Stare Kiejkuty. Zdjęcie ilustracyjne. (Stare Kiejkuty. Zdjęcie ilustracyjne. Fot. Przemysław Skrzydło / Agencja Gazeta)

Sojusz z Ameryką jest jak małżeństwo z hipopotamem

Andrzej Brzeziecki

Polska nie mogła i nie może być dla USA równoprawnym partnerem – to kwestia skali. Ważne jednak, by stosunki między oboma krajami były uczciwe. Historia polsko-amerykańskiego sojuszu po 1989 r. to cenna lekcja – zwłaszcza teraz.

.

Gdy opadły już emocje po wizycie prezydenta Joego Bidena, wypunktowano ważne słowa i deklaracje, warto przyjrzeć się, jak w dłuższym okresie Amerykanie traktowali Polskę, którą – jak pisze w swej najnowszej książce John Pomfret – często uważano za najbardziej proamerykański kraj na świecie, nie wyłączając Stanów Zjednoczonych.

Trudno o lepszy moment na wydanie książki Pomfreta „Pozdrowienia z Warszawy. Polski wywiad, CIA i wyjątkowy sojusz” niż teraz, gdy NATO przerzuca swoje siły na wschód, prezydent Biden odwiedza Warszawę, a po krakowskim Rynku spacerują amerykańscy żołnierze, kupują suweniry i rozglądają się za rozrywką. Pomfret, wieloletni korespondent „Washington Post” m.in. w Warszawie, bywając w Polsce, wyrobił tu sobie wiele znajomości, które przydały mu się przy pisaniu tej książki. Ma dla Polski i Polaków wiele życzliwości – docenia nasze zaangażowanie, poczucie wolności, przedsiębiorczość i odwagę. Zarazem być może czasem – jak to Amerykanin – patrzy na Polskę w sposób trochę protekcjonalny.

Kiedyś was udupimy

Pomfret pisał swoją książkę z myślą o czytelniku amerykańskim, dlatego z polskiej perspektywy może wydawać się ona pełna uproszczeń i drobnych błędów, ale cenniejsze od ich śledzenia jest przyjrzenie się, co dla Waszyngtonu oznacza sojusz z Polską. Książka nie jest gruba, trochę ponad 300 stron – to zresztą zaleta, bo nikt w Ameryce nie poświęciłby takiemu „drugorzędnemu mocarstwu” jak Polska więcej niż dwa-trzy wieczory. Większy mankament stanowi to, że Pomfret przypisuje zbyt dużą sprawczość służbom wywiadowczym w dziejach Polski. Wychodzi trochę na to, że ani „Solidarność”, ani potem polscy politycy nie mieli takiego wpływu na sterowaniu Polski na Zachód jak Andrzej Derlatka, oficer SB, który pod koniec lat 80. XX w. zaczął przekonywać przełożonych, że warto szukać partnerów w Ameryce.

Polski wydawca, kupując prawa do książki, zapewne myślał, że najatrakcyjniejsze będą wątki szpiegowskie – operacje „Most”, „Samum”, potem współpraca w Iraku. Rzeczywiście, Pomfret błyskotliwe opisuje zarówno kuluarowe rozmowy, jak i brawurowe akcje w terenie. Jego książka to John le Carré i Ian Fleming w jednym. W dodatku są to historie prawdziwe, których bohaterami są Polacy. Czegóż chcieć więcej?

Okazuje się jednak, że dziś książka Pomfreta nabiera większej wartości dzięki rozdziałom poświęconym jakości sojuszu z Ameryką, który Pomfret nazywa – za Radkiem Sikorskim – małżeństwem z hipopotamem: „na początku jest ciepło i przyjemnie, ale nagle hipopotam przewraca się na plecy i miażdży człowieka, nawet tego nie zauważając”.

Podobnie, choć bardziej dosadnie, ujął to już w 1994 r. Michael Sulick, ówczesny szef warszawskiego biura Centralnej Agencji Wywiadowczej, gdy ostrzegał Polaków: „Jesteśmy teraz w niesamowicie dobrych stosunkach, ale w pewnym momencie was udupimy. Nie tak, jak udupiliby was Sowieci. Będziemy myśleli, że mamy jak najlepsze intencje, że wszystko pójdzie świetnie, lecz mimo dobrych chęci was udupimy”.

Kilka lat później jego słowa okazały się prorocze.

Błędy wasze i nasze

To ważna i wciąż aktualna przestroga. Zwłaszcza dziś, gdy Ameryka musi odpowiedzieć na wyzwanie rzucone przez Rosję w postaci inwazji na Ukrainę. Polska stała się krajem przyfrontowym, co oznacza, że w Waszyngtonie nikt nie będzie się bawił w subtelności i polskiego sojusznika może potraktować dość przedmiotowo i instrumentalnie w imię zasady, że nie czas ratować róż (w postaci np. praworządności w Polsce), gdy płoną lasy…

Pomfret pisze gorzko, że Polska popełniła sporo błędów w relacjach z USA, zbyt angażując się w imię zasady, że Ameryce się nie odmawia. Można śmiało założyć, uważa autor, że Polska „nie weszła w sojusz ze Stanami Zjednoczonymi po to, żeby przetrzymywać więźniów Ameryki i pozwalać, by amerykańscy agenci stosowali wobec nich waterboarding na polskiej ziemi”. Krytycznie podchodzi też do postawy Waszyngtonu wobec wydarzeń w Polsce w ostatnich latach, gdy rozmontowywano instytucje państwa ze służbami na czele i zwalczano oficerów wywiadu pracujących dla poprzednich ekip, a CIA „postanowiła nie krytykować kampanii wymierzonej przeciwko ludziom, którzy jako pierwsi zawiązali sojusz ze Stanami Zjednoczonymi. Jak to możliwe, że ta sama organizacja, która przez lata usiłowała zastraszyć Polskę w związku z losem jednego oficera, Ryszarda Kuklińskiego, nie potrafiła stanąć w obronie całego pokolenia polskich oficerów, gdy byli za starzy, żeby walczyć?”.

„Mówiąc ogólniej, rząd Stanów Zjednoczonych zawiódł Polskę, bo nie chciał potępić poczynań polskich władz polegających na pozbawianiu sądownictwa niezależności i podejmowaniu lokalnych uchwał przeciwko homoseksualizmowi. Stany Zjednoczone i ich przyjaciele w Polsce nie po to się trudzili, by wygrać zimną wojnę, żeby autorytarna teokracja miała zastąpić państwo komunistyczne”.

Kukliński i Zacharski

W książce czytelnik znajdzie sporo znanych nazwisk – nie tylko polityków, ale też szpiegów-literatów, jak Marian Zacharski czy Vincent V. Severski. Są też dawni esbecy, którzy przeszli na dobrą stronę mocy. Pomfret opisuje początki sojuszu z USA jeszcze za czasów SB, nieśmiałe obwąchiwanie się w okresie upadku komunizmu, przełom, jakim były dwie najważniejsze operacje: „Most” – czyli pomoc w przerzucaniu tysięcy radzieckich Żydów do Izraela, oraz „Samum” – wywiezienie amerykańskich agentów z Iraku. Potem są kolejne wspólne akcje: Bałkany, misje Gromu, integracja z NATO, Afganistan, Bliski Wschód, terytorium poradzieckie…

W książce nie brak spraw kontrowersyjnych. O więzieniach CIA wspomniałem. Ważne są także wątki Kuklińskiego i Zacharskiego. Historie obu szpiegów są poniekąd lustrzane.

Pierwszy zdradził PRL i pracował dla Amerykanów – wierząc, że robi to w imię polskiej sprawy. Przed 13 grudnia 1981 r. Amerykanie wywieźli go z Polski. Został skazany w Warszawie zaocznie za zdradę. Waszyngton bezpardonowo domagał się już po 1989 r. ułaskawienia go, uzależniając od tego przyjęcie Polski do NATO. Rządzący akurat wtedy Polską postkomuniści musieli to jakoś przełknąć. Ale także część dawnej opozycji nie była szczęśliwa – bo Kukliński nie współpracował z „Solidarnością”, o stanie wojennym ostrzegł nie ją, tylko obce państwo. Najważniejsze wydaje się jednak zdanie profesjonalistów. A oni pytali: „Jak mają uczyć młodych żołnierzy lojalności wobec państwa, jeśli będzie się traktowało szpiega jak gwiazdę”.

Zacharski, który przez lata wykradał Amerykanom tajemnice, został tam skazany, a potem wymieniony. W Polsce go doceniono i po 1989 r. awansował w służbach. Amerykanie ewidentnie zagięli na niego parol i dyskredytowali go przez kolejne lata, gdy Polacy mówili: „Ułaskawcie go. Jesteśmy teraz waszymi sojusznikami”. Być może Waszyngton nie mógł darować Zacharskiemu nie tego, że skutecznie szpiegował przez lata w USA, ale tego, że – już złapany – mimo próśb i gróźb nie przeszedł na stronę CIA…

Miało to swój dalszy ciąg w kolejnej kontrowersyjnej sprawie – oskarżenia Józefa Oleksego o szpiegostwo na rzecz Rosji. To Marian Zacharski – któremu CIA nie ufała – miał trafić na Rosjanina Władimira Ałganowa i wyciągnąć z niego informację, że polski premier to rosyjski agent. Dla Zacharskiego, ale też Andrzeja Milczanowskiego, współtwórcy z Krzysztofem Kozłowskim polskich służb, Oleksy to od tej pory rosyjski agent „Olin”. Pomfret zdaje się jednak bardziej przychylać do opinii, że to Ałganow „wkręcił” Zacharskiego, a nie na odwrót. Ostatecznie Zacharski nie dość, że do wywiadu wszedł jako amator, a nie przeszkolony oficer, to jeszcze ma naturę chwalipięty, „któremu brakowało niezbędnej precyzji dobrego oficera prowadzącego. Zawsze się niepokojono, jak by sobie poradził, gdyby miał się zmierzyć z takim profesjonalistą jak Władimir Ałganow”.

Cel Rosjan wydawał się tu oczywisty – Moskwa sprzeciwiała się wejściu Polski do NATO, a skompromitowanie jej premiera w taki sposób wydawało się dobrym pomysłem na storpedowanie integracji z Sojuszem.

W dodatku Pomfret wyraźnie sugeruje, że Milczanowski rzucił publiczne oskarżenie na Oleksego motywowany politycznie. Był człowiekiem Lecha Wałęsy, który właśnie przegrał z Aleksandrem Kwaśniewskim w wyborach prezydenckich. Amerykanie naciskali na Wałęsę i Milczanowskiego, by nie odpalali tej bomby. Na próżno.

Zapewne i Milczanowski, i Zacharski będą chcieli na ten temat się wypowiedzieć po przeczytaniu książki. Mają prawo bronić swych biografii, tak jak Pomfret formułować swe opinie – wszak polskie śledztwo nie potwierdziło oskarżeń wobec Oleksego. Zapowiada się więc ciekawa dyskusja.

Bezpieczeństwo narodowe, czyli czyje?

Są jednak w książce Pomfreta opinie, które zdenerwują i innych polskich ludzi służb oraz polityków. Można się zgodzić, że Polacy popełnili błędy, zbytnio ufając Ameryce i robiąc, jak to miał rzec Sikorski, im laskę. Więzienia CIA są tego najlepszym dowodem, ale można się domyślać, że polskie elity nie byłyby zachwycone, wiedząc, że traktuje się ich nie jak suwerennych partnerów, ale chłopców na posyłki.

Książkę Pomfreta powinni czytać zwłaszcza ci, którym się wydaje, że można stawiać tylko na bilateralny sojusz z USA, a europejscy partnerzy są bez znaczenia.

Autor „Pozdrowień z Warszawy” pisze, że po 1989 r. CIA przyszła zapukać do polskich drzwi nie po to, „żeby pozyskać jednego agenta, lecz całą służbę”, i dodaje w innym miejscu: „Polacy mieli naiwne zaufanie do CIA i traktowali oficerów agencji w Polsce tak, jakby wszyscy byli członkami tej samej służby”. Wysoki oficer CIA wspomina zaś o swych pobytach w Warszawie i w siedzibie MSW oraz służb specjalnych na Rakowieckiej: „mogłem chodzić po całym ministerstwie bez eskorty”. Inny pracownik Langley stwierdzał zaś: „widzieliśmy wyraźnie, że możemy wykorzystywać ich na różne sposoby, bardzo ważne dla kwestii bezpieczeństwa narodowego”.

Oczywiście rodzi się pytanie, o bezpieczeństwo jakiego narodu chodzi, a podobnych opinii i przykładów ukazujących polską naiwność w książce jest sporo. Trudno powiedzieć, czy tak było od początku. Twórcy niepodległej Polski – jak premier Tadeusz Mazowiecki i Krzysztof Kozłowski, który od wiosny 1990 r. przejmował MSW – z pewnością nie byli tak bezrefleksyjnie proamerykańscy. Rozróżniali sojusz i zbieżność interesów Polski i Ameryki od ich automatycznego utożsamiania. Polacy nie dali się zwerbować USA, ale zaczęli z nimi współpracować – tak przynajmniej to wygląda z polskiej perspektywy.

Sojusznicy za friko

Potem jednak mogło być różnie. Paradoksalnie to postkomuniści pokroju Leszka Millera i Aleksandra Kwaśniewskiego byli bardziej gorliwi w wysługiwaniu się jankesom – by przypodobać się im i wybielić swoją przeszłość.

USA rzeczywiście traktowały czasem Polaków jak najemników i pomagierów. Amerykanie potrafili kadzić i szermować wielkimi słowami, wiedząc, że nic tak nie działa na Polaków jak łopoczące sztandary i zapewnienia o braterstwie, wolności i solidarności.

W książce Pomfreta jej polscy bohaterowie mówią, że czasem wykonywali pewne rzeczy za friko, w imię idei.

Z drugiej strony ten paternalistyczny stosunek amerykańskich agencji i amerykańskiej dyplomacji okazywał się także zgubny dla USA. Polacy nie gęsi i swoje dobre analizy też mają – gdyby Amerykanie ich słuchali uważniej, może nie popełniliby tylu błędów, tropiąc Osamę bin Ladena czy kompromitując się przy odbudowie Iraku.

Pomfret nie ma wątpliwości, że sojusze są niezbędne, a polsko-amerykański przyniósł wiele korzyści, lecz przekonuje, iż obie strony mają sporo do przemyślenia.

Zapewne wojna rosyjsko-ukraińska jest najlepszym pretekstem, by zabrać się do odrabiania tych lekcji już teraz.

Pozdrowienia z Warszawy. Polski wywiad, CIA i wyjątkowy sojusz
John Pomfret
Tłum. Łukasz Müller
Znak 2022

Decision on the Danube

SUSAN RUBIN SULEIMAN

Fidesz election billboard in Mosonmagyarovar displays, from left, leader of the opposition Péter Márki-Zay, former Prime Minister Ferenc Gyurcsány, and Prime Minister Viktor Orbán. Hungary will hold its parliamentary election on April 3, 2022.TOMAS TKACIK/SOPA IMAGES/LIGHTROCKET VIA GETTY IMAGES

I reclaimed my Hungarian citizenship just in time to vote in Sunday’s historic election

.

‘Diversity Is Definitely There’: Former Miss Iraq Sarah Idan Defends Israel Against ‘Apartheid’ Charge

Shiryn Ghermezian

Former Miss Iraq Sarah Idan taking a selfie with students from Yeshiva College in Johannesburg, South Africa. Photo: Instagram.

Former Miss Iraq Sarah Idan dismissed claims that Israel is practicing “apartheid,” a charge frequently levied by anti-Zionist activists, while visiting South Africa this week.

Speaking with South African radio personality Bafana Modise, the human rights activist and former beauty queen spoke about her personal experience witnessing coexistence between Arabs and Jews in Israel.

“I didn’t see any apartheid [in Israel],” Idan said, noting that Israeli Arabs hold “high government positions,” including as members of Knesset and ambassadors to foreign countries. “Diversity is definitely there.”

Modise likewise criticized the claim, saying, “I’ve been there more than twice, I’ve never seen apartheid there.”

Idan also argued in the interview that the Israeli-Palestinian conflict is not comparable to the situation in apartheid-era South Africa.

“What amazes me is that the people use this term but what happened in South Africa was done by the government against its own people. What we have in Israel is a war between two nations,” she explained. “How can you use the word apartheid in Israel? They’re two different nations. They’re two different governments. How can you apply that term to the country? All Arabs who live in Israel have exactly the same rights as Israelis.”

Idan, the founder and CEO of the NGO Humanity Forward, is currently in South Africa to speak with students about human rights, freedom of speech, mental health, and women’s empowerment. She also focuses on the struggles women experience in Iraq, and how she and her family faced death threats and had to flee the country after she shared a photo with Miss Israel at the Miss Universe pageant in 2017. She elaborated on the ordeal in an op-ed last week for South Africa’s Mail & Guardian.

“From the way my family and I were treated, and by what I have learned since then, I have come to recognize that those calling most loudly for punitive action to be taken against Israel are not pro-peace nor are they even pro-Palestinian,” she argued.

Rather, they are “simply anti-Israel, and that so far as the relationship between Arabs and Israelis is concerned, this is deeply rooted in the antisemitic belief systems taught in Muslim countries and which are continually reinforced by biased media,” she wrote.

Idan said her experiences inspired her to promote “peace between Muslims and Jews, Arabs and Israelis, in the Middle East and beyond” through her NGO Humanity Forward. The Miss Universe experience “and what happened to me thereafter have shown me that negotiating peace for Israel and Palestine is not a betrayal of the Arab cause but a vital step to end conflict and suffering for both peoples,” she reflected.

Idan’s comments come as anti-Zionists activists stage Israel Apartheid Week demonstrations in South Africa, a campaign that seeks to rally support for boycotting the Jewish state. A mural unveiled at the University of Pretoria (Tuks) by the South African Union of Jewish Students (SAUJS), which promotes reconciliation through dialogue, was defaced on Tuesday with the slogan, “From the river to the sea, Palestine will be free.” The chant is often used to call for establishing a Palestinian state from the Jordan River to the Mediterranean Sea, in lieu of Israel.

The mural was painted by South African students as part of the “Heal Over Hate” campaign launched this year by SAUJS and StandWithUs.

Leonardo da Vinci, fragment Studium płodu w macicy.

Halacha, życie wcześniaków i proszek z koników polnych

KATARZYNA ANDERSZ

JAK POD WPŁYWEM ROZWOJU MEDYCYNY ZMIENIAŁA SIĘ INTERPRETACJA HALACHY? JAKIE WYZWANIE DLA RABINÓW BĘDĄ STANOWIĆ ZDOBYCZE TECHNOLOGICZNE XXI WIEKU? O SYTUACJACH, W KTÓRYCH ROZWÓJ NAUKI TRZEBA POGODZIĆ Z WIELOWIEKOWYM PRAWEM RELIGIJNYM, OPOWIADA RABIN ARI ZIVOTOFSKY, DOKTOR NEUROBIOLOGII W MULTIDYSCYPLINARNYM CENTRUM BADAŃ NAD MÓZGIEM IM. LESLIEGO I SUSAN GONDÓW NA UNIWERSYTECIE BAR-ILAN ORAZ WYKWALIFIKOWANY SZOCHET. 

Katarzyna Andersz: W niedalekiej przyszłości będzie możliwe wyhodowanie organów z tkanek zwierzęcych lub zbudowanie ich na bazie sztucznych materiałów. Zacznijmy jednak od tego, jak kwestię przeszczepów – osiągnięcie zaledwie ostatniego półwiecza – postrzega żydowskie prawo?

Ari Zivotofsky: Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że to halachicznie problematyczny temat. Ważne jednak, aby w odniesieniu do wszystkich tego typu pytań pamiętać, że halacha bierze pod uwagę rozwój nauki. Innymi słowy rabini zawsze dążyli do tego, żeby kwestie religijne rozstrzygać w oparciu o współczesny stan wiedzy, a nie formułować stanowisko, przyjmując za punkt wyjścia przekonania z czasów starożytnych. 

Przykładem takiego podejścia jest kwestia ratowania wcześniaków. W Talmudzie czytamy, że dziecko, które urodziło się zarówno w dziewiątym, jak i w siódmym miesiącu ciąży, jest zdolne do życia. Natomiast dziecko, które urodziło się w ósmym miesiącu, nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Taki był stan wiedzy medycznej w czasie spisywania Talmudu i stąd zapis mówiący o tym, że jeśli dziecko urodzone w ósmym miesiącu nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, to w szabat nie można się nim zajmować – powinno się je traktować jak ciało zmarłego. Natomiast żeby ratować dziecko urodzone w siódmym miesiącu, można szabat złamać. Dziś oczywiście tak nie myślimy i nigdy nie pozwolilibyśmy takiemu ośmiomiesięcznemu wcześniakowi po prostu umrzeć. Nikt nie śmiałby powołać się na ten zapis. 

W czasach powstawania Talmudu o przeszczepach nie mogło być mowy. Jakie więc stanowisko wypracowali współcześni rabini?

Przeszczepy organów są cudowną metodą ocalenia czyjegoś życia lub poprawienia jego jakości – to powszechnie panujący pogląd. Natomiast ważne są kwestie szczegółowe. Oddanie własnej nerki czy szpiku to ogromna micwa. Większość organów pochodzi jednak od nieżyjących dawców i tu pojawia się problem traktowania zwłok – zgodnie z halachą powinny one przecież zostać jak najszybciej pochowane. Niemniej jednak rabini niemal jednogłośnie twierdzą, że jeśli chodzi o ratowanie innego życia, można poczekać i pobrać organ, niezależnie od tego, ile taka procedura zajmuje czasu. 

A pochowanie niekompletnych zwłok nie jest problemem? Ortodoksyjny judaizm sprzeciwia się przecież kremacji ze względu na zmartwychwstanie ciała w czasach mesjańskich.

Pytanie o to, co stanie się z osobą pozbawioną wątroby, w momencie gdy przyjdzie Mesjasz, jest domeną ludzi przesądnych, a nie rabinów. Skoro Bóg będzie w stanie odtworzyć ciało z pozostałych po nim kości, to poradzi sobie też z brakiem wątroby. Rabini uważają, że ludzkim problemem jest ocalenie życia, a kwestie boskie są poza naszym zasięgiem i nie należy się nimi przejmować. Taki przyjęto konsensus. Najbardziej sporną kwestią jest natomiast definicja granicy życia i śmierci. 

Dla lekarzy śmierć mózgu jest z reguły wystarczającym kryterium pozwalającym na pobranie narządów.

Naczelny rabinat Izraela uznał, że śmierć mózgu jest wystarczająca, aby pobrać organy, ale istnieją odłamy judaizmu, głównie ultraortodoksyjnego, które takiej definicji nie przyjmują – uważają, że pobranie organu od osoby, u której nie ustało krążenie, jest równoznaczne morderstwu. Z tego powodu niektórzy rabini uważają, że żaden Żyd nie powinien być dawcą serca i płuc, bo te narządy mogą być pobrane wyłącznie od osoby z nadal funkcjonującym układem krążenia.

Gdy będzie już możliwa hodowla organów na bazie zwierzęcych tkanek, jakie stanowisko przyjmie judaizm?

To w zasadzie mniej skomplikowana kwestia. Już dziś powszechnie wykorzystuje się na przykład zastawki serca pochodzące od świni, genetycznie podobnej do człowieka. Nie ma halachicznego zakazu używania zwierząt, także tych niekoszernych, dla ludzkich korzyści. Czy Żydzi nie mogą grać w futbol amerykański, bo piłka tradycyjnie zrobiona jest ze świńskiej skóry? Oczywiście, że mogą – niekoszernych zwierząt nie wolno jedynie jeść. Jeśli w przyszłości uda nam się dokonywać przeszczepów całych organów od zwierząt czy też budować narządy na bazie ich tkanek, będzie to fantastyczne rozwiązanie, ponieważ cały czas borykamy się z brakiem wystarczającej ilości dawców.

Postęp nauki przyniesie też najpewniej możliwość manipulowania genami, na przykład do stworzenia dziecka o określonym wyglądzie. Już teraz w przypadku implementacji in-vitro można wybrać zarodek, który zostanie przebadany pod kątem obecności konkretnego genu wywołującego ciężką chorobę. Judaizm uznaje takie działania za etyczne?

Tak, generalnie jest przychylnie nastawiony do tego typu procedur. W diagnostyce preimplantacyjnej chodzi o wybranie zarodka, który nie ma wadliwego genu przekazanego przez jednego z rodziców, a zatem o wyeliminowanie choroby. Niedawno natomiast Komisja Etyki przy izraelskim Ministerstwie Zdrowia debatowała nad inną sprawą. Padło pytanie, czy jeśli małżeństwo ma czwórkę zdrowych synów, ale chce, żeby z kolejnej ciąży urodziła się córka, może wybrać żeński zarodek? Nie ma tutaj mowy o niczym tak skomplikowanym jak – niemożliwa zresztą jeszcze – ingerencja w sekwencję DNA. Chodzi jedynie o wybór żeńskiego zarodka spośród kilku innych i jego implementację. Komisja miała tu wiele wątpliwości i w końcu uznała, że dopuszczenie takiego wyboru będzie jak otwarcie puszki Pandory. Pojawią się rodzice, którzy będą chcieli wybierać spośród zarodków takie, które mają określone cechy – gdzie wtedy postawić granicę? Zarówno izraelscy rabini, jak i wspomniana Komisja Etyki zgadzają się więc, że diagnostyka preimplantacyjna powinna służyć tylko eliminowaniu chorób genetycznych. Cała reszta przypadków spotyka się raczej z negatywną opinią, choć nie wiem dokładnie, jaki halachiczny zakaz miałby w tym przypadku zastosowanie. 

W zeszłym roku Chińczyk He Jiankui dokonał zmiany sekwencji DNA zarodków w taki sposób, że uzyskały one genetyczną odporność na wirusa HIV.

To była jak dotąd jedyna potwierdzona próba takiej ingerencji i spotkała się ona z ostracyzmem ze strony środowiska naukowego. Teoretycznie judaizm mógłby na taki proceder spoglądać z aprobatą. Póki co jednak nie ma przyzwolenia na tego typu praktyki, ponieważ istnieje obawa, że nie znamy wszystkich konsekwencji manipulacji genami. Nie wiemy na przykład, jak zamiana jednego genu wpływa na inne. Rabini zawsze starają się podążać za opiniami naukowców – jeśli oni twierdzą, że jest to procedura niebezpieczna lub nieprzewidywalna, nikt nie weźmie jej nawet pod uwagę. 

Poza tym nie widzi rabin innych przeszkód?

To, o czym teraz rozmawiamy, na razie przypomina bardziej science-fiction. Talmud i prawo żydowskie sprzeciwiają się zabobonom oraz praktykom, które nie znajdują swojego potwierdzenia w faktach. Chory może w Jom Kipur zaprzestać postu, jeśli niezbędne jest zażycie lekarstwa, jednak tylko w przypadku, gdy jego działanie jest udowodnione naukowo. Jeśli miałby wypić jakieś ziółka czy połknąć sproszkowane zwierzę, to nie tylko nie wolno mu tego zrobić w Jom Kipur, ale generalnie byłoby to uznane za jakiś rodzaj szamaństwa czy magii. Jeśli manipulacja sekwencją DNA okaże się skutecznym i bezpiecznym sposobem na ochronę przed różnymi chorobami, rabini będą skłonni patrzeć na taki proceder przychylnie. 

Skoro autorytety rabiniczne wydają swoje opinie na podstawie sprawdzonych naukowych danych, czemu nagle słyszymy o tak wielu przypadkach odry w społecznościach ultraortodoksyjnych? Skąd bierze się tam antyszczepionkowa ideologia?

Rzeczywiście, odra rozprzestrzenia się w takich społecznościach wyjątkowo szybko, ale to nie wina antyszczepionkowców. W prawie żydowskim, jakkolwiek interpretowanym, nie ma niczego, co poddawałoby kwestię szczepienia dzieci w wątpliwość. Moja żona jest pediatrą i ma wielu pacjentów z ultraortodoksyjnych rodzin. Według niej winna jest po prostu hierarchia zadań w tego typu społecznościach. Często rodzice mają tak wiele spraw na głowie, że bagatelizują szczepienia, odkładając je na bliżej nieokreśloną przyszłość. Poza tym rodziny ultraortodoksyjne żyją często w gorszych warunkach sanitarnych, w bardzo gęsto zaludnionych dzielnicach, a to także sprzyja rozprzestrzenianiu się choroby. Kiedy wysyła się tam mobilne ambulatorium szczepionkowe, okazuje się, że przychodzi do niego wiele osób, które na co dzień nie mają czasu zabrać dzieci do przychodni. 

W krajach katolickich, takich jak Polska, przy okazji debaty na temat diagnostyki preimplantacyjnej i w ogóle procedury in-vitro słyszy się, że marnowane są zarodki, które nie zostaną wybrane do zabiegu. 

Judaizm, w przeciwieństwie do katolicyzmu, nie postrzega zarodka jako pełnej formy życia, bo nie jest on w stanie przeżyć i rozwinąć się poza organizmem matki. Można powiedzieć, że nas interesuje przede wszystkim rezultat. Jeśli para chce mieć dziecko, to ważne, żeby jej w tym pomóc, na przykład poprzez procedurę sztucznej implementacji. 

Również płód nie jest postrzegany jako życie w pełni rozwinięte, stąd o wiele bardziej zniuansowane spojrzenie na aborcję. 

Czym jest w takim razie płód i w jakich sytuacjach rabini dopuszczają jego usunięcie?

PRENUMERATA
Od dziesiątek lat toczy się dyskusja na temat tego, o ile mniejsza jest wartość życia dziecka w łonie od życia matki. Płód jest potencjalnym życiem, zatem nie można go zabić, ale jednocześnie nie jest życiem w pełni rozwiniętym, dlatego ważniejsza jest matka. Pośrodku tych opinii pozostaje natomiast wielka szara strefa i pytanie o to, kiedy w takim razie można dokonać aborcji. Jeśli zagrożone jest życie lub zdrowie kobiety, nie ma żadnej granicy wieku płodu – można usunąć nawet ośmiomiesięczny, bo zawsze będzie on czymś mniej niż pełnym życiem. Tak uważał na przykład jeden z najważniejszych izraelskich rabinów XX wieku Eliezer Waldenberg. Z drugiej strony, jeśli życie płodu – przyjmując nawet, że jest to życie tylko potencjalne – jest zagrożone, można złamać szabat, żeby je ratować. Podobnie kobiecie w ciąży pozwala się nie pościć w Jom Kipur, bo podtrzymuje ona życie dziecka. 

Ponadto panuje zgoda co do tego, że zarodek młodszy niż czterdzieści dni ma jako potencjalne życie mniejszą wartość niż płód bardziej rozwinięty.

Czy judaizm wartościuje choroby płodu, które uzasadniają przerwanie ciąży? Są przecież takie wady, które dzięki rozwojowi medycyny dają dobre rokowania i stosunkowo dobrą jakość życia, na przykład zespół Downa.

Sądzę, że w takim przypadku większość rabinów byłaby przeciwna aborcji. Owszem, posiadanie dziecka z zespołem Downa utrudni funkcjonowanie rodziców, ale wciąż mówimy tu o dziecku, które ma potencjał rozwinąć się na tyle, żeby cieszyć się dobrą jakością życia przez wiele lat. Nie powinno mu się tego odbierać. 

Oprócz rozwoju technologii i medycyny nadchodzące dekady przyniosą również globalny kryzys ekologiczny, w związku z czym będziemy musieli zmienić nasze nawyki żywieniowe. Już teraz wiele firm z powodzeniem prowadzi na przykład prace nad mięsem produkowanym w laboratoryjnych warunkach.

Powiedziałaś „mięsem”, to znamienne. Od kilku lat rabini zastanawiają się, czym będzie ten produkt. Osher Weiss, rabin i posek z Jerozolimy, odnosząc się do owego „sztucznego mięsa”, powiedział, że skoro ono wygląda i smakuje jak mięso, a ponadto ludzie chcą, żeby było ono za mięso uznawane, to produkt ten nie jest niczym innym, jak właśnie mięsem. Komórka, z której zostało ono wyprodukowane, pochodzi od zwierzęcia, w związku z tym tak powinno się je traktować. 

Może być koszerne?

Sztuczne mięso – lub czyste mięso, jak się je często nazywa – może zostać stworzone na bazie komórki pochodzącej od krowy, kurczaka czy świni. Ale nawet jeśli ta komórka pochodziłaby od zwierzęcia koszernego, to i tak nie rozwiązuje to wszystkich problemów. Żeby wołowina była koszerna, krowa musi zostać zabita w odpowiedni sposób, zgodnie z zasadami szchity. Posłużę się brutalnym przykładem, żeby pokazać, na czym polega problem. Jeśli po prostu odciąłbym żywej krowie nogę, a potem chciał ją przyrządzić na grillu, to takie mięso nie byłoby koszerne. Co w takim razie, jeśli z krowy pobiorę zaledwie kilka komórek, które potem, mówiąc w dużym skrócie, przeistoczą się w sztuczne mięso? Ono także nie będzie koszerne, bo przed pobraniem tego mikroskopijnego kawałka tkanki krowa nie została ubita w odpowiedni sposób. Dozwolone byłoby na przykład pobranie komórek z jej mieszka włosowego, bo sierść nie jest jadalna, a zatem nie łamalibyśmy zakazu spożywania mięsa pochodzącego z niekoszernego uboju – to tylko hipoteza, bo niestety nie wiem, czy taki sposób pozyskania materiału pod hodowlę sztucznego mięsa w ogóle istnieje. Podobnie mogłoby być z komórkami macierzystymi pobranymi z krwi pępowinowej – one też nie są częścią jadalną.

Jestem jednak przekonany, że wszystkie te problemy są rozwiązywalne. Izrael przoduje w liczbie firm zajmujących się produkcją sztucznego mięsa, a w jednej z nich szefową laboratorium jest ortodoksyjna kobieta. 

Czy istnieje możliwość, żeby mięso pochodzące ze świńskiej komórki zostało uznane za koszerne? Na przykład jeśli byłaby to komórka pobrana z niejadalnej części świni?

Podejrzewam, że opinia większości rabinów byłaby negatywna. Dopóki jednak nie jest znany produkt i proces jego powstawania, trudno o wyrok. 

W ciągu ostatnich kilku lat pojawiło się też wiele firm, które jako rozwiązanie problemu głodu i braku białka pochodzącego z mięsa opracowują odżywcze suplementy na bazie owadów. Czy takie produkty są koszerne? 

Wiele osób nie zdaje sobie z tego sprawy, ale w Torze są wymienione koszerne owady, na przykład niektóre gatunki szarańczaków. W Izraelu jest nawet start-up zajmujący się wytwarzaniem białkowego proszku z konika polnego. Ma certyfikaty potwierdzające, że produkt jest koszerny i halal. W Stanach Zjednoczonych znam przynajmniej jedną firmę, która używa do produkcji swoich suplementów świerszczy, ale one nie są niestety koszerne. 

Konik polny uznawany jest za mięso?

Nie, należy do kategorii parwe, tak jak ryby.

A gdy w odległej przyszłości prawdziwe jedzenie zamienimy na pigułki, które będą zawierały wszystkie niezbędne wartości odżywcze, wpisze się to w żydowską tradycję i zastąpi świąteczne posiłki?

Jeśli myślimy o kolacji szabatowej, to ma ona być po prostu posiłkiem lepszym od pozostałych jedzonych w ciągu tygodnia. To, co takie stwierdzenie będzie oznaczać, jest kwestią kulturową. Żydzi w Polsce tradycyjnie podczas szabatu jadali inne rzeczy niż Żydzi w Jemenie. W Bagdadzie ryb z Tygrysu czy Eufratu było pod dostatkiem, ale może w Jerozolimie, oddalonej od morza, stanowiły one nie lada rarytas. To od nas będzie zależało zdefiniowanie świątecznego charakteru posiłku. 

Coraz więcej ludzi odchodzi obecnie od jedzenia mięsa, choć tradycyjnie to ono było – przynajmniej w naszej części Europy – kojarzone ze świątecznym posiłkiem.

Jeśli ktoś chce zostać wegetarianinem z powodu negatywnego wpływu, jaki na środowisko ma hodowla zwierząt i produkcja mięsa, to wpisuje się to w żydowską filozofię. Jeśli ktoś po prostu nie lubi mięsa, to też zrozumiałe. Natomiast jeśli ktoś decyduje się na dietę wegetariańską, bo myśli, że to niemoralne, żeby mordować zwierzęta dla swojego zysku, to mam z tym problem. Przez cztery tysiące lat żydowska filozofia mówiła, że zabijanie zwierząt jest dozwolone. Bardziej współcześni nam rabini, na przykład Awraham Kuk, zajmowali się co prawda problemem dobrostanu zwierząt, jednak ich poglądy były zachowawcze. Rabin Kuk, mimo że sam był wegetarianinem, uważał, że zbyt duży rozrost ruchu postulującego niejedzenie mięsa mógłby przyczynić się do tego, że przestaniemy interesować się dobrem ludzi. Ja uważam podobnie – nie powinniśmy zacierać granicy między nami a zwierzętami. W judaizmie wierzymy, że zwierzęta są na ziemi dla pożytku ludzi. Eksperymenty medyczne na zwierzętach są dozwolone, choć oczywiście trzeba dołożyć wszelkich starań, aby zminimalizować ich cierpienie. Być może rozwój nauki przyniesie rozwiązania, które pozwolą takie badania wyeliminować. Tak jak pojawienie się traktorów sprawiło, że nie musimy już wyzyskiwać koni do orania pól, powszechny dostęp do sztucznego mięsa może spowodować, że nie będziemy zabijać zwierząt na mięso. Póki co jednak ani w eksperymentach medycznych na zwierzętach, ani w jedzeniu mięsa judaizm nie widzi niczego nieetycznego. 

PRZEKAŻ DAROWIZNĘ