Największy zbiór relacji ocalonych z Holokaustu dostępny w Polsce

akn/ ls/

Żydzi w gettach na ziemiach polskich podczas okupacji. Fot. NAC

Ponad 50 tys. relacji wideo osób ocalonych i świadków Holokaustu z 56 krajów, nagranych w 32 językach, w tym ponad 1,5 tys. w języku polskim obejmuje Visual History Archive, którego zbiory są już dostępne w czytelni multimedialnej stołecznego Domu Spotkań z Historią.

Archiwum USC Shoah Foundation Institute for Visual History and Education (Instytutu Historii Wizualnej i Edukacji Fundacji Shoah USC) założone w 1994 r. przez reżysera Stevena Spielberga, to największy zbiór biograficznych relacji wideo na świecie.

Pomysł zarejestrowania na wideo relacji ocalałych z Zagłady zrodził się w Krakowie. Spielberg, zainspirowany pracą nad filmem “Lista Schindlera” i spotkaniami z ocalałymi, założył w 1994 r. w Los Angeles Fundację Zapisu Historii Ocalonych z Shoah (Survivors for the Shoah Visual History Foundation), której celem było zarejestrowanie świadectw osób ocalonych i świadków Holokaustu.

Dom Spotkań z Historią jako pierwszy w Polsce zakupił na rok licencję na udostępnianie całości relacji, które za pośrednictwem szerokopasmowego internetu są ściągane z serwera znajdujące się na Uniwersytecie Karola w Pradze. Na relacje składa się 120 tys. godzin nagrań zawierających 52 tys. świadectw z całego świata. Największa liczba relacji pochodzi z USA i Izraela, niemal 1,5 tys. osób nagrano w Polsce. Prawie połowę wywiadów przeprowadzono w języku angielskim, 7 tys. w hebrajskim i niewiele mniej w rosyjskim. Ogromna większość relacji pośrednio lub bezpośrednio dotyczy Polski.

Wszystkie nagrania zostały przypisane odpowiednim katalogom oraz opatrzone biogramami świadków, które tworzono w oparciu o relacje oraz kwestionariusze. Indeks zawiera 50 tys. słów kluczy i pozwala na wyszukiwanie fragmentów relacji co do minuty, nie tylko poprzez indeks miejsc i osób, ale także poprzez pojęcia opisujące doświadczenia. Zbiór jest nieocenionym źródłem, które może służyć do celów naukowych, edukacyjnych oraz popularyzatorskich.

“Zachęcam do korzystania z tych zasobów, jednak z zachowaniem pewnego krytycyzmu. Należy pamiętać, że towarzyszyła mu określona procedura nagrywania i kategorycznie przestrzegany kwestionariusz pytań. Obejrzałem ok. 100 relacji w całości i ok. 60-70 we fragmentach. Unikatowość kolekcji polega na tym, że jest bardzo drobiazgowo zindeksowana, każde nagranie jest podzielone na dwuminutowe segmenty powiązane z licznymi, drobiazgowymi odniesieniami rzeczowymi, tematycznymi, geograficznymi, osobowymi. Żadne inne archiwum nie jest w ten sposób przygotowane, a tak dokładne indeksowane umożliwia doskonałe użycie w dydaktyce” – mówi Jacek Leociak z Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Jak zaznacza, często kiedy odsłuchujemy jakiś wybrany przez nas fragment, tak nas fascynuje opowieść, że pragniemy jej słuchać dalej, mimo że już nie dotyczy poszukiwanej przez nas problematyki. “Ten zbiór jest w różnych sensach tego słowa utrwaleniem dramatu i dramat jest taką podstawową cechą tego zbioru. Głównym nośnikiem przekazywania treści jest tu rozmowa pomiędzy tym, który opowiada o sobie a zadającym pytania, który nieustannie dyscyplinuje, a często nawet ogranicza czy wręcz dominuje pytaniami rozmówcę, a rozmowa często przekształca się w przesłuchanie, co dla mnie było niezwykle dramatycznym wnioskiem z tych relacji. Mimo to są one niezwykłym świadectwem, z którym warto się zapoznać” – podkreśla Leociak.

Czytaj dalej tu: Największy zbiór relacji…

Portret w autoportrecie. Samuel Finkelstein

Na wystawie „Ocalałe. Kolekcja malarstwa, rysunku, rzeźby ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego” prezentowanych jest kilka obrazów utalentowanego malarza i rysownika Samuela Finkelsteina (1891 w Sandomierzu – 1942 w Treblince?). Wśród nich szczególne miejsce zajmują (jak i w jego twórczości w ogóle) wizerunek własny oraz portret starej kobiety.

Na wystawie „Ocalałe. Kolekcja malarstwa, rysunku, rzeźby ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego” prezentowanych jest kilka obrazów utalentowanego malarza i rysownika Samuela Finkelsteina (1891 w Sandomierzu – 1942 w Treblince?). Wśród nich szczególne miejsce zajmują (jak i w jego twórczości w ogóle) wizerunek własny oraz portret starej kobiety

Samuel Finkelstein, tak jak wielu innych malarzy, miał z początku obrany zawód zupełnie niezwiązany z artystycznymi drogami, mający mu zapewnić przede wszystkim dobrą płacę i stabilizację. Jego ojciec był kupcem. Miał nim też zostać Samuel. Jednak po czterech lat nauki w szkole handlowej w rodzinnej Łodzi, po zgromadzeniu dostatecznej ilości wewnętrznej siły, zdecydował o porzuceniu wyznaczonej wcześniej drogi prowadzącej go do solidnego zawodu. Z wielką ochotą wstąpił na dość niepewną ścieżkę malarskiej kariery, zapewne na przekór rodzicielskim upomnieniom. Studia malarskie odbył pod kierunkiem Wojciecha Weissa w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (ale spędził na tej uczelni tylko jeden rok akademicki 1913/1914). Kraków nie sprostał jego aspiracjom. Finkelstein przeniósł się do Wiednia na słynną Akademię Sztuk Pięknych. Spędził tam sześć semestrów – od semestru zimowego 1915/16 roku do semestru letniego 1918. Z akt osobowych przechowywanych w archiwum wiedeńskiej Akademii wiemy, że gdy zaczynał studia w stolicy Austro-Węgier to jego ojciec już nie żył. Żyła tylko matka. Zdaje się, że to smutne wydarzenie umożliwiło Finkelsteinowi podjęcie studiów zgodnych z jego zainteresowaniami i temperamentem.

W Wiedniu uczył się malarstwa i rysunku u tuzów tamtejszej Akademii, profesorów Juliusa Schmida, Rudolfa Bachera, Rudolfa Jettmara, Josefa Jungwirtha i Hansa Tichy’ego. Finkelstein nigdy jednak nie uzyskał dyplomu, mimo że jego nauka trwała tyle czasu, ile wymagano (wliczając w to studia krakowskie). Nie wiadomo, dlaczego nie sfinalizował studiów.

Swoje życie prywatne i zawodowe związał z Łodzią, gdzie mieszkała matka i inni krewni. Tam też najczęściej wystawiał swoje obrazy, jednak nie ograniczał się tylko do salonów i galerii tego miasta. Wziął udział m.in. w Salonie Wiosennym Sztuki Żydowskiej w Warszawie w 1927 r., czy wielokrotnie w Krakowie w tamtejszym Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych.

Czytaj dalej tu: Portret w autoportrecie…

Świadkowie – pisarze. Spotkanie z okazji 70. rocznicy wyzwolenia Auschwitz.

W przededniu 70. rocznicy wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz w oświęcimskiej Galerii Książki odbędzie się spotkanie z trójką byłych więźniów obozu. Halina Birenbaum, Zofia Posmysz i Bogdan Bartnikowski to świadkowie historii, którzy swoje doświadczenia z czasów wojny zawarli w literackich wspomnieniach. Otwarte spotkanie, podczas którego goście opowiedzą zarówno o swoich doświadczeniach obozowych, jak i o twórczości literackiej, rozpocznie się w poniedziałek 26 stycznia 2015 r. o godz. 17.00.

Halina Birenbaum urodziła się w 1929 r. w Warszawie. Jako dziecko przeżyła koszmar warszawskiego getta i obozów: na Majdanku, Auschwitz, Ravensbrück i Neustadt-Glewe, gdzie została wyzwolona w 1945 r. W 1947 r. wyemigrowała do Izraela. W 1967 r. ukazała się jej pierwsza książka Nadzieja umiera ostatnia będąca zapisem wspomnień w czasów wojny. W 1991 r. Halina Birenbaum wydała drugą książkę Powrót do ziemi praojców następnie Każdy odzyskany dzień, Wołanie o pamięć i kilka tomików wierszy. Jej twórczość jest świadectwem pamięci o Holokauście, ale zarazem też zachwytem nad światem i wyrazem wiary w podstawowe ludzkie wartości.

Zofia Posmysz urodziła się w 1923 r. w Krakowie. W kwietniu 1942 r. została aresztowana za posiadanie ulotek i osadzona w więzieniu przy ul Montelupich w Krakowie, skąd w 30 maja została przewieziona do KL Auschwitz. W styczniu 1945 r. została ewakuowana do KL Ravensbrück i Neustadt-Glewe. Literacko zadebiutowała w 1945 r. wspomnieniami Znam katów z Belsen. Rozgłos przyniosło jej słuchowisko radiowePasażerka z kabiny 45, na motywach którego powstał film Pasażerka w reżyserii Andrzeja Munka, a także książka pod tym samym tytułem. Zofia Posmysz w 2013 r. została Honorowym obywatelem miasta Oświęcim, a we wrześniu 2014 r. odsłoniła tablicę jej poświęconą w Alei Pisarzy przy oświęcimskiej Galerii Książki.

Bogdan Bartnikowski urodził się w Warszawie w 1932 r. Brał czynny udział w Powstaniu Warszawskim. 12 sierpnia 1944 r. został wywieziony wraz z matką do obozu Auschwitz. W styczniu 1945 r. przeniesiono go do obozu w Berlinie-Blankenburgu, gdzie został wyzwolony 22 kwietnia 1945 r. Po wojnie został pilotem wojskowym, a także pracował jako dziennikarz. W 1969 r. ukazały się jego opowiadania o polskich dzieciach w Auschwitz pt.: Dzieciństwo w pasiakach, które zostały wydane w kilku językach.

Organizatorami wydarzenia są Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz Galeria Książki. Wstęp wolny. Adres: ul. Nojego 2.

Główne obchody 70. rocznicy wyzwolenia Auschwitz odbędą się 27 stycznia 2015 r. w namiocie ustawionym przed główną bramą byłego obozu Birkenau. Szczegóły znaleźć można na stronie 70.auschwitz.org.

Auschwitz II-Birkenau

Zdjęcie lotnicze Birkenau – lato 1944 r.

 Obóz Birkenau był największym z ponad 40 obozów i podobozów wchodzących w skład kompleksu obozów Auschwitz. W czasie 3 lat istnienia pełnił on szereg funkcji: zaczęto go budować w październiku 1941 r. jako obóz dla około 125 000 jeńców wojennych, uruchomiono w marcu 1942 r. jako filię KL Auschwitz, przy czym pełnił równocześnie funkcję ośrodka zagłady Żydów. W ostatniej fazie istnienia, od 1944 r. stał się również miejscem koncentracji więźniów przed przeniesieniem ich do pracy dla niemieckiego przemysłu w głębi Trzeciej Rzeszy.

W obozie tym zginęła większość, przypuszczalnie około 90% ofiar KL Auschwitz, a zatem około 1 mln ludzi; w zdecydowanej większości (ponad 90%) byli to Żydzi. Ponadto w obozie tym zginęła znaczna część z około 70 000 Polaków zmarłych i zabitych w kompleksie obozów Auschwitz, około 20 000 Cyganów, oprócz nich jeńcy radzieccy i więźniowie innych narodowości.

>>>LEKCJA ON-LINE. AUSCHWITZ — OBÓZ KONCENTRACYJNY I ZAGŁADY<<<

Pierwsza wzmianka o zamiarze założenia obozu w Brzezince (Birkenau) wsi położonej w sąsiedztwie obozu koncentracyjnego Auschwitz związana jest z pierwszą wizytacją obozu Auschwitz przeprowadzoną przez Heinricha Himmlera w dniu 1 marca 1941 r. Jak zanotował w swojej autobiografii były komendant obozu Auschwitz, Rudolf Höss, w czasie tej wizytacji Himmler wydał szereg dyspozycji odnośnie rozbudowy istniejącego już obozu i zatrudnienia więźniów. Wśród nowo planowanych obiektów, które Himmler wymienił wówczas, znalazł się „obóz dla 100 000 jeńców wojennych”.

Pierwsze projekty i plany obozu przewidywały początkowo umieszczenie w obozie 100-125 000 ludzi. W 1942 roku koncepcja ta uległa kilkakrotnie zmianie – przyjęto mianowicie, że obóz ten będzie ostatecznie mieścił dwukrotnie więcej, bo 200 000 osób. Według tych planów obóz miał się dzielić na cztery części zwane odcinkami budowlanymi (Bauabschnitte), oznaczonymi kolejnymi cyframi rzymskimi: pierwszy odcinek budowlany miał mieścić 20 000 ludzi a pozostałe trzy odcinki po 60 000 ludzi. Cały obóz miał zajmować powierzchnię 175 hektarów.

W 1941 r. postanowiono, a w następnym roku uruchomiono w Brzezince, w sąsiedztwie budowanego obozu, urządzenia masowej zagłady – komory gazowe przeznaczone do masowego zabijania Żydów przywożonych do Brzezinki w ramach realizowanej przez władze Trzeciej Rzeszy całkowitej zagłady Żydów w Europie.