J.L.: Już w 1964 roku, roku stworzenia Opery, Szpot przewidział “zapełnienie cel Mokotowa”, co stało się w Marcu ’68.

W czasach KOR-u jechałem z nim do Tarnowa na proces milicjanta, który zabił chłopca na posterunku, i jakoś nie od razu sprawie ukręcono łeb. Siedzimy w sądowym bufecie, a obok sędzia z prokuratorem omawiają jakiś mecz. No to zacytowałem Szpotowi “Szmaciaka”:

“a po kolacji się zaczyna
mecz słynny Polska – Argentyna Pod bramkę ciągnie z piłką Żmuda.
Ach, musi, musi mu się udać!”

Szpot się uśmiechnął i mówi: “Widzisz, Licie, ja znam rzeczywistość nie a posteriori, ja ją znam a priori”.

J.Sz.: Czy Opera nie może się wydać młodszym czytelnikom nieco hermetyczna? Opisuje wszak egzotyczną rzeczywistość PRL-u?

J.L.: Prawda, tu i ówdzie przydałby się przypis. Że określenia “gazrurka” pierwszy użył w 1956 roku towarzysz Witaszewski: “partii, jeśli zajdzie potrzeba, będziemy bronić i gazrurką”. Że to w Golędzinowie szkolono ZOMO. Że – jak ją nazwał Szpot – Cafe-Snob to kawiarenka za firmową księgarnią PIW-u na Foksal, gdzie zbierali się gęgacze, jak Jan Józef Lipski, Paweł Jasienica, Jan Kott i przede wszystkim Antoni Słonimski, któremu Szpot dał w Operze “Arię Gęgacza nestora”:

“Na słońcach dwóch przeciwne stoją bogi!
Na jednym Gnom, na drugim widzisz mnie.
Za sobą ma on lufy i wyłogi,
a ja za sobą mam ojczyzny dwie!”

To właśnie przy stoliku w kawiarni PIW-u zrodziła się w głowie Słonimskiego idea listu do władz w sprawie polityki kulturalnej partii, który wszedł do historii jako tzw. List 34. Po 1968 roku kawiarnię za to karnie zamurowano.

J.Sz.: Jak dowiadujemy się ze śpiewanego na melodię “Hej, strzel- cy wraz…” i otwierającego Operę “I hymnu cichych”, to właśnie w Cafe-Snob “wróg miał swe KC”.

“Hej, baczność, Cisi! Śledzić ludzi pióra!
Dziś już zza węgła nam nie grozi wróg!
Dziś naszym wrogiem paryska “Kultura”,
więc jej kontaktów w kraju śledźmy ruch!
Nas nie powstrzyma nawet konstytucja,
aby Gęgacza odlakować list!
Bo naszym świętym prawem rewolucja,
groźniejszy list dziś niźli kuli świst!”

J.L.: Pamiętaj o refrenie: “Więc idź i śledź, i to, co trzeba słysz / A gdy już wiesz, to śmiały donos pisz!”. Inwigilowanie pisarzy, otwieranie ich korespondencji było na porządku dziennym. Wtedy to Melchior Wańkowicz poszedł siedzieć za to, co napisał w liście do córki w USA. A Januarego Grzędzińskiego i Jana Nepomucena Millera aresztowano i oskarżono o publikowanie pod pseudonimem w londyńskich “Wiadomościach” i paryskiej “Kulturze”.

“Gdy Gęgacz kontakt nawiąże z “Kulturą”,

natychmiast chwyta gęsie pióro swe i łypiąc okiem groźnie i ponuro, straszliwy paszkwil pisze na KC.

Ostatnio wielką rozpętali burzę,
na nogi cały postawili rząd!
Stosunki mają aż na samej górze
i szerzą w KC reakcyjny trąd!”

Ta burza to List 34 i związana z nim afera: podpisanie protestu, wycofanie się części sygnatariuszy, zorganizowanie przez władze kontrlistu – wokół tego Szpot osnuł swą Operę J.Sz.: Bohaterowie I aktu to, prócz pracowników wiadomego resortu, “cichy mecenas” i “cichy reporter”.

J.L.: Dla ludzi takich jak Szpot, którzy zdecydowali się funkcjonować poza systemem, ci, którzy robili PRL-owskie kariery, byli potwornie odlegli. I oceniał ich surowo:

“Jestem słynnym adwokatem,
jam palestry chluba.
Gdy masz do czynienia z katem,
to się do mnie udaj! (…)
Chociaż Mazurkiewicz
wdział śmiertelne wdzianko,
lecz profesor Tarwid
żyje z swą kochanką”.

Janusz Szpotański

J.Sz.: Przypadkiem wiem, że uniewinniony w II instancji Tarwid, w I instancji skazany był za otrucie żony na 15 lat. A Mazurkiewicz to seryjny zabójca. Kto ich bronił?

J.L.: Mecenas Maślanko, uczestnik głośnych procesów tamtych lat.

“Generalny wielbi
mnie wprost prokurator,
bo partyjnych jestem
wzorem adwokatów.
Lecz ja stwierdzić muszę
na wszystko bez względu:
sławy mej tytułem
są sprawy z urzędu!
Trudną specyfikę
mają owe spory,
z góry wyrok znamy,
przestępstwa nie mamy! (…)
Ach, sprawy z urzędu,
ach, zajęcie lube,
śmiało bierz na lewo,
wszak pracujesz z UB!”

J.L.: Nie wiem, na ile “cichy mecenas” jest tożsamy ze swym prototypem. Szpot przedstawia tu nie tyle konkretną osobę, co pewien typ adwokata, dobrze ustosunkowanego w PRL-u. Wiadomo, że byli tacy adwokaci, którzy budowali kariery na współpracy z bezpieką.

J.Sz.: Nie tylko adwokaci. Do “cichego mecenasa” tymi słowy zwraca się jego kolega – “cichy reporter”:

“Przyznaj Mieczysławie, żeś jest tylko zerem
w porównaniu ze mną – cichym reporterem!
Chodzisz cicho w sądzie w czarnej todze swojej,
a ja społeczeństwo podbijam “Przekrojem”.

J.L.: Skoro “Przekrój”, to od razu przychodzi na myśl Wanda Falkowska, która pisywała tam relacje z sali sądowej. Może w stosunku do niej Szpot jest niesprawiedliwy, ale typ dyspozycyjnego dziennikarza nie był przecież jego wymysłem.

“Ty przestępców bronisz, tych, co siedzą w kiciu,
a ja ich piętnuję w “Prawie oraz Życiu”.

Zważ, że wzmianka o “Prawie i Życiu” też jest prorocza. Niedługo pod kierunkiem Kazimierza Kąkola, zwanego przez Szpota Kakolem, pismo stanie na czele antyinteligenckiej i antysemickiej kampanii.

“Na twój temat różne są na mieście śmichy,
a o mnie plotkują, żem kochanką Wichy.
A ja na to tylko mówię: tra-ra-ra-ra,
bom nie jest kochanką Wichy, lecz Moczara! (…)
I to bez ogródek wyznać zaraz wolę:
tyś z Różańskim przekwitł – jam wzeszła z Kąkolem”.

Opera dzieje się w czasie, kiedy zaczyna się formować w PZPR grupa partyzantów, a uważanego za “liberała” szefa MSW Wichę zmienia Moczar. Narodziny partyzanta pokaże Szpot raz jeszcze w “Towarzyszu Szmaciaku”.

J.Sz.: W tym czasie pojawia się też “młody cichy nowoczesny”, apolityczny i aideowy działacz partii. W Operze śpiewa na melodię “O mnie się nie martw”:

“Ja jestem cichy, lecz nowoczesny,
nie żaden tępy żłób,
miłośnik rocka i coli-coca,
a nade wszystko dup!
Mnie nie zabawi już Nowa Huta,
ni sześcioletni plan,
lecz kiedy dziwka ciągnie mi druta,
to wtedy frajdę mam!”
Muszę Ci wyznać, że zawsze intrygował mnie finał tej pieśni.

“Dziś nie ta era, kiedy frajera
strzygło się w ZMP,
współczesny cichy – to nie są śmichy,
on dobrze wie, jak jest.
Tak że Ostrowski czy inny Pstrowski –
to dla mnie zwykły chuj.
Dziś dla mnie wzorem, życia motorem
jest Rzeszotarski wuj”.

Rozumiem, Ostrowski – “Jak hartowała się stal”, Pstrowski – przodownik pracy. Ale kim, na Boga, był Rzeszotarski wuj?

J.L.: Według Szpota – dawnym rotmistrzem, ideowym przywódcą ubeków, którzy odnaleźli się wspaniale w popaździernikowej rzeczywistości. To on wykonuje w Operze arię z wielką pochwałą zawodu ubeka. O nim samym natomiast – na melodię “Gdy naród do boju” – tak śpiewają Cisi:

“Gdy naród szedł tłumnie na wolne wybory,
posłusznie na Gnoma głosował,
pan Rotmistrz wysrywał połknięte brylanty
i Forda w PeKaO kupował”.

J.Sz.: Szpot wymyślił tę postać?

J.L.: Ależ skąd. To był potężny, gruby facet. Prywatna inicjatywa. Znali go wszyscy, bo jeździł po Krakowskim Przedmieściu czerwonym mercedesem, pierwszym w Warszawie. Rotmistrz to Rzeszotarski. Czy natomiast Rzeszotarski to rotmistrz? I czy był taki, jakim go opisywał Szpot? Nie wiem. Z kolei pojawienie się karierowiczów w aparacie partyjnym przyczyniło się do powstania hymnu warszawskiej “Kultury”, który nie wszedł do Opery.

J.Sz.: A to, co śpiewa Wilhelmini, czyli Janusz Wilhelmi, naczelny “Kultury”, powołanej z ostentacyjnym lekceważeniem środowiska pisarskiego?

“Za donosem donos
śmiałym pisząc piórem,
anim się obejrzał,
jak zaszedłem w górę,
Wtem: – Wilhelminiego –
Gnom, zakrzyknął – daj tu,
bo mu chcę powierzyć

“Kulturelle Zeitung”.

J.L.: To nie to. Przypisywany Szpotowi hymn brzmi tak:

“Widać nad nami czuwa Bóg
lub ktoś z partyjnej góry,
bowiem zmartwychwstał miecz i pług
i wziął się do “Kultury”.
Dawniej na słowa tego dźwięk
wyciągaliśmy steny,
a dziś to budzi grozę, lęk,
kulturą sterujemy”.

Tu trzeba ci wiedzieć, że Wilhelmi był jednym z przyjaciół Szpota i Lipskiego jeszcze sprzed 1956 roku. Potem się wyłamał i zaczął robić partyjną karierę. Ale wciąż przychodził na słynne imieniny Jana Józefa, które co roku 24 czerwca gromadziły opozycyjną śmietankę, by – jak wynika z Opery – donosić, co myślą i planują Gęgacze.

J.Sz.: II akt opery rozgrywa się właśnie na imieninach Lipskiego, zwanego przez Szpota Prezydentem.

J.L.: To wzięło się z jakiejś ich popijawy, gdzie dla zabawy obdzielali się tytułami. Jan Józef dostał wtedy ksywkę Prezydent, a mecenas Jan Olszewski, późniejszy premier – Naczelnik. Ale tak naprawdę Szpot nazywał go Karpiem. Dlaczego? Bo ma tłuste wargi, którymi rusza, a nie mówi. Stanisław Szczuka, z którym Szpot też się przyjaźnił, to z kolei – ze względu na brak owłosienia – mecenas Kciuk.

J.Sz.: Znam jeszcze z Opery na pamięć “II hymn Cichych”, bo sama go śpiewałam – na melodię “Piechota, ta szara piechota” – w różnych opozycyjnych chórkach:

“Nie nosim mundurów, lecz modny nasz strój,
pagonów ni złota nie nosim,
lecz w cichym szeregu kroczymy na bój:
donosić, donosić, donosić! (…)
W ubranku z cedetu, w koszulce z PeKaO,
szeleszcząc wytwornym ortalionem,
wkraczają do kawiarń, na bale,
do klo
te ciche, te smutne bataliony”.

J.L.: To właśnie ten nowy ubek, nie opisywany później w “Szmaciaku” cham, który bije w mordę, ale dobrze ustawiony i całkowicie aideologiczny. To on wkrada się na bale, podsłuchuje, ale jednocześnie jest elegancki, oczywiście na miarę swoich czasów: ubranko z CDT-u, ortalion, koszulka z Pekao. Koszulka, obowiązkowo non iron, nie wymagała prasowania. Żółkła po trzech praniach, trzeba ją było coraz mocniej trzeć i człowiek się w tym straszliwie pocił, ale to był szczyt elegancji, szczyt tego, co można było osiągnąć w PRL-u za Gomułki.