ODNALEZIONE W KATYNIU: NIEŚMIERTELNIK I PAMIĄTKOWY MEDALIK CHRZCIELNY, FOT. BUNDESARCHIV, BILD 183-B23992 / CC-BY-SA 3.0 / WIKIMEDIA COMMONS

80. rocznica zbrodni katyńskiej

POLIN

Trzeciego kwietnia 1940 r. z obozu dla jeńców wojennych w Kozielsku wyruszył w kierunku Smoleńska pierwszy transport polskich oficerów. Dzień lub dwa dni później zostali rozstrzelani w lesie katyńskim.

W ten sposób rozpoczęła się realizacja podjętej 5 marca 1940 r. przez najwyższe kierownictwo partii komunistycznej ZSRR ze Stalinem na czele decyzji o wymordowaniu polskich jeńców wojennych i więźniów politycznych. 

Ofiarami zbrodni katyńskiej padło, wedle dzisiejszej wiedzy, 14546 jeńców wojennych – oficerów Wojska Polskiego i policjantów wziętych do niewoli sowieckiej we wrześniu 1939 r. – oraz 7305 więźniów politycznych. Wszyscy zostali zabici strzałem w tył głowy przez katów ze stalinowskiej policji politycznej, NKWD.

Masowe groby oficerów z Kozielska i Starobielska znajdują się w Katyniu i Charkowie, a policjantów z obozu w Ostaszkowie – w Miednoje pod Twerem. W 2000 r. powstały tam polskie cmentarze wojenne, gdzie pomordowani jeńcy znaleźli godne upamiętnienie. Znacznie mniej wiadomo o losach rozstrzelanych więźniów politycznych.

Znamy zaledwie połowę ich nazwisk i jedno z zapewne kilku miejsc spoczynku: w Bykowni pod Kijowem, gdzie na otwartym w 2012 r. cmentarzu wojennym symbolicznie upamiętniono wszystkich więźniów straconych na sowieckiej Ukrainie. Inne prawdopodobne miejsce pochówku więźniów to Kuropaty pod Mińskiem; w przypadku Białorusi nie mamy nawet listy pomordowanych.

Trzecia – pośrednia – kategoria ofiar zbrodni katyńskiej to najbliżsi zabitych. Na zasadzie odpowiedzialności zbiorowej ponad 60 tys. członków rodzin rozstrzelanych więźniów zostało 13 kwietnia 1940 r. deportowanych do północnego Kazachstanu.

Wśród ofiar zbrodni katyńskiej byli też polscy Żydzi. Najbardziej znana postać to Baruch Steinberg, od 1933 r. naczelny rabin Wojska Polskiego. Od młodości związany z ruchem piłsudczykowskim, członek Polskiej Organizacji Wojskowej, obrońca Lwowa. Wysłany z Kozielska transportem z 11 lub 12 kwietnia 1940 r. i zabity w Katyniu.

Według najbardziej miarodajnych ustaleń Benjamina Meirtchaka, wśród pomordowanych jeńców było 438 osób żydowskiego pochodzenia (231 zabitych w Katyniu, 188 w Charkowie i 19 w Twerze). Największą grupę, ponad 5 procent, stanowili Żydzi wśród zabitych wojskowych. Byli to najczęściej oficerowie rezerwy, wykonujący różne zawody inteligenckie: lekarze, farmaceuci, inżynierowie, prawnicy.

O wiele mniej wiemy o pomordowanych więźniach. Na liczącej 3435 osób liście rozstrzelanych na Ukrainie jest ponad 200 Żydów (o ile można o tym sądzić po brzmieniu imienia, imienia ojca i nazwiska). Wielu z nich to reprezentanci elit społecznych i politycznych – adwokaci, kupcy, działacze żydowskich organizacji i partii politycznych, a także oficerowie rezerwy, gdyż tych którzy nie trafili do niewoli, NKWD aresztował i osadzał w więzieniach. Ale są tam również osoby podejrzewane przez NKWD o działalność agenturalną w ruchu komunistycznym na rzecz przedwojennej polskiej policji politycznej.

Wśród Żydów – cywilnych ofiar zbrodni katyńskiej warto przypomnieć nazwisko Wiktora Chajesa, działacza niepodległościowego, przedwojennego wiceprezydenta Lwowa i założyciela tamtejszego Muzeum Żydowskiego. 

Źródło:

1. Benjamin Meirtchak, Żydzi – żołnierze wojsk polskich polegli na frontach II wojny światowej, Wyd. Bellona, Warszawa 2001.
2. Śladem zbrodni katyńskiej, opr. Zuzanna Gajowniczek, wyd. MSW, Warszawa 1998.

DZIENNIKARKI
MIĘDZYWOJENNEJ PRASY POLSKO-ŻYDOWSKIEJ

Monika Szabłowska-Zaremba

Rzeźba przy siedzibie ONZ w Nowym Jorku. Fot. serena_tang/flickr.com

Komu jeszcze potrzebna jest ONZ?

Mark Malloch-Brown

W młodszym, gniewniejszym i coraz bardziej niecierpliwym świecie spotykający się gdzieś, daleko klub panów w ciemnych garniturach skazany jest na postępującą marginalizację.

LONDYN – Przez większość swojego istnienia Organizacja Narodów Zjednoczonych kryła się za wygodnym hasłem, które głosiło, że „gdyby ONZ nie istniała, trzeba by ją było wymyślić”. Dziś, jako szacowna 75-latka, organizacja ta nadal cieszy się szerokim poparciem w ogólnoświatowych sondażach.

Pod powierzchnią jednak gromadzą się trudności, których nie można pomijać. Patrząc na to, co dzieje się w mediach tradycyjnych i społecznościowych, sprawy podnoszone przez ONZ niespecjalnie znajdują oddźwięk. Co gorsza, w kwestii utrzymywania pokoju i bezpieczeństwa ONZ często potyka się o własną, dysfunkcyjną Radę Bezpieczeństwa, która sama w sobie odzwierciedla coraz bardziej podzielony świat. Czy to w Syrii, Jemenie, czy w Libii przywracanie pokoju odbywa się w żółwim tempie, przy czym o wiele bardziej decydujące niż ustalenia Rady Bezpieczeństwa okazują się wydarzenia na polu walki. Te same podziały hamują pracę nad przestrzeganiem praw człowieka, której nie przysłużyły się również ostatnie wybory, gdy miejsca w Radzie Praw Człowieka przypadły Rosji, Kubie i Chinom.

ONZ z pewnością zawsze odzwierciedlała świat, którego przedstawiciele w niej zasiadają. Jedynie w początkowych latach istnienia samej organizacji oraz w późnych latach 90., na początku kadencji Sekretarza Generalnego ONZ Kofiego Annana, jej członkowie na szeroką skalę popierali ideę silnej ONZ. Poza tymi okresami ONZ zazwyczaj działała przy silnych niesprzyjających wiatrach. Na dodatek, bardzo wiele zmian politycznych i demograficznych sprawia, że oenzetowski świat podlega szybkim zmianom.

Dzisiejszy świat jest ogólnie młodszy. Potęga Stanów Zjednoczonych, jak się wydaje, swój szczytowy moment ma już za sobą, a obecny rozkład sił wskazuje na rosnące znaczenie Chin i innych państw. Jednocześnie pandemia COVID-19 sprawiła, że świat ubożeje, zaś cyfryzacja uczyniła go bardziej nierównym.

ONZ, oparta na karcie składającej się właściwie w całości z liberalno-demokratycznych wartości wyznawanych przez zwycięzców II wojny światowej, z trudem radzi sobie ze zmianami światowego porządku. Pod przewodnictwem obecnego Sekretarza Generalnego Antónia Guterresa organizacja ta kontynuuje działania na rzecz parytetu płci i większego zróżnicowania wśród swoich pracowników, co trzeba docenić. Nadal jednak zbyt wiele najwyższych stanowisk przypada państwom założycielskim. Co ważniejsze, ONZ wydaje się nie nadążać za światem znajdującym się tuż za jej drzwiami.

Chiny, według szacunków drugie co do wielkości wkładu w oenzetowski budżet państwo członkowskie, coraz wyraźniej próbują narzucić swoje przywództwo w sprawach związanych ze zmianą klimatu i innymi kwestiami, zwłaszcza po abdykacji Stanów Zjednoczonych pod rządami odchodzącego prezydenta Donalda Trumpa. Na wrześniowym posiedzeniu Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych prezydent Xi Jinping uczynił brzemienny w skutkach krok, deklarując, że Chiny do roku 2060 osiągną neutralny poziom emisji dwutlenku węgla. Jednak ten sam reżim, który teraz zobowiązuje się do zrównoważonej gospodarki środowiskowej, jednocześnie brutalnie represjonuje chińską mniejszość ujgurską.

To zaś pokazuje główny dylemat ONZ. Większość ludności świata żyje dziś albo pod rządami autorytarnymi, sprawowanymi przez despotów, którzy nawet nie starają się zachować pozorów demokratycznego umocowania, albo pod rządami wyłonionych w wyborach autokratów demolujących demokratyczne instytucje i organy, których zadaniem jest patrzenie władzy na ręce.

Nie mając innego wyjścia, jak tylko ułożyć się z tym coraz bardziej niedemokratycznym światem, ONZ stanęła przed wyzwaniem polegającym na wypracowaniu praktycznego, możliwego do realizacji programu działań, bez sprzeniewierzania się leżącej u podstawy organizacji Karcie Narodów Zjednoczonych ani zobowiązaniu do stania na straży praw człowieka i innych swobód. Instytucja ta będzie musiała wykorzystać swoje mocne strony. Jako przedstawicielstwo „praw zbiorowości”, ONZ ma wyjątkową pozycję, umożliwiającą jej mobilizację działań w kwestiach takich jak zmiana klimatu, stanowiących zagrożenie zarówno dla ubogich rolników w krajach rozwijających się, jak i dla zamożnych mieszkańców nowojorskiego Manhattanu, również narażonych na podnoszący się poziom mórz.

Podobnie rzecz się ma z Celami Zrównoważonego Rozwoju do roku 2030, które mają zapobiec nierównościom i wykluczeniu w skali całego świata, a które stanowią przykład działania ONZ w jej najlepszym wydaniu, podobnie zresztą jak apel Guterresa o „nową umowę społeczną dla nowej ery”. ONZ bez wątpienia wnosi ważny w skali świata wkład przez publikację statystyk i rankingów dotyczących rozwoju ludzkości oraz organizowanie szeroko zakrojonych koalicji, mających na celu stałe postępy w zakresie kluczowych wskaźników dobrobytu i dobrostanu.

Jednak samo to, że ONZ jest wiodącym głosem w sprawach sprawiedliwości społecznej, gospodarczej i środowiskowej, nie oznacza jeszcze, że może odpuścić sobie ochronę praw człowieka. Organizacja ta zobowiązana jest do informowania o wszelkich przypadkach łamania tych praw. Mimo że powinna zachować ostrożność w udostępnianiu dowodów takich nadużyć innym stronom i kierowaniu oskarżeń, musi jednak pozostać niezłomna w pełnieniu powierzonej jej roli. W tym obszarze jej największymi sojusznikami są organizacje społeczeństwa obywatelskiego i nieliczne państwa, które mają odwagę postawić na szali wąsko pojmowane interesy handlowe czy polityczne i sprzeciwić się krajom pokroju Chin, Indii czy Arabii Saudyjskiej.

Z drugiej strony, ONZ będzie jednak zapewne musiała się nagiąć do logiki zimnej wojny XXI wieku. Rada Bezpieczeństwa pozostanie dysfunkcyjna do czasu reform, na co na razie się nie zanosi. Istnieją jednak sposoby na ominięcie miejsc objętych paraliżem. Podczas pierwszej zimnej wojny ONZ, nie konsultując się z Radą Bezpieczeństwa, zainicjowała istotne działania w celu rozwiązywania kryzysów humanitarnych i wspierania nowych członków, wychodzących właśnie spod kolonialnego jarzma. Oenzetowskie agencje ds. rozwoju i pomocy humanitarnej, tam gdzie wymagały tego okoliczności, często podejmowały działania na podstawie własnych, odrębnych uprawnień i przepisów międzynarodowych.

Dziś Specjalni Przedstawiciele ONZ w rejonach objętych konfliktem oraz oenzetowscy koordynatorzy w innych obszarach wykonują mnóstwo dobrej roboty, niestrudzenie podejmując kuluarowe działania w celu zapobieżenia miejscowym konfliktom, ochrony społeczeństwa obywatelskiego i rozwiązania problemu nierówności i innych przyczyn politycznej niestabilności. Owa „terenowa” ONZ świetnie sobie radzi, pozostając poza polem widzenia i uwagi, w bezpiecznej odległości od najeżonej szykanami polityki państw zasiadających w nowojorskiej siedzibie Rady Bezpieczeństwa.

To tutaj właśnie zdecydują się przyszłe losy ONZ. W młodszym, gniewniejszym i coraz bardziej niecierpliwym świecie spotykający się gdzieś daleko klub panów w ciemnych garniturach skazany jest na postępującą marginalizację. ONZ liczy się w terenie, bo to tam wykonuje najważniejszą powierzoną jej pracę na rzecz tych, którzy najbardziej jej potrzebują.

Mark Malloch-Brown – były zastępca Sekretarza Generalnego ONZ, współprzewodniczący Fundacji ONZ.

Tekst stanowi nieco zmieniony zapis wygłoszonego przez niego dorocznego wykładu w ramach UNU-WIDER.

Copyright: Project Syndicate, 2020. www.project-syndicate.org. Z angielskiego przełożyła Katarzyna Byłów.