Zagładzie czy nie?

– Czy Polacy zdawali sobie sprawę, że pomagają Niemcom z Zagładzie? Nie wiem. Powiedziałabym inaczej: Polacy nie mieli zamiaru pomagać Niemcom w Zagładzie, ale de facto ich działania wpisywały się w mechanizmy Zagłady.

Już słyszę ziobrystowskich prokuratorów pukających do pani drzwi.

– Zapraszam.

Nie boi się pani?

– Czego mam się bać?

Nawet jeżeli państwo zrezygnuje z represji, jest jeszcze coś takiego, jak atmosfera strachu, którą tworzy.

– To prawda, myślę, że młodzi ludzie dwa razy się zastanowią, zanim wybiorą Zagładę jako temat badawczy. Po co zajmować się Holocaustem, skoro można mieć za to prokuratora na głowie lub innego rodzaju nieprzyjemności. Poza tym ludzie zaczną się sami cenzurować, tak na wszelki wypadek. Ze strachu. Ale zapewniam pana, że Centrum Badań nad Zagładą Żydów nadal będzie robić to, co dotychczas.

Szkalować dobre imię Polski?

– Prowadzić rzetelne badania naukowe nad tym, co się działo między Polakami i Żydami w czasie okupacji niemieckiej na ziemiach polskich. Uważamy, że historia naszego kraju to nie jest szwedzki stół – nie można z niego wybierać tylko tego, co się nam podoba. Nie można wybrać tylko Ireny Sendlerowej, ale zostawić szmalcowników. Nie można wybierać tylko dobroci i heroizmu, udając, że nie było zła i podłości. To tak nie działa. I żadna PiS-owska ustawa tego nigdy nie zmieni. Tego proszę być pewnym.

Ogród Sprawiedliwych wśród Narodów Świata (fot. Proesi at German Wikipedia / Wikimedia.org / CC BY-SA 2.0 de)

Prof. Barbara Engelking. Jest wybitną badaczką Zagłady, szczególnie historii warszawskiego getta i doświadczenia Holocaustu w relacjach Ocalałych. Autorka takich książek, jak “Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście” (z Jackiem Leociakiem), “‘Szanowny panie Gistapo’. Donosy do władz niemieckich w Warszawie i okolicach w latach 1940-41”, “Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim” czy “Jest taki piękny słoneczny dzień. Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942-1945”. Jest szefową Centrum Badań nad Zagładą Żydów Polskiej Akademii Nauk i przewodniczącą Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej.

Mike Urbaniak. Jest dziennikarzem kulturalnym i krytykiem teatralnym “Wysokich Obcasów” oraz weekendowego magazynu Gazeta.pl.