Dworzec Gdanski 8 marca 2018

Małgorzata Burzyńska-Keller / TVP2

Nowe fakty w sprawie historyka odsuniętego od badań naukowych przez IPN. Ukarany za niesłuszne wyniki

   ADAM LESZCZYŃSK

Fot. Adam Stepien / Agencja Gazeta

130 historyków, w tym międzynarodowe sławy, podpisało apel do prezesa IPN o przywrócenie na stanowisko badawcze dr. Adama Puławskiego z lubelskiego IPN, cenionego badacza Zagłady. Z ustaleń OKO.press wynika, że historyk jest represjonowany za to, że wyniki jego badań nie zgadzają się z polityką historyczną PiS

Dr Adam Puławski zajmuje się szczególnie newralgicznym z punktu widzenia PiS momentem w historii Polski: relacjami polsko-żydowskimi podczas wojny, w tym zwłaszcza stosunkiem polskiego państwa podziemnego do Zagłady. Jest badaczem niesłychanie skrupulatnym i pedantycznym.

Nie takie oblicze Zagłady

W 2009 r. lubelski oddział IPN wydał jego liczącą blisko 600 stron książkę “W obliczu Zagłady. Rząd RP na Uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, ZWZ-AK wobec deportacji Żydów do obozów zagłady (1941–1942)”. Z punktu widzenia rządzących praca jest problematyczna, pokazuje bowiem, że

władze RP w Londynie oraz podziemne państwo polskie traktowały Zagładę jako coś w gruncie rzeczy drugorzędnego, a sami Żydzi – obywatele RP – traktowani byli często jako obcy.

Książka jest tak obszerna, ponieważ dr. Puławski szczegółowo opisuje źródła i obficie je cytuje. Z dzisiejszej perspektywy opisana przez niego postawa władz polskiego państwa podziemnego wobec dramatu Żydów polskich wygląda na co najmniej nieczułą, a w najgorszym wypadku – podszytą przekonaniem, że Żydzi są obywatelami trzeciej kategorii.

Państwo Podziemne nie pomagało, Karski o Żydach mówił niewiele

Jak dowiaduje się OKO.press, w 2017 r. dr Puławski skończył pisać kolejną książkę. Jej tytuł mówi sam za siebie: “Cała Polska terenem krwawego tępienia Żydów. Rząd RP na Uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, AK wobec eksterminacji ludności żydowskiej od Wielkiej akcji do powstania w getcie warszawskim (22 lipca 1942-19 kwietnia 1943 r.)”. Historyk opisał w niej postawę polskich polityków i dowódców ruchu oporu wobec kluczowego etapu Zagłady, kiedy to od lata 1942 r. do wiosny 1943 r. Niemcy wymordowali większość polskich Żydów (w tym 400 tys. mieszkańców getta warszawskiego).

Książka jest dłuższa od poprzedniej i jeszcze bardziej szczegółowa. Całkowicie przeczy tezie głoszonej przez polityków PiS , że polskie państwo podziemne nieustannie alarmowało Zachód i próbowało pomagać Żydom.

Dr Puławski pokazuje raczej daleko posuniętą obojętność oraz

opisuje ze szczegółami podejmowane przez rząd RP w Londynie próby cenzurowania napływających z kraju wiadomości o Zagładzie.

Podważa także powszechne przekonanie o tym, że misja Jana Karskiego miała służyć poinformowaniu Aliantów o Zagładzie. Historyk dowodzi, że cel podróży Karskiego był zupełnie inny, o Żydach mówił niewiele i przy okazji, a Zachód wiedział i tak dzięki wielu innym kanałom o niemieckich zbrodniach.

„Nie widzimy możliwości współpracy”

Nowa książka dr. Puławskiego miała zostać wydana przez IPN. Jej publikacja była dla badacza ważna także dlatego, że miała być jego rozprawą habilitacyjną.

Tymczasem, jak dowiedziało się OKO.press, IPN na kilka miesięcy włożył książkę do “zamrażarki”.

Procedury wydawnicze niespodziewanie zaczęły ciągnąć się bez końca. Zmieniono recenzentów wewnętrznych – ze specjalistów od Zagłady na historyków z IPN, którzy tematem zawodowo się nie zajmowali, ale za to mieli bliskie władzy poglądy. Jak można było przewidzieć, książka się im nie podobała. Dr Puławski wycofał ją z IPN i zaczął szukać zewnętrznego wydawcy.

W połowie lutego historyka wezwał na rozmowę prof. Włodzimierz Suleja, dyrektor Biura Badań Historycznych IPN. Prof. Suleja oświadczył dr. Puławskiemu, że “nie widzi możliwości współpracy” oraz zarzucił mu “pisanie pod tezę”. Na pytanie dr Puławskiego, czy zna recenzje jego pierwszej książki w renomowanych periodykach (bardzo dobre),

prof. Suleja miał powiedzieć, że “ma własny rozum i inne opinie nie są mu potrzebne”.

Powtórzył zarzut, że dr. Puławski dobiera sobie źródła pod tezę, ale nie podał żadnego przykładu. Zakomunikował, że “po uzgodnieniach dyrektorem Oddziału zostanie Pan przesunięty na stanowisko eksperta w oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni na Narodzie Polskim”.

W praktyce oznacza to odsunięcie historyka od pracy naukowo-badawczej.

Co innego Panfil

Dodajmy, że w tym samym czasie w lubelskim IPN pracował bez przeszkód dr hab. Tomasz Panfil, który dopiero 5 marca 2018 zrezygnował z honorowego członkostwa w organizacji “Ogniwo”, uznanej przez brytyjską organizację “Faith Matters” za neofaszystowską. Dorobek dr. hab. Panfila jest ogromny, pisaliśmy o nim wielokrotnie. Ma on także interesujące poglądy na temat sytuacji Żydów w czasie Holocaustu, zobaczcie sami, jakie:

IPN nie odpowiada na listy

16 lutego grupa historyków zajmujących się Zagładą zaczęła zbierać podpisy pod listem otwartym z apelem do prezesa IPN, dr. Jarosława Szarka, o przywrócenie dr. Puławskiego na stanowisko badawcze. Pod listem podpisało się wielu znanych historyków, w tym wybitni specjaliści badań nad Zagładą: prof. Barbara Engelking, prof. Jan Grabowski, prof. Jacek Leociak, prof. Dariusz Libionka.

Pod listem podpisało się także wielu zagranicznych naukowców, w tym prof. Norman Davies i prof. Timothy Snyder, światowej sławy badacze dziejów naszego regionu.

Syngatariusze listu pisali do prezesa IPN:

Próba marginalizacji dr. Puławskiego zbiega się z gorącą debatą na temat nowelizacji ustawy o IPN i może zostać odebrana jako potwierdzenie wyrażanych w niej obaw o swobodę wypowiedzi historyków zajmujących się problematyką stosunku państwa i społeczeństwa polskiego do zagłady Żydów.

Oznacza również ograniczenie pluralizmu naukowego w samym IPN, co nie przyczyni się do wzmocnienia wiarygodności tej ważnej placówki badawczej”.

List został wysłany 19 lutego.

“Do tej pory nie otrzymaliśmy nie tylko odpowiedzi, ale nawet potwierdzenia, że list został odebrany” – mówi OKO.press prof. Dariusz Libionka, jeden z inicjatorów. “Rozumiem, że można nas, polskich historyków, zignorować, ale nie odpowiedzieć Daviesowi czy Snyderowi?” – ironizuje.

Sprawa odbiła się także szerokim echem w mediach: pisały o niej (chociaż w sposób mniej obszerny niż OKO.press) m.in. “Gazeta Wyborcza” czy portal radia TOK.FM.

7 marca “Wyborcza” informowała także o zawarciu przez IPN ugody ze zwolnionym w 2017 r. z pracy historykiem Pawłem Spodenkiewiczem, również badaczem Zagłady. “Przyczyną rozwiązania umowy o pracę z Pawłem Spodenkiewiczem była reorganizacja etatów w Łódzkim Oddziale Instytutu Pamięci Narodowej oraz zmiana kierunku działania pracy IPN dotyczącej polityki historycznej w związku z nowelizacją ustawy o IPN z 2016 r.” – napisano w sądowej ugodzie. Również w obronie Spodenkiewicza powstał list otwarty, na który nie było odpowiedzi.

Zapytaliśmy IPN, kiedy Instytut odpowie na list w obronie dr. Puławskiego otrzymaliśmy jednozdaniową odpowiedź:

“IPN nie komentuje tej sprawy”.

Adam Leszczyński –  Historyk i socjolog, profesor w Instytucie Studiów Politycznych PAN, publicysta. Autor dwóch książek reporterskich o Afryce i kilku książek o historii. “Szkalował” Polskę m.in. w „the Guardian”, „Le Monde”, „El Pais”, „Suddeutsche Zeitung”. Ostatnio wydał książkę o polskiej samoocenie – „No dno po prostu jest Polska. Dlaczego Polacy tak bardzo nie lubią swojego kraju i innych Polaków” (WAB 2017).
W OKO.press pisze o polityce i historii.

Muzułmański duchowny: Nigdy nie było palestyńskiego narodu

   Malgorzata Koraszewska

“Miasto bez Żydów”: filmowcy przewidzieli Holocaust długo przed wojną. Austria ogląda film cudem odnaleziony po 82 latach

Katarzyna Brejwo

FILMARCHIV AUSTRIA

21 marca ponowna premiera pierwszego w historii antynazistowskiego filmu. “Miasto bez Żydów” powstało w Wiedniu w… 1924 r. i miało być ostrzeżeniem przed antysemityzmem. Kilkanaście lat później losy twórców filmu i aktorów splotły się z prawdziwą historią i Holocaustem.

Ponaglani przez uzbrojonych policjantów Żydzi opuszczają domy. Na dworcu czekają na nich wagony. Kobieta mdleje i upada, mężczyzna opiera się o latarnię i łka. W innej scenie żołnierze pędzą Żydów wiejską drogą. Staruszek schyla się, żeby zabrać garść ziemi na pamiątkę.

To nie kadry z dokumentu o II wojnie światowej, tylko niemy film austriacki z 1924 r. „Miasto bez Żydów” Hansa Karla Breslauera, oparty na popularnej powieści o tym samym tytule. Opowiada on historię fikcyjnej republiki Utopia, której władze obarczają żydowskich mieszkańców odpowiedzialnością za kryzys gospodarczy i nakazują ich wypędzić. Już pierwsze pokazy filmu próbowali zakłócać naziści, ale nikt nie zdawał sobie sprawy, że dramatyczne sceny z filmu szybko staną się rzeczywistością.

Przez ponad 80 lat „Miasto bez Żydów” dostępne było tylko we fragmentach. Dopiero trzy lata temu oryginalna, najbardziej kompletna wersja odnalazła się na targu staroci w Paryżu.

Fragmenty filmu “Miasto bez Żydów”:

Film, uważany za pierwszy w historii kina głos przeciwko nazizmowi, został odrestaurowany dzięki akcji crowdfundingowej. 21 marca będzie miał premierę w Wiedniu, potem zacznie tournée po Europie.

Upadek Wiednia

Kiedy Hugo Bettauer, popularny wiedeński pisarz i wydawca, opublikował w 1922 r. „Miasto bez Żydów”, nie mógł przewidzieć, że zapłaci za to życiem. Pomysł na powieść przyszedł mu do głowy, kiedy w publicznej toalecie zobaczył napis „Precz z Żydami”. Bettauer urodził się w rodzinie żydowskiej; kiedy miał 18 lat, przeszedł na protestantyzm. W całej Europie pogrążonej w powojennym kryzysie antysemityzm przybierał na sile. Wiedeń nie był od niego wolny, choć miasto mogło się szczycić osiągnięciami wielu żydowskich mieszkańców.

– To było miasto Zygmunta Freuda, Arthura Schnitzlera, żydowskich intelektualistów i artystów. Ich wkład w budowanie austriackiej tożsamości był ogromny – mówi Nikolaus Wostry, dyrektor austriackiego archiwum filmowego.

Pomysł, że oni wszyscy mieliby zniknąć, wydawał się Bettauerowi tak absurdalny, że ubrał go w formę satyry politycznej. Oto pogrążony w kryzysie Wiedeń: szaleje inflacja, rośnie bezrobocie. Mnożą się antysemickie ataki, demonstranci oskarżają Żydów o wszystkie nieszczęścia i domagają się ich wypędzenia. Rząd wydaje rozporządzenie: do 25 grudnia wszyscy mieszkańcy o żydowskich korzeniach, również ci ochrzczeni i pochodzący z mieszanych małżeństw, muszą opuścić Austrię. Kiedy kanclerz ogłasza, że ostatni „obcy element” opuścił kraj, nad miastem wybuchają fajerwerki, a mieszkańcy świętują na ulicach.

– Dziś nie sposób czytać tej książki, nie myśląc o Holocauście – przyznaje Andreas Brunner, kurator wystawy towarzyszącej premierze filmu. – Ale Bettauer nie mógł przewidzieć, że już za 15 lat upiorna wizja z jego powieści się spełni.

FILMARCHIV AUSTRIA

Świadczy o tym choćby to, że pisarz zakończył książkę czymś w rodzaju gorzkiego happy endu: wygnanie Żydów nie ratuje Wiednia przed kryzysem, tylko go pogłębia. Pustoszeją kawiarnie, upada biznes, zamiera życie kulturalne. Stolica Austrii pogrąża się w upadku, aż prawo nakazujące wypędzenie Żydów zostaje zniesione.

Powieść zdobyła ogromną popularność i sprzedała się w nakładzie ćwierć miliona egzemplarzy. Reżyser Hans Karl Breslauer zaproponował autorowi sfilmowanie „Miasta bez Żydów”.

Szyling dla zabójcy

W lipcu 1924 r. Adolf Hitler odsiaduje w bawarskim więzieniu wyrok po nieudanej próbie przejęcia władzy. Proces, w trakcie którego mógł bezkarnie wygłaszać swoje teorie, przyniósł mu rozgłos i przysporzył zwolenników. NSDAP została zdelegalizowana, ale w jej szeregi zdążyło wstąpić blisko 30 tys. ludzi.

W tym czasie w Austrii premierę ma filmowa wersja „Miasta bez Żydów”. Jej twórcy złagodzili polityczną wymowę książki – opisany realistycznie Wiedeń zastąpili Utopią, usunęli też nazwy austriackich partii politycznych. Mimo to nazistowskie bojówki próbują zakłócać pokazy, atakując widzów i wrzucając do kin świece dymne.

Kilka miesięcy po premierze filmu do biura Bettauera wchodzi młody mężczyzna i pięć razy strzela do niego z rewolweru. Następnie oddaje się w ręce policji. Nazywa się Otto Rothstock, jest bezrobotnym technikiem dentystycznym, sympatyzuje z NSDAP. Jego proces szybko przeradza się w farsę.

– Tak naprawdę odbywa się sąd nad nieżyjącym Bettauerem – mówi Andreas Brunner. – Naziści i katoliccy konserwatyści widzieli w nim wroga, „żydowskiego deprawatora”. Pisał dużo o seksualności, opowiadał się za prawami kobiet i mniejszości seksualnych, popierał prawo do aborcji.