Autorzy raportu publikowanego przez Uniwersytet w Tel Awiwie alarmowali w 2021 roku o dramatycznym wzroście nastrojów antysemickich na całym świecie i że właściwie przegrywamy walkę z tym zjawiskiem. W 2021 r. w Niemczech odnotowano 3027 przestępstw o podłożu antysemickim, a ich liczba była najwyższa w historii prowadzonych statystyk.

Amerykański Komitet Żydowski opublikował badania, z których wynika, że 89 proc. amerykańskich Żydów uważa, że antysemityzm jest problemem w USA, a 82 proc. twierdzi, że nasilił się w ciągu ostatnich pięciu lat. 20 proc. respondentów przyznało, że z powodu antysemityzmu nie czuje się bezpiecznie, uczęszczając do jakiejkolwiek żydowskiej instytucji. Najważniejszym i najbardziej alarmującym wynikiem badania jest zdecydowany spadek poczucia bezpieczeństwa, spowodowany wzrostem antysemickich ataków, przestępstw i przemocy oraz przekonaniem, że antysemityzm w Stanach Zjednoczonych staje się zjawiskiem akceptowalnym w szerszych kręgach społecznych.

Nie mniej alarmująca sytuacja ma miejsce w Europie. Opublikowane w 2021 roku badania Andrása Kovácsa i Gyorgyego Fischera wykazały, że zarówno tradycyjne motywy antysemickie, jak i przejawy tzw. wtórnego antysemityzmu w niektórych krajach utrzymują się na niebezpiecznie wysokim poziomie. Przykładowo, 37 proc. greckich respondentów i 31 proc. pytanych Węgrów stwierdziło, że Żydzi są częściowo odpowiedzialni za zbrodnie i prześladowania, których sami byli przedmiotem. Z kolei 53 proc. pytanych Austriaków odpowiedziało, że z powodu polityki władz Izraela narasta w nich generalna niechęć do Żydów.

Według Europejskiej Agencji Praw Podstawowych antysemityzm stanowi problem społeczny i polityczny – dla 85 proc. Żydów w Polsce, 77 proc. na Węgrzech i 95 proc. we Francji. Żydzi w tych krajach postrzegają antysemityzm jako zagrożenie w szczególności w przestrzeni internetowej – tak widzi to 92 proc. respondentów w Polsce, 81 proc. na Węgrzech i 95 proc. we Francji. (…)

Antysemityzm w Polsce marginalny?

Twierdzenia o Polakach wysysających antysemityzm z mlekiem matki rodzą skojarzenia z teoriami rasistowskimi, ponieważ wskazują na rzekome biologiczne podłoże pewnej postawy czy zjawiska społecznego. Taki pogląd należy więc, co oczywiste, uznać za irracjonalny i nieakceptowalny. Antysemityzm jest jednak problemem społecznym – wynikającym nie z biologii, ale z kultury. Niestety w polskiej kulturze nadal funkcjonują kody, stereotypy, które cechuje podejrzliwość, niechęć, a czasem nawet nienawiść do Żydów. Sprawę komplikuje fakt, że przez wieki wrogość i pogarda wobec Żydów była elementem nauczania chrześcijańskiego. Sobór Watykański II przyniósł w tej dziedzinie kopernikański przewrót, ale niekoniecznie przełożyło się to na zmiany w społecznej percepcji Żydów w Polsce.

W tym kontekście warto wspomnieć o kampanii „Nie mów jak antysemita” zainicjowanej w 2022 roku przez American Jewish Committee Central Europe oraz platformę Meta. Posty tej kampanii, wyświetlone na Facebooku i Instagramie ponad pięćdziesiąt milionów razy, zwracały uwagę polskich użytkowników na fakt, iż niedopuszczalne jest używanie słowa „Żyd” jako obelgi. Niedopuszczalne – ponieważ rani każdego, kto jest Żydem lub kto odczuwa solidarność z narodem żydowskim. „Ale z ciebie Żyd”, „ty Żydzie” czy „żydzić” to niestety w potocznej polszczyźnie słowa nacechowane negatywnie, rzucane najczęściej w sytuacji, w której w grę wchodzą pieniądze. Przy czym język polski nie zna „zamienników” w postaci sformułowań „ty Szkocie”, „ty Bośniaku” czy „ale z ciebie Wietnamczyk”. Żadne inne określenie narodowości czy wyznania nie niesie ze sobą tak intensywnie negatywnych emocji. To ogromne wyzwanie dla polszczyzny i dla nas wszystkich współtworzących polskie społeczeństwo.

Nie mniejszym problemem jest postrzeganie ludzi przez pryzmat ich, nawet odległych, przodków. Osobiście znamy osoby, które w dzieciństwie słyszały w szkole: „przechrzta”, „Żydowica”. Powód? Jeden z przodków, trzy pokolenia wcześniej, jeszcze przed II wojną światową, przeszedł z judaizmu na katolicyzm.

Dlaczego do dziś w przekonaniu części sąsiadów posiadanie żydowskiego przodka, który osiemdziesiąt lat temu zmienił wyznanie, jest „skazą” na polskości?

To także przykład myślenia według kategorii rasowych. Oczywiste wydaje się skojarzenie z ideologią, która w latach 30. minionego wieku zaowocowała ustawami norymberskimi. Warto dodać, że w roku 1964 komunistyczne MSW opracowywało tzw. listę żydowską obejmującą osoby, które zmieniły nazwiska, dokonały konwersji z judaizmu oraz pozostawały w mieszanych, żydowsko-chrześcijańskich małżeństwach. Marzec ’68 był postawieniem kropki nad „i” w tym procesie wypychania Żydów z Polski. Czy nie jest przerażające, że jakaś część polskiego społeczeństwa podziela (zapewne nieświadomie) przekonania ówczesnego szefa MSW Mieczysława Moczara – w kwestii uznawania pochodzenia żydowskiego za obciążenie w życiorysie?

Często słyszymy w Polsce, że w porównaniu z antysemicką przemocą fizyczną Europy Zachodniej to, z czym mamy do czynienia w naszym regionie, jest zjawiskiem marginalnym. To prawda, że pobicia Żydów są rzadkie, a zabójstwa na tle antysemickim nienotowane od wielu lat, ale wystarczy przyjrzeć się bliżej polskiej skrajnej prawicy – zarówno tej neonazistowskiej, jak i pansłowiańskiej czy prokremlowskiej. Przykładów nie brakuje: od kabaretowych pseudourodzin Hitlera, przez scenę muzyki neonazistowskiej, hajlowanie brunatnych grup, używanie symboliki nazistowskiej i rasistowskiej przez część środowisk radykalnej prawicy i pseudokibiców, po tzw. Rodaków – Kamratów.

To ostatnie ugrupowanie „wsławiło” się zorganizowaniem 11 listopada 2021 roku wiecu w Kaliszu, podczas którego dokonano spalenia kopii Statutu kaliskiego (gwarantującego Żydom w XIII-wiecznej Wielkopolsce w ograniczonym zakresie własne sądownictwo wyznaniowe oraz określającego m.in. sankcje grożące za fałszywe oskarżenia Żydów). Grupa uczestników skandowała również „śmierć Żydom!”. Nie było reakcji ani miejscowej policji, ani przedstawiciela prezydenta miasta – wiec trwał kilka godzin. Prokuratura okręgowa w Sieradzu nie dopatrzyła się w tym niedopełnienia obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych. Podobny wiec powtórzono w roku 2022, tym razem w Krakowie. Znowu – żadnej reakcji władz. Zarówno samo organizowanie tego typu wydarzeń w przestrzeni publicznej, jak i brak działania ze strony właściwych instytucji państwa wysyłają czytelny sygnał do społeczeństwa: wyznawanie i propagowanie poglądów antysemickich jest tolerowane. Głoszenie nienawiści do konkretnej grupy społecznej, włącznie z nawoływaniem do zabijania jej członków, jest akceptowalne. Taki przekaz rozzuchwala środowiska radykalne, a większość społeczeństwa czyni nieczułą na nienawiść wobec mniejszości. Kiedyś będziemy się tego wstydzić.

Skuteczna edukacja?

Polskie społeczeństwo (ale też wiele społeczeństw Europy Środkowej i Wschodniej) wciąż nie uporało się również z historią Holokaustu, a właściwie z kwestią różnych postaw wobec masowej zagłady Żydów, a stosunek instytucji państwa (w tym reakcji prawnych) wobec tego problemu i szerzej – przejawów antysemityzmu, wymaga radykalnej zmiany.

Nie wiemy, czy polski rząd pracuje nad krajową strategią zwalczania antysemityzmu, do czego jest zobowiązany m.in. przez Komisję Europejską. Nie doczekaliśmy się reakcji na rekomendacje środowisk żydowskich i ekspertów wysłane w styczniu 2022 roku m.in. do Ministerstwa Sprawiedliwości i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Z odpowiedzi, jaką otrzymaliśmy z Ministerstwa Edukacji i Nauki, wynika, że w dziedzinie oświaty podejmowany jest cały szereg skutecznych działań, które prowadzą do eliminacji zjawiska antysemityzmu, a uczniowie polskich szkół uzyskują gruntowną wiedzę nt. historii polskich Żydów. Wszyscy czekamy zapewne na rezultaty tak prowadzonego nauczania. Co ciekawe, na Węgrzech tamtejsze władze właśnie finalizują prace na swoją strategią, równolegle zaś toczy się proces konsultacji ze społecznością żydowską.

Jesienią 2021 polski rząd potwierdził „uznanie przez Polskę roboczej prawnie niewiążącej definicji antysemityzmu IHRA za ważny i oczywisty punkt odniesienia w przeciwdziałaniu temu zjawisku”. To bardzo ważna deklaracja. Jednak z drugiej strony, wciąż brakuje jej przełożenia na konkretne działania kompetentnych organów państwa. A przynajmniej taka informacja nie pojawiła się w obiegu publicznym. Również na poziomie samorządowym definicja słabo się przyjmuje. Tu chlubnym wyjątkiem jest miasto Płock, którego prezydent 21 lutego br. ogłosił deklarację ws. przeciwdziałania antysemityzmowi, której częścią jest właśnie wspomniana definicja.

Czy polskie sądy mają świadomość istnienia definicji i sięgają po nią w sprawach dot. nienawiści wobec Żydów? Czy wiedzą o poparciu przez polskie władze stosowania definicji prokuratorzy i funkcjonariusze policji? Czy wiedzą o tym kuratorzy i dyrektorzy szkół, nauczyciele historii, historii i teraźniejszości oraz wiedzy o społeczeństwie? Nie zadajemy tych pytań jako retorycznych.

Walka ma sens

Przeciwdziałanie jakiejkolwiek formie uprzedzeń, nienawiści czy dyskryminacji jest długotrwałym, złożonym i niezwykle wymagającym procesem. Można jednak wskazać na pewne polityki czy działania, bez których zwalczanie antysemityzmu będzie nieskuteczne, nieudolne i nieszczere. Konieczne są programy edukacyjne dla młodzieży, w których antysemityzm nie występuje jako teoretyczne zjawisko, ale pokazywany jest na rodzimych przykładach, a młodzież dowiaduje się o jego konsekwencjach, o tym, jak nienawiść do Żydów dotyka prawdziwych ludzi. Nieodzowne jest korzystanie przez młodzież z podręczników, które same wolne są od stereotypowego przedstawiania Żydów. Potrzebne są szkolenia w zakresie rozpoznawania przestępstw na tle antysemickim – obowiązkowe dla funkcjonariuszy policji, prokuratorów i sędziów. Co jednak najważniejsze – i co warunkuje wdrażanie wymienionych wyżej elementów – absolutnie niezbędne jest komunikowane w sposób jednoznaczny stanowisko władz państwowych co do braku tolerowania postaw antysemickich. Za tym winny iść nie tylko pociąganie do odpowiedzialności tych, którzy swój antysemityzm upubliczniają, ale i nieuchronność kary.

Odpowiedzialnością rządów, społeczeństwa obywatelskiego oraz każdego z nas jest sprzeciwianie się wszelkim przejawom antysemityzmu. Cytując bowiem Marka Edelmana: „Jak się przyglądasz złu i odwracasz głowę albo nie pomagasz, kiedy możesz pomóc, to stajesz się współodpowiedzialny. Bo twoje odwrócenie głowy pomaga tym, którzy dopuszczają się zła”. Jeśli odwracamy głowy, gdy na murach naszych miast gwiazdy Dawida wiszą na szubienicach; gdy towarzyszy im napis „Jude raus”; gdy słowo „Żyd” jest wyzwiskiem; gdy w mediach usiłuje się oczerniać osoby publiczne, przypisując im rzekome działania w interesie międzynarodowych organizacji żydowskich; gdy wyszukiwanie żydowskich przodków ma dyskredytować sąsiada czy adwersarza w sporze politycznym – pomagamy złu. Nasze działanie, na poziomie ministerstwa, urzędu miasta, klubu sportowego, uczelni, szkoły, przystanku autobusowego – lub zaniechanie tego działania – będzie miało konsekwencje.

*Dr Sebastian Rejak – dyrektor biura American Jewish Committee na Europę Środkową; dr Aleksandra Gliszczyńska-Grabias – adiunkt w Instytucie Nauk Prawnych PAN, członkini Rady Zarządzającej International Association of Jewish Lawyers and Jurists

Tytuł, śródtytuły i skróty – od redakcji