Watching the Moon at Night

---

Nowy wysoko ceniony szwedzki film ” ”Watching the Moon at Night” – o terroryzmie i antysemityzmie nakrecony przez Bo Persson i Joanna Helander został zaproszony do Polski do Kielc w związku z rocznicą pogromu w 1946 i uhonorowaniem Żydów, zamordowanych podczas pogromu w Kielcach.

Voices about the film:

 “Watching the Moon at Night” is an intellectually informative, visually compelling, emotionally moving and highly disturbing exploration of the phenomena of terrorism in our time. By exploring its roots, listening to its victims and showing its consequences “Watching the Moon at Night” sheds important new light on the scourge of our time. The film remained with me long after the screen went dark, remained with me and touched the darkness and the rage of our age”. – Michael Berenbaum, First Project Director of the United States Holocaust Memorial Museum, President Shoah Visual History Foundation and currently Director of the Sigi Ziering Institute, Los Angeles

“Combining history, incisive analysis and moving interviews with victims and witnesses of terror, this important film gives us chilling and wide-ranging insight into the nature and the underlying causes of contemporary violence.  Powerful, distressing and bringing aesthetic craft to its dark subject, “Watching the Moon at Night” should be seen by anyone who is interested in understanding the deep roots of global terrorism and anti-Semitism, and the threat posed by its advocates today.”
– Eva Hoffman, London, Author of “After Such Knowledge: A Meditation on the Aftermath of the Holocaust” and “Illuminations” a novel about the romanticism of violence.

” ‘Watching the Moon at Night’ is a film that touches on some of the most important questions of our time. It depicts contemporary terrorism and political attempts to justify it, the emergence of a new modern anti-Semitism and the present situation in the Middle East, the aftermath of the Holocaust and its denial. The film shows the common ground shared by victims the world over and the similarities between the perpetrators. In the film there is no simplifying thesis, no ‘political correctness’. The perspective of the filmmakers is personal and emotional. The film truly makes you think. ” – Agnieszka Holland, Film director and Chairwoman of the European Film Academy

“This powerful and persuasive film refuses to hide behind political correctness in forcing attention on a growing danger. Very powerful and well done.” – Alan Dershowitz, Lawyer, Author and political commentator. Felix Frankfurter Professor at Harvard Law School

”Watching the Moon at Night” by Bo Persson & Joanna Helander is an illuminating and poetic film which deserves a wide audience.” – Robert S. Wistrich, Professor of European and Jewish history at the Hebrew University of Jerusalem and the head of Vidal Sassoon International Centre for the study of Anti-Semitism

“One of the best film I have ever seen. It should be shown everywhere.” – Canon Andrew White, Vicar of St George´s Church, Baghdad

Watching the Moon at Night serves as a calm, compassionate and compelling witness to the universal experience of trauma, grief, and wounds that sits in the dramatic underbelly of terrorism in the 21st century. We listen to the intimate narratives that victims of terrorism share with us, boldly, courageously and humanely, and we are left gasping, Watching the Moon at Night, and hoping for peace of mind for all. 

Asra Q. Nomani is a former Wall Street Journal reporter who co-authored The Truth Left Behind, an investigation into the kidnapping and murder of her friend and colleague, Daniel Pearl. She is the author of Standing Alone: An American Woman’s Struggle for the Soul of Islam.

“A truly dramatic film and very, very important. Excellently made; the film should be obligatory screening for all generations” – Ewa Lipska, Poet, Kraków

“As a film commissioner at The Swedish Film Institute I read about a thousand scripts, both feature films and feature length documentaries. Among the creative documentaries not a single one had the impact, the intelligence and the scope of ”Watching the Moon at Night”. It is a rare film on a subject widely talked about – but never quite in this compelling way. The film digs too deeply to be ”politically correct” and becomes a little scary, especially in a country like Sweden where political correctness seems to be the religion of the day. I truly believe that ”Watching the Moon at Night” deserves a wide international audience.”  – Marianne Ahrne, Film director and Writer, Stockholm

“‘Watching the Moon at Night” is among the most powerful, intelligent, and timely documentaries on terrorism available. The film is a thoughtful and thought provoking depiction of contemporary terrorism, anti-Semitism, and radical Islam, at a moment when the Middle East is again erupting in violence and anti-Semitism is spreading across Europe. By giving the victims of terrorism a voice,  ‘Watching the Moon at Night’  makes an invaluable contribution to our understanding of politically and religiously motivated violence–and its corrosive consequences on society and individuals alike. The filmmakers are to be lauded for creating a compelling and original perspective on these issues through the many interviews and gripping images presented in the documentary.”  – Professor Bruce Hoffman, Georgetown University, Washington DC and author of ”Inside Terrorism”.

 “A very strong film about the history of anti-Semitism, the motives behind terrorism and the impossibility of having rational discussions with political and religious fanatics.” – Georg Klein, Writer and Professor of Medicine, Member of the Swedish Nobel Committee

“A strong film. It re-awakened me to the fact that we live in the Age of Terrorism, something that is all too easy to forget when you’re living in a place that has yet to be touched. The film’s many different voices keep the texture complex like the reality it describes. Required viewing.”

Richard Lourie, author of both fiction and nonfiction, including “Sakharov: A Biography”. He is currently a correspondent for The Moscow Times.

”A fantastic film which should be screened in the UN and wherever it is possible.” – Rolf Ekéus, former UN Weapon Inspector in Iraq, Sweden’s ambassador to the United States and the chairman of the board of the Stockholm International Peace Research Institute.

“Watching the Moon at Night” is an important and essential film. It deals with two key issues: anti-Semitism and terrorism, which, alas, frequently intersect. These are two sensitive subjects and, therefore, sometimes avoided. The filmmakers put the men and women directly involved in the events and those with a deep knowledge of them at center-stage. They are people with different backgrounds and perspectives: Americans, Frenchmen, Poles, Irish, Israelis, Algerians, Iranians and many more. Their testimony is poignant, their analysis to the point. In addition, the film has great beauty, which certainly does it no harm. An admirable work which it would be unforgivable to overlook.” – Claude Kayat, Writer, Stockholm

“The remarkable film “Watching the Moon at Night” shows that it is possible to make the history of terrorism and anti-Semitism intelligible. It presents a panoply of the terrorist phenomena in modern times and in diverse corners of the world. Victims of terrorism, political analysts, philosophers, historians, and psychologists explore this dark side of history. Among the international group of commentators are Walter Laqueur, André Glucksmann, and Robert S. Wistrich. Poems by the Polish poet and Nobel laureate Wisława Szymborska set this story of terror against art, art as solace in a situation of despair.” – Kristian Gerner, Professor of History and former Chairman of the Swedish Committee against Anti-Semitism

“´Watching the Moon at Night” is a rare film in that it combines a deep knowledge of international terrorism, with a sensitive insight to the victims´ plight. The focus that is on the victims, their relatives and next-of-kin, raises the film to become this seldom achieved and outstanding piece. The films scope is broad, compiling experiences from all walks of life and various political and geographical contexts, to show the extended threat that international terrorism has become. This is important because it points to the necessity of heightened international cooperation, not only concerning preventing and combating terrorism (and terrorists), but also the need for more cooperative efforts when dealing with the aftermaths of a terror-attack. The film clearly shows how vital that aspect of terrorism is. It is to be recommended that the film obtains a very broad audience and that it is incorporated in as many educational efforts as possible, around the globe.” – Dr. Magnus Norell, Senior Policy Advisor at The European Foundation for Democracy in Brussels, Adjunct Scholar at The Washington Institute for Near East Policy, Washington D.C.

“As a clinical psychologist and victimologist who has studied in depth the impact of massive trauma such as the Holocaust and genocide, wars and terrorism on survivors and their offspring for several decades, and advocated for victims’ rights and optimal care, I warmly recommend this masterful and eloquent film with its panorama of witnesses, insights, and compelling images. It should be seen by the wide general audience as well as professionals and students in the field.” – Dr Yael Danieli, New York, Director, Group Project for Holocaust Survivors and their children. Past President, Senior Representative to the United Nations of the International Society for Traumatic Stress Studies. 

”A brilliant film!”  – Dr Jessica Stern, Lecturer on terrorism at Harvard University. Author of ”Terror in the Name of God”.

“The very word “terrorism” conjures fear. Terrorism is like the Plague. Keep away! Don´t get close! It could be me next time! Panic! Turn the page. Avoid! The filmmakers have masterfully and with the great skill of surgical precision, gently drawn back the fragile veil between life and death rendered through the deliberate violence of an act of terrorism. The film sensitively and non-invasively, portrays both the loss and the continuance, mourning alongside advocacy. It draws the viewer into an otherwise silent world and gives a quiet, sometimes broken but rational voice to the Victims of Terrorism and their well spoken requests for justice, reform and human rights.
The viewer will be upset, will be agitated. Good. The viewer should be haunted because the cinematography which the film provides is the purest vehicle to enlighten, equip and tastefully encourage the viewer to arise from apathy and self complacency and act with knowledge and responsibility to humanity for the sake of those lives which have been snatched away, and to leave a worthwhile inheritance for generations to come.” – Lisa Miara, Founder/President Springs of Hope Israel, Founder/President WALK WITH ME. The Global Forum for Victims of Terrorism, CEO The Global Justice Group

---

 

---

Jerzy Wasowski

Janusz R. Kowalczyk

---

Jerzy Wasowski w filmie “Dziadek do orzechów” w reżyserii Haliny Bielińskiej, 1967, fot. Studio Filmowe Kadr/Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Kompozytor, pianista, piosenkarz, autor tekstów, satyryk, reżyser oraz aktor teatralny, radiowy, telewizyjny i filmowy, znany z Kabaretu Starszych Panów, który tworzył w genialnym duecie twórczym z Jeremim Przyborą.

Z wykształcenia inżynier akustyk, z zawodu spiker, mikser, lektor i dziennikarz Polskiego Radia. Urodził się 31 maja 1913 r. w Warszawie, gdzie też zmarł 29 września 1984 r., pochowany na Cmentarzu Powązkowskim (kwatera: 240-II-22).

Ojcem Jerzego Wasowskiego był Józef Wasowski, polski dziennikarz i wykładowca pochodzenia żydowskiego. Żoną: aktorka Maria Wasowska (pseudonim sceniczny Maria Janecka). Ich syn to Grzegorz Wasowski, dziennikarz muzyczny, satyryk i aktor.

Pedagog i majsterkowicz

Kadr z filmu “Upał” w reżyserii Kazimierza Kutza, 1964. Na zdjęciu: Jeremi Przybora i Jerzy Wasowski, fot. POLFILM / East News

Po ukończeniu wydziału elektromechaniki na Politechnice Warszawskiej rozpoczął w 1938 r. praktykę w Polskim Radiu, pracując w działach amplifikatorni, nagrań i transmisji. Tuż przed wojną zetknął się w radiu z Jeremim Przyborą, który pracował tam jako spiker.

We wrześniu 1939 r. uruchomił uszkodzony nadajnik Warszawy II. Nigdy w życiu nic już nie sprawiło mu takiej satysfakcji i poczucia przydatności społecznej jak sygnał “Warszawianki”, który 7 września przerwał milczenie radia. Jego inżynierski talent umożliwił m.in. transmisję przemówień prezydenta stolicy Stefana Starzyńskiego.

W czasie okupacji przebywał w majątku hrabiostwa Zamoyskich w Trzebieniu, gdzie wraz z właścicielami prowadził tajne nauczanie w szkole średniej, doprowadzając kilka osób do matury. Wykładał przedmioty ścisłe, uczył też muzyki i rysunku. Był świetnym kreślarzem, miał zdolności graficzne, co widać w jego zapisach nutowych. Jak pisała Anna Bikont w książce “My z Jedwabnego”:

Wiedziałam, że Jerzy Wasowski przechował się w czasie wojny jako korepetytor polskiego w majątku rodziny babci mojego przyjaciela Grzegorza Przewłockiego. Wasowski pochodził z zasymilowanej rodziny i jego ojcu, znanemu przed wojną dziennikarzowi, tropiciele obcości wypominali, że w młodości nazywał się Wasserzug.

Jerzy Wasowski w mówieniu o sobie był powściągliwy. “Nie znoszę wspomnień – powtarzał. – Pogrążać się w nich to znaczy rezygnować z przyszłości”. Miał nietypowe hobby: matematykę (teoria grup) oraz akustykę muzyczną (struktury dźwiękowe).

Jako zamiłowany majsterkowicz prawie wszystko umiał zrobić – od projektu do realizacji. W domu rodzinnym pozostały wykonane przezeń meble. Zamiłowania pedagogiczne sprawiły, że po wojnie prowadził kursy dla realizatorów dźwięku.


W latach 1945-1946 pracował w Polskim Radiu w działach technicznych i jako spiker. Trafił też do zespołu Miejskich Teatrów Dramatycznych w Warszawie (1946-1948) prowadzonych przez Eugeniusza Poredę. Początkowo był taperem, później aktorem, w końcu kompozytorem.

Jerzy Wasowski (oficer niemiecki grający “Sonatę Księżycową” Beethovena) w filmie “Miasto nieujarzmione” w reżyserii Jerzego Zarzyckiego, 1950, fot. Studio Filmowe Kadr/Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Kompozytor, który nie znał partytur

Wrócił do Radia Warszawa (1948-1950), gdzie kierował działem reżyserii muzycznej i nagrań, po czym został głównym reżyserem akustycznym – opracował skrypt zasad reżyserii dźwięku dla mikserów (reżyserów dźwięku). W 1949 r. Jeremi Przybora namówił Wasowskiego do komponowania dla potrzeb radiowego teatrzyku Eterek. Przybora wspominał w książce “Przymknięte oko Opaczności. Memuarów część II”:

Moja propozycja wprawiła Jerzego w zdumienie, które mnie z kolei zaskoczyło. – Dlaczego uważa pan, że jestem kompozytorem? – zapytał surowo. Powołałem się na przeczytaną recenzję. Przyjął to jako argument nie całkiem jego samego przekonujący. […] Ale po chwili milczenia przesądził sprawę krótkim: “Dobrze. Spróbuję. […] Na fortepianie umiał grać. Urodził się z tym. Umiał też wymyśloną melodię zapisać jako nuty na głos z fortepianem. Natomiast nie miał zielonego pojęcia o pisaniu partytury.

Znalazł księgarenkę, w której kupił podręcznik harmonizacji, słowem “spróbował”. “I wyszło mu rewelacyjnie – twierdził Przybora. – Pierwsza w jego życiu partytura – kompozytorski debiut, napisana dzięki owemu podręcznikowi, do którego już więcej chyba nie zajrzał, była pod względem biegłości warsztatowej zdumiewająca, a sygnał teatrzyku Eterek był istną muzyczną pigułką optymizmu i dowcipu”.

Wasowski na dobre związał się z Polskim Radiem, został zastępcą kierownika działu emisji (1950-1954) oraz reżyserem (1954-1962), a następnie reżyserem i starszym redaktorem Teatru Humoru i Satyry (1962-1973). W latach 1954-1973 zajmował się głównie reżyserią radiową, niekiedy telewizyjną. Został doradcą do spraw muzyki rozrywkowej przewodniczącego Radiokomitetu (1977-1979). Równocześnie pracował też jako lektor i aktor. Występował też jako jedna z postaci w audycji “My z przyjacielem”.

Kabaret Starszych Panów

Jerzy Wasowski w autorskim programie “Kabaret Starszych Panów”,nadawanym w TVP w latach 1958-1966, wieczór XV,”Ostatni naiwni”, fot. Zygmunt Januszewski / TVP

Wasowski i Przybora w 1958 r. stworzyli niepowtarzalny telewizyjny Kabaret Starszych Panów, dla którego Wasowski skomponował dziesiątki popularnych piosenek, m.in. “Nie odchodź”, “Wesołe jest życie staruszka”, “Addio pomidory”, “Bo we mnie jest seks”, “Przeklnę cię”. Kompozytor układał melodie “na zamówienie”, do gotowych tekstów i w swojej skromności powtarzał, że Kabaret Starszych Panów to “własność Przybory”. Jak przytacza Izabela Kiec w książce “W kabarecie”:

“To jest jego pomysł – uzasadniał – no i jego literatura. Ja byłem tutaj w pewnym sensie usługowcem, to znaczy pisałem muzykę. No, owszem pełniłem rolę jakiegoś konsultanta redakcyjnego, można by to tak nazwać, współreżysera, i tak dalej, i tak dalej. Podsuwałem mu czasem jakieś pomysły, zresztą robili to i aktorzy pracujący w tym zespole. Ale to jest jego dziecko.”

Kazimierz Kutz zapamiętał, jak podczas kręcenia filmu “Upał” Jerzy Wasowski rysował przy śniadaniu, na paczce papierosów marki Grunwald, pierwsze nuty piosenki “Kaziu, zakochaj się”. Powstała z inspiracji ówczesnymi perypetiami reżysera z damską częścią obsady filmu. Głównymi bohaterami “Upału” byli obaj Starsi Panowie, wplątani w ciąg niewiarygodnych zdarzeń. Elżbieta Baniewicz pisała w książce “Kazimierz Kutz”:

Komediowa intryga rozpadała się tu na wiele luźno ze sobą związanych epizodów, zgodnie z obserwacją wcale nie anegdotyczną – żyjemy w dziwnym kraju nad Wisłą i śmiejemy się z bardzo różnych rzeczy, w bardzo różnych sytuacjach. Postawa Starszych Panów – pełnych dobrej woli, zrozumienia, ale wciąż niedostosowanych do rzeczywistości i nią zdziwionych, spajała poszczególne epizody nieco dobrotliwą ironią, melancholijną zadumą i specyficznie niewspółczesnym humorem.

144 kabaretowe perełki

Klarowna, wpadająca w ucho muzyka Jerzego Wasowskiego i wysmakowany humor tekstów Jeremiego Przybory znalazły się później na pięciu płytach “Piosenek Kabaretu Starszych Panów”, wydanych przez Polskie Radio w 2000 r. Wydobyte przez red. Jana Borkowskiego z radiowego archiwum 144 piosenki stanowią plon wszystkich szesnastu wieczorów kabaretowych. To prawdziwa perła w kolekcji każdego miłośnika inteligentnej rozrywki.

Śpiewają m.in. Barbara Fijewska, Danuta Wodyńska, Elżbieta Wieczorkowska (“Dziewczę i ułani” – później zmodyfikowane dla Ireny Kwiatkowskiej), Jan Nowicki (inny, o pokolenie starszy aktor, niż ten od “Wielkiego Szu”), Andrzej Żarnecki. Prawie jedna trzecia wykonań pojawiła się na płytach po raz pierwszy. Obok dobrze przyswojonych wersji piosenek, są ich warianty, np. “Embarras” w interpretacji Barbary Krafftówny czy “Odrażający drab” Wiesława Gołasa, lepiej znany w wykonaniu Jaremy Stępowskiego.

czytaj dalej tu: Jerzy Wasowski

---

 

---

Pomoc Żydom jest niedoceniona, tak samo jak zakres zbrodni na Żydach – tu więcej było wolno

Maciej Stasiński

---

Żydzi na tle świętej arki (aron ha-kodesz) w synagodze w Kurowie przed 1939 r. (Fot. Laski Diffusion)

W okolicach Kurowa ocalało mniej Żydów, niż zostało zamordowanych, ale tych, którzy Żydów ratowali lub im pomagali, było znacznie więcej niż tych, którzy ich rabowali i mordowali. Zakres pomocy Żydom jest niedoceniony, tak samo jak zakres zbrodni na Żydach

Z prof. Antonim Sułkiem ( profesorem socjologii UW. Ostatnio badał problem zagłady Żydów w okolicach Kurowa, skąd pochodzi. Wyniki publikował m.in. w „Więzi” i „Tygodniku Powszechnym”), rozmawia Maciej Stasiński

MACIEJ STASIŃSKI: Badał pan Zagładę w Kurowie i okolicach. Doprowadził pan do nagrodzenia siedmiu rodzin medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Więcej pan pisał o blaskach postawy Polaków. Chcę zapytać o cienie.

ANTONI SUŁEK: Od początku chciałem, żeby do Kurowa wróciła pamięć i prawdziwa wiedza o okupacji i Zagładzie. Uznałem, że przyjęcie pamięci negatywnej wymaga przygotowań. Dlatego skupiłem się najpierw na męczeństwie Żydów i na Sprawiedliwych, którzy im pomagali. Uważałem, że na straszną prawdę przyjdzie czas potem.

Teraz już mogę. Napisałem pierwszy tekst o „bohaterach i draniach”. Ukazał się w „Tygodniku Powszechnym”. Został wydrukowany także w kwartalniku „O Nas” w Kurowie, a to 1,5 tys. egzemplarzy na 8 tys. mieszkańców. I nic się nie stało, został dobrze przyjęty. O tych, co „czasem wydali, a czasem zabili”, mówił też w Kurowie biskup lubelski – mocno i wyraźnie.

Dlaczego wybrał pan tę drogę? Pedagogicznie?

– To była przemyślana taktyka. Metoda kropelkowa dozowania prawdy jest skuteczniejsza od szokowej, zwłaszcza w małych społecznościach. W 2000 r. pojechałem tam pierwszy raz i przekonywałem miejscowych, żeby upamiętnić kurowskich Żydów. Przed wojną było ich około 2,7 tys., stanowili ponad połowę ludności. Niby wszyscy się zgadzali, że trzeba, ale nikt nic nie zrobił. Fundacja Nissenbaumów ufundowała tablicę pamiątkową. Widziałem ją wtedy schowaną w domu kultury, nikt jej nie umieścił w miejscu publicznym.

Zacząłem badać sprawę w obrębie podkurowskich wsi – tylu, ile sam zdołałem obejść na własnych nogach. I ludzie zaczęli sobie przypominać, otwierać się. Zacząłem od epizodów. Chodziło mi o pokazanie, że ratowanie i mordowanie Żydów to były dwie strony tej samej rzeczywistości. Wymagało to ode mnie delikatności i powściągliwości, ale nie stawiałem sobie żadnych ograniczeń w dociekaniach, co się wydarzyło.

Hamował się pan przed ujawnieniem strasznej części prawdy?

– Owszem, powstrzymywało mnie to, że niektórzy informatorzy żyją. A siła opowieści tkwi w konkrecie i kiedy się konkretne przypadki ujawni, to jednocześnie ujawniony zostanie informator, bo na wsi wszystko o wszystkich wiadomo.

Teraz droga jest otwarta. Stanął w Kurowie pomnik „Pamięci Żydów, naszych sąsiadów”. Kurów oswoił się z pamięcią Żydów. Mam przyjazne stosunki z wójtem. Jeżdżę tam co jakiś czas i będę publikował kolejne teksty z całą prawdą.

Jaki jest obraz mikrokosmosu społeczności lokalnych w czasie okupacji i Zagłady?

– Badałem głównie wieś, bo po zbombardowaniu i spaleniu Kurowa we wrześniu 1939 r. Żydzi z miasteczka uciekli na wieś.

Żeby zrozumieć relacje chłopów z Żydami, trzeba wiedzieć, że były to społeczności osobne, dwa światy: Żydów i chrześcijan czy Żydów i polskich chłopów. Dzieliła ich nie tylko religia i kultura, ale też żyli w oddzielnych skupiskach. Mieszkali po sąsiedzku, ale nie byli sąsiadami. Nie odwiedzali się. Związki między nimi były głównie ekonomiczne. Chłopi kupowali u Żydów w sklepach, a Żydzi u chłopów wszystko, co wyprodukowali oni w gospodarstwach.

W miasteczku dzieci chodziły razem do szkoły, ale we wsiach razem się nie bawiły. Nie pasały razem krów, a pastwisko było bardzo ważne dla socjalizacji na wsi. Młodzi ludzie nie chodzili razem „na kawalerkę”. Nie było małżeństw mieszanych. Wzajemna separacja.

Męczeństwo Żydów było dla chłopów czymś widocznym i bolesnym, ale jednak odległym. To nie była „ich sprawa”. Pisał o tym w „Wyborczej” historyk Dariusz Libionka. Trzeba wielkiej empatii, wyobraźni i myślenia w kategoriach abstrakcyjnych, żeby ogarnąć prawdę o zagładzie całego narodu.

Chłopom wojna przewróciła cały świat, wieś także wycierpiała.
Pamięć wojny jest bardzo istotna, dlatego jak się na wsi mówi,
że „wszystkich Żydów spalili”, to odpowiadają: „Nas też spalili”.

Ta osobność miała swoje konsekwencje. Większe szanse przeżycia mieli ci Żydzi, którzy kogoś znali i sami byli rozpoznawalni, wiedzieli, do kogo pójść po pomoc albo kryjówkę. Jedna Żydówka zapukała do chaty w nocy, gospodarz jej otworzył i powiedział: „Znam cię, u twojego ojca byłem furmanem”.

Pojawiły się związki miłosne, przed wojną niemożliwe, między Żydami i polskimi chłopami. Chłopak ze wsi zakochał się w żydowskiej dziewczynie i ją ukrył, a dziewczyna z innej wsi zakochała się w Żydzie, którego rodzice przechowywali. Obie pary przeżyły wojnę, ale ich miłości – już nie.

W mieście ta osobność była mniejsza.

– W Kurowie oczywiście Polacy i Żydzi spotykali się wszędzie. W szkole, w straży pożarnej, we władzach gminnych. To było miasteczko szewców, krawców, kuśnierzy, sklepikarzy. Żydzi i Polacy robili interesy, np. Żydzi sprowadzali skóry, ale też stanowili dla siebie konkurencję. Żydzi byli zawsze tańsi i polskie sklepiki się nie utrzymywały.

O Żydach mawiano: „Żyd nie zje śniadania, zanim Polaka nie oszuka”. Ale ja w domu na wsi słyszałem inną wersję: „Żyd nie zje śniadania, zanim nie zarobi”. A to mówiło się z uznaniem dla ich pracowitości.

Większych napaści na Żydów przed wojną nie było. Bywało, że wyrostki wrzucały jakieś paskudztwa do bóżnicy. Zdarzało się szarpanie za pejsy, ale chyba nic więcej. Wobec Żydów więcej było wolno.

Po zbombardowaniu Kurowa i zniszczeniu środka miasteczka większość Żydów, którzy mieszkali wokół dwóch rynków, rozbiegła się po wsiach. Potem większość wróciła i mieszkali po piwnicach, u ludzi i w różnych prowizorkach, ale wielu zostało na wsi. Żyli z tego, co mieli ze sobą i co umieli robić.

Na wsi nastąpiło intensywne „zderzenie kulturowe”. Chłopi dziwili się np., że „u Żydów dzieci są takie ważne”. Żydzi byli traktowani rozmaicie. W jednej wsi Żydzi nawet urządzili w obejściu wesele, ale młody Żyd z tej samej wsi został zabity i obrabowany przez miejscowych.

W 1941 r. Niemcy nakazali Żydom ze wsi wrócić do Kurowa
i wywieźli pierwszą falę do obozu w Opolu Lubelskim i do getta
w Końskowoli.

W kwietniu 1942 r. nastąpiła druga fala Zagłady. W Kurowie Niemcy kazali wszystkim Żydom stawić się na placu. Kilkunastu od razu zastrzelili. Potem nastąpiła druga wielka wywózka – do Końskowoli, a stamtąd do obozu zagłady w Sobiborze. Z Kurowa ruszyła wtedy kolumna 2 tys. Żydów miejscowych oraz przesiedlonych z innych stron.

Jak pochód ruszył, na rynku zostały toboły. Szmul Chanesman, ocalały kamasznik, wspominał: „Rozdzielili je między siebie ci, co się gapili. Pierze latało jak śnieg. Wiele kobiet potem miało uszyte spódnice z tałesów [szali modlitewnych]”.

W mieście zostało kilkudziesięciu Żydów zamkniętych za drutem w obozie pracy w garbarni – szyli kożuchy dla Wehrmachtu. W listopadzie 1942 r. przyjechało komando SS, obóz zlikwidowało i na miejscu wszystkich wymordowało.

Część jeszcze się uchowała.

– Nie wszyscy stawili się na zbiórki, inni już wcześniej uciekali przed wywózkami. Szacuję, że nie więcej niż sto osób pochowało się po wsiach i lasach. Spośród nich wojnę przeżyło ok. 20-25 Żydów. Więcej, niż przeżyło, zostało złapanych i zamordowanych przez Niemców, czasem w obławach z udziałem chłopów w charakterze nagonki. Znam też dwa zbiorowe mordy na Żydach dokonane przez miejscowych – jeden przez tamtejszą bandę, a drugi przez „chłopaków, którzy się skrzyknęli”. Indywidualne mordy trudno udokumentować, miały głównie powody rabunkowe, chodziło o „złoto”. Z rąk miejscowych zginęło co najmniej 20 Żydów, tylu się doliczyłem.

Przeżyli głównie ci, którzy mieli „kapitał społeczny”, czyli znajomych Polaków. Albo pieniądze. Proboszcz kurowski, dobry znajomy rodziny Kotlarzy, właścicieli dużego sklepu bławatnego, wynalazł kryjówki dla ich dwóch dziewczynek.

Zamordowani to rodzina Chaima Pejsaka Materiał – Księga pamięci Kurowa

Dziewczynkom oddanym na przechowanie łatwiej było przeżyć, bo unikały testu obrzezania przy obławach.

Pieniądze jednak były także niebezpieczne, bo rodziły pokusę rabunku. Ksiądz mówił Kotlarzowi: „Hersz, nie noś dużo pieniędzy przy sobie”.

Kotlarz z księdzem jeszcze przed wywózkami skupowali za okupacyjne pieniądze złote carskie ruble. Hersz zdeponował swój kapitał u księdza i potem przychodził do niego nocami po parę „świnek”. Po wojnie Hersz zrobił w USA karierę jako jubiler. Ciekawe, że jego żona opowiadała, że w handlu diamentami pomogła mu zręczność, którą rozwinął w sobie podczas ukrywania się we wsiach pod Kurowem.

Kto przechowywał? Da się narysować profil Sprawiedliwego?

– Główny czynnik to wyjątkowa wrażliwość, empatia; to byli ci światlejsi ludzie. „Zboczeńcy nadnormalni”, jak ich nazywał Florian Znaniecki. Ich motywacja mogła być religijna lub ludzka po prostu. Kobieta z Kurowa przechowała do wyzwolenia przyjętą od matki „na jedną noc” malutką Sabcię Cymerman, przy wsparciu księdza. Lejbusia Goldberga przechowała cała rodzina miejscowego partyzanta, dowódcy Batalionów Chłopskich Stefana Rodaka. Nie mogę się pogodzić z tym, że Instytut Yad Vashem odrzucił ich kandydatury na Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

W okolicach Kurowa ocalało mniej Żydów, niż zostało zamordowanych, ale jednocześnie sądzę, że tych, którzy Żydów ratowali lub im pomagali, było znacznie więcej niż tych, którzy ich rabowali i mordowali. Bo pomoc i ratowanie są przedsięwzięciem, w które musiało być zaangażowanych więcej ludzi, nawet całe łańcuchy rodzin. A zabójstwo to jednorazowy czyn. Nawet ci, którzy ostatecznie zostali wyłapani i zabici, wcześniej byli przez kogoś ukrywani.

Sądzę, że zakres pomocy Żydom jest niedoceniony, tak samo jak zakres zbrodni na Żydach.

Zagłada następowała na oczach mieszkańców. Da się opowiedzieć, jak oni to odbierali?

– Często pada zarzut bierności. Bierności Żydów, którzy się nie bronili, i bierności Polaków, którzy ich nie bronili. Nie mamy języka opisu tych zachowań, bo nigdy wcześniej ludzie nie byli w takiej sytuacji. Musielibyśmy wymyślić jakieś nowe pojęcie, jak donkiszoteria czy samarytanizm, które przed „Don Kichotem” albo przypowieścią o dobrym Samarytaninie też nie istniały, a ludzie wiedzą dzisiaj, co znaczą.

Kiedy przez wsie szedł pochód Żydów z pobliskiego miasteczka Michów, wszyscy wiedzieli, że idą na śmierć. Przeszedłem tą trasą i zebrałem sznur opowieści świadków przemarszu.

Patrzyli na nich, a Żydzi szli i szli, i szli. We wspomnieniach
pada pytanie, jakby z pretensją: dlaczego tak posłusznie szli
i nie uciekali?

Pytam: a co dalej, jakby uciekli?

Ci, którzy masowo uciekli przed wywózką z innego pobliskiego miasteczka Markuszów, zostali wyłapani od razu w obławach i zastrzeleni.

Ocalali Żydzi piszą zaś, że chłopi tylko stali i patrzyli.

Pytam: a co mieli robić? Jakby próbowali pomóc albo nawet się odezwać, mogliby być zastrzeleni na miejscu.

Żydzi michowscy szli przez nie swój teren. Nie znali chłopów, których mijali, a chłopi nie znali ich.

Jest wstrząsające świadectwo, jak idąca w kolumnie Żydówka w mijanej wsi wyjątkowo rozpoznała wśród przyglądających się znajomego gospodarza.

„Dzień dobry, panie Stefanie”.

„Dzień dobry, pani Małko”.

A po chwili, odwracając się: „Do widzenia, panie Stefanie”.

„Do widzenia, pani Małko”.

Tyle tylko mogli sobie powiedzieć. Ta krótka i elementarna wymiana słów urosła w pamięci tej wsi do wydarzenia.

Obojętność to skutek strachu i obcości, o której pan wcześniej mówił?

– Zasadniczo tak. Polacy nie „wzruszyli się głęboko” losem ginących Żydów, zajęci własnym przetrwaniem i przejęci strachem. Przed pomocą Żydom powstrzymywał chłopów lęk przed spaleniem – nieszczęściem równym śmierci: „Kiedy się Niemcy dowiedzą, przyjdą, spalą nas i zabiją”.

Wojna to stan społeczny, którzy wywraca wszystkie normy. Następuje ich rozprzężenie i to, co normalne, się kurczy, a wzbierają postawy skrajne. Jest więcej bohaterów niż zwykle, a zwłaszcza – więcej drani niż zwykle. Pospolity bandytyzm był tu plagą.

Wobec Żydów więcej było wolno także przed wojną. A „za okupacji
Niemca” napad na Żyda był zwykle czynem bandyckim, rabunkowym.
Żyda łatwo było zabić, nikt go nie obronił, nie szukał i nie pomścił.

Słychać to nawet w języku: „zabić Żyda” to nie było to samo co „zabić człowieka”. Na jednego z żydobójców ludzie ze wsi wprawdzie „mścili” (pomstowali), ale nie ciągnęło się za nim piętno mordercy.

Donosicielstwo też stało się plagą. Zaprzysiężeni urzędnicy na pocztach czytali te donosy i wspominali potem pisane koślawymi literami listy do „dżendarmerii”. Ludzie donosili na siebie nawzajem, to i na Żydów.

Jak pańskie mikrobadanie w Kurowie przegląda się w dociekaniach Barbary Engelking i Jana Grabowskiego o postawie Polaków wobec Zagłady zawartych w książce „Dalej jest noc” `poświęconej ośmiu powiatom?

– Ich dzieło porusza opinię publiczną mniej niż książki Jana T. Grossa, bo nie używa języka publicystycznego, lecz wstrzemięźliwego języka opisu i analizy. Ale jego wymowa jest jeszcze straszniejsza. Jestem pod wielkim wrażeniem. Moje badania to mikrohistoria. Mój poziom to gmina, wieś, rodzina, jednostki. Niżej już nie można zejść.

Ale ja się odnajduję w ich ogromnym projekcie.

Nie odnajdują się w nim władze. Premier Morawiecki uważa, że naród polski zasługuje na wielkie drzewo w Yad Vashem.

– Ja tak nie uważam. Władze nie potrafią się pogodzić z polską historią, bo są więźniami zmitologizowanego myślenia w kategoriach narodu. Dla władzy naród polski musi być wielki, nie może być zwyczajny, jak każdy inny. Jak się tkwi w takim odświętnym kulcie samooszukującym narodowe ego, to trudno przyjąć prawdę. Gdyby tak zeszli z tej frazeologii na poziom analizy historycznej, toby musieli się zgodzić, jak było.

Mam wątpliwości. Po publikacji „Pod klątwą” Joanny Tokarskiej-Bakir – na temat pogromu w Kielcach w 1946 r. – zapanowało głuche milczenie. To wiele mówi. Bo ta książka jest nieodpartym portretem kieleckiego społeczeństwa, które z własnej woli rzuciło się na Żydów. Myślę, że podobne milczenie zapanuje teraz po „Dalej jest noc”.

– To prawdopodobne. Pamięci kolektywnej nie da się zmienić nagle, bo służy zbiorowemu ego. To samo ego musi się zmienić, a ono się zmienia stopniowo, pod wpływem wstrząsów i doświadczenia, a nie książek historycznych. Społeczeństwo musi zmienić swoją pamięć i samowiedzę poprzez coś, co oddziałuje na jego życie, a nie pod wpływem książek oddziałujących na pamięć. Polacy są karmieni mitem, że są narodem wielkim, któremu jednak wciąż dzieje się krzywda. Ci, co uwierzyli w ten mit, bronią się do upadłego przed przyjęciem prawdy, że w pięknej historii naszego kraju są także strony ciemne, a nawet brudne. Historycy nie zmienią tego nastawienia, mogą tylko pomóc.

Polacy musieliby przestać myśleć o sobie jako o wiecznej ofierze, o swoim męczeństwie. Musieliby zrobić coś wielkiego, co zawdzięczaliby samym sobie.

Przecież zrobili to w 1980, 1989 roku i później. To jest polski suwerenny sukces narodowy. A Polacy sami się go wypierają.

– To właśnie mam na myśli. Zamiast budować narodową dumę, ten wielki sukces odmalowywany jest dziś jako „zmowa” Okrągłego Stołu, a potem „ruina” III Rzeczypospolitej, zaś historyczny przywódca „Solidarności” – jako agent tajnej policji…

Na początku swoich zainteresowań Kurowem zadałem sobie pytanie, dlaczego mieszkańcy nie chcą pamiętać o Żydach żyjących w Kurowie. Zacząłem od przykładów pozytywnych. I pamięć wróciła. Teraz można budować dalej. Musi się znaleźć jakaś miejscowa elita, która to podejmie.

W całej Polsce jest tak samo?

– Tak myślę. Kurów to był w gruncie rzeczy pilotaż, eksperyment. Podobne działania powinny być podjęte w skali kraju.

---

We wtorek, 20 czerwca 2018 r., o godz. 19 przy ul. Czerska 8/10, w Warszawie odbędzie się spotkanie z prof. Barbarą Engelking i prof. Janem Grabowskim w okazji ukazania się książki „Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski”

Prosimy o rejestrację na spotkanie na stronie: biletycjg24.pl, lub telefonicznie pod numerem: 22 555 54 55

---

 

---