חשיפת אנדרטת מרד גטו ורשה ב1948 תועדה בסרטו של נתן גרוס “יום השנה החמישי למרד גטו ורשה”. הסרט המקורי שאורכו 30 דקות נמצא בארכיון הסרטים הלאומי בפולין. בישראל נשתמרו רק 10 הדקות האחרונות מסרט זה, אותן אני מעלה כאן, לקראת פתיחת המוזיאון היהודי בוורשה, הבנוי על החורבות הנראות בסרט זה, לצד האנדרטה. (הפתיחה ב28.10.2014)

העותק שנשאר בארכיון בית לוחמי הגיטאות, היה במצב בעייתי, שרוט מאוד, רועד ומלוכלך, ונדרשה עבודת שימור יקרה כדי שאפשר יהיה להציג סרט נקי ומתוקן כפי שתוכלו לראות בגירסה שהעליתי כאן, בהשקעה לא מבוטלת, שאינה מקובלת בשימור סרטים בישראל.
האנדרטה לזכר גיבורי מרד גטו ורשה נוצרה ע”י הפסל נתן רפפורט והעתק נמצא ביד ושם בגודל הפסל המקורי. חנוכת האנדרטה נערכה במעמד של 13,000 משתתפים, בעיקר צעירים יהודים ניצולי שואה. האנדרטה נוצרה ונחנכה בחלון הזדמנויות כמעט בלתי אפשרי, כאשר השפעת השלטון הסטליניסטי היתה בפתח, אך לא מנעה את הקמת מצבת הזיכרון היהודי. חודשים אחדים אחר כך הקומוניסטים ניכסו את המצבה לטובת ההתקוממות הפולנית בכלל, וגם הסרט המעיד על המשמעות

Dokladnie w tym dniu, piec lat temu zaczelo plonac getto warszawskie, z naszymi bohaterami i meczennikami.

 

[ Polskie tlumaczenie komentarzy filmu. ]

W piątą rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim. Pomnik wzniesiono ze składek organizacji żydowskich.

Dokładanie w tym dniu, piec lat temu zaczęło płonąć getto warszawskie, z naszymi bohaterami i męczennikami.

Pomimo wszystko znaleziono odwagę i heroizm, aby przeciwstawić się Niemcom, z ich nowoczesna bronią. Z granatami ręcznymi własnej produkcji wyszli przeciw artylerii niemieckiej. Getto płonęło dnie i tygodnie. Niemcy burzyli dom po domu, ale bohaterzy nie poddali się.

Z wszystkich stron Polski i ze wszystkich społeczności żydowskich na świecie przybyły tu delegacje, aby wyrazić uczucia dumy i uhonorować ich pamięć. Pochód do Getta Warszawskiego jest dowodem, ze cel, dla którego zginęli bohaterzy, nadal istnieje. Polska Demokratyczna istnieje i Naród Żydowski istnieje.

Pochód przeszedł obok pomnika Nieznanego Żołnierza. Tutaj spoczywają prochy Żołnierza, który walczył za wolność i niepodległość Polski, Składają tu wieńce Centralny Komitet Zdów Polskich i przedstawiciele Światowego Kongresu Żydowskiego.

Pochód przechodzi przez ulice Bielańska, defilują żydowscy górnicy podchodzą do miejsca, gdzie piec lat temu wydarzyła się jedna z najstraszniejszych tragedii w dziejach narodu żydowskiego. Oto ulica Stawki. To była ulica pełna Zdów. Tutaj plac, znany w martyrologii żydowskiej –Umschlagplatz.

Stad wysyłano codziennie tysiące Zdów do krematoriów w Majdanku i Treblince. Każdy kamień tutaj jest świadkiem najstraszniejszego ludzkiego cierpienia. Tu był początek ostatniej drogi warszawskich Zdów.

Na placu odbyła się ceremonia zdjęcia zasłony z tablicy pamiątkowej przez zastępcę przewodniczącego Centralnego Komitetu Zdów Polskich, Fiszgrunda.

Oto ulica Nalewki, Pochód idzie dalej, choć ta nazwa wzrusza serce każdego Żyda. Kiedyś była to ulica pełna zgiełku w żydowskiej Warszawie, a teraz sa tu dwa rzędy ruin. Dzis jest to ulica Bohaterów Getta.

Długie rzędy ruin świadczą o nadludzkiej walce ostatnich mieszkańców Getta. Wprawdzie oni zginęli, ale ich walka nie poszła na marne.

Młodzież kroczy zdecydowanie. To są następcy bohaterów Getta. Pochód pokazuje ze naród żydowski zżyje. Młodzież maszeruje w przyszłość.

Pochód doszedł do Pomnika. Plac jest bardzo zatłoczony. U stop pomnika stoją rabini, otuleni talesami. Znajduje się tam Aron ha-Kodesz za kurtyna, a na niej naszyte talesy znalezione w Oświęcimiu.

Rabi dr Kahana wygłasza mowę żałobna: “Bohaterowie Getta, którzy zginęli…”

Koło pomnika widzimy dostojników z Sejmu Polskiego: Szwalbe i Barcikowski, Modzelewski, Skrzeszewski, Rusinek, Dąb-Kocioł, generałowie: X,X a także burmistrz Warszawy Stanisław Tołwiński .

Ceremonie otworzyło przemówienie przedstawiciela Komitetu Centralnego Zdów Polskich, posła profesora Sacka. Prezes Komitetu Centralnego Zdów Polskich dr Adolf Berman czyta Kartę Ustanowienia Pomnika.

Generalny Sekretarz Komitetu Zdów Polskich Julian Lazebnik czyta Kartę po żydowsku: – “W piata rocznice powstania Getta Warszawskiego …”

W imieniu narodu polskiego przemawia minister oświaty Skrzeszewski. Wyraża uznanie dla idei zbudowania pomnika bohaterom Getta Warszawskiego.

Minister Oświaty zdejmuje zasłonę z Pomnika.

Zasłona zdjęta z pomnika żydowskiego bohaterstwa. Tutaj, w samym sercu tego,

co niegdyś było żydowska Warszawa, na rogu ulicy Gęsiej i Zamenhofa znajduje się wzbudzające podziw świadectwo oporu żydowskiego.

Piec lat temu miała tu miejsce tragiczna walka ostatnich bojowników getta przeciw hitleryzmowi. W imieniu Wojska Polskiego generał XX nadaje medal odwagi Krzyża Grunwaldu II-go stopnia dowódcy getta warszawskiego Mordechajowi Anielewiczowi. Grupie bojowników getta i partyzantom nadane są odznaczenia i Krzyż Grunwaldu III-go stopnia.

Wice przewodniczący Komitetu Centralnego Zdów prof. Sack przekazuje Kartę Ustanowienia Pomnika burmistrzowi miasta Tołwińskiemu.

Burmistrz dziękuje za ten wielki honor. Brytyjski parlamentarzysta Sidney Silverman przemawia po angielsku.

Dr Abraham Levinson z Izraela: “jest to pomnik pamięci żydowskiej i uniwersalnej…” Mikunis, sekretarz partii komunistycznej w Izraelu: “powstanie w Getcie nie było tylko oporem żydowskim….”

Proszę, przyjrzyjcie się postaciom wyrzeźbionym na pomniku, twarze bohaterów, starych i młodych, wszyscy zginęli z imieniem naszego narodu na ustach. Naród powinien zapamiętać zarówno powstanie, jak i jego bohaterów. Aby nigdy nie zostali zapomnieni!

---

 

---