Alegoria triumfu nad żydostwem.
Przypomną o wysadzonej synagodze

Wielka Synagoga przy Tłomackiem ŻIH

Przed wojną zachwycała architekturą i była centrum żydowskiego życia religijnego. Po stłumieniu powstania w getcie warszawskim została wysadzona osobiście przez Jürgena Stroopa. W 72. rocznicę tego zdarzenia o Wielkiej Synagodze na Tłomackiem przypomni multimedialna projekcja.

Wielka Nieobecna to tytuł instalacji świetlno-muzycznej, która upamiętni synagogę 72 lata po jej zniszczeniu. Pokaz rozpocznie się o godz. 20.15, bo dokładnie o tej porze esesman Jürgen Stroop, dowódca odpowiedzialny za likwidację getta wysadził najbardziej okazałą z warszawskich bożnic. Data ta jest uznana za symboliczny koniec powstania w getcie, a w tym roku zbiegła się z Nocą Muzeów.

Uznany po wojnie za zbrodniarza wojennego Stroop tak opisał ten moment w raporcie: “Przygotowania trwały 10 dni. Synagoga była gmachem solidnie zbudowanym. Stąd, aby ją za jednym zamachem wysadzić w powietrze, należało przeprowadzić pracochłonne roboty saperskie i elektryczne. Ależ to był piękny widok! Z punktu widzenia malarskiego i teatralnego obraz fantastyczny. Oficer saperów wręczył mi aparat elektryczny, wywołujący detonację ładunków wybuchowych. Przedłużałem chwilę oczekiwania. Wreszcie krzyknąłem: Heil Hitler! – i nacisnąłem guzik. Ognisty wybuch uniósł się do chmur. Przeraźliwy huk. Bajeczna feeria kolorów. Niezapomniana alegoria triumfu nad żydostwem. Getto warszawskie skończyło swój żywot. Bo tak chciał Adolf Hitler i Heinrich Himmler”.

Zburzono ją w maju 1943 roku ŻIH

Posadzka, która zobowiązuje

Pamięci o warszawskich Żydach nie udało się jednak unicestwić. Samej synagogi nie odbudowano, ale wybuch i ogień przetrwały mury przysynagogalnej biblioteki judaistycznej. W 1947 roku powstał tam Żydowski Instytut Historyczny. Ocalała też przedwojenna posadzka, która do dziś nosi ślady zniszczeń. I to właśnie ta podłoga stanie się głównym bohaterem wydarzeń w sobotę wieczorem.

– Podłoga ma blizny ognia, które nas bardzo zobowiązują. Trudno zapomnieć o historii mając pod stopami coś takiego. To jeden z dowodów na to, że Warszawa jest miastem, które wymaga wielkiej uważności, aby je poznać i docenić – tłumaczy Anna Chyla z Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Przypomną dźwiękiem i obrazem

Aby uczcić pamięć miejsca i społeczności, która je tworzyła, kantorów i rabinów z Tłomackiego punktualnie o 20.15, na zaledwie 10 minut uruchomiona zostanie instalacja świetlno-muzyczna, na którą złoży się m.in. głos światowej sławy tenora Gerszona Siroty i wizualizacja płonącej synagogi. Autorem instalacji muzycznej jest Marcin Lenarczyk, a za obrazy odpowiadają Tomasz Melissa i Mikolaj Chylak z kolektywu Malarze.

Przez cały wieczór oglądać będzie można wystawy “Ocalałe. Kolekcja malarstwa, rysunku, rzeźby ze zbiorów ŻIH – lata 1890 -1939” oraz ekspozycję “Po Zagładzie. Centralny Komitet Żydów w Polsce (1944-1950)”, po których przewodnicy oprowadzać będą równo o godzinach: 19:00, 21:00 i 22:00.

Posadzka dawnej Biblioteki Judaistycznej, która przylegała do synagogi ŻIH

Odkryłem zupełnie nowy rozdział

Krzysztof Bielawski

Chuck Fishman (foto: K. Bielawski)

Z Chuckiem Fishmanem – fotografem, autorem albumu Polish Jews. The final chapter rozmawia Krzysztof Bielawski

– W 1975 odwiedziłeś Polskę aby fotografować polskich Żydów. Dlaczego? Co było Twoją inspiracją?

– W tym czasie byłem studentem fotografii i wiedziałem, że zostanę profesjonalnym fotografem. Zamierzałem zrealizować projekt, esej fotograficzny. Jednym z dwóch pomysłów jakie miałem było pojechać na Brooklyn w Nowym Jorku, wtedy dla mnie egzotyczne miejsce, i przyjrzeć się od środka chasydom lubawiczowskim. Drugi pomysł to była Europa wschodnia. Rozmawiałem o tym z kolegą ze szkoły, a że robiłem wtedy zdjęcia do gazetki szkolnej, to zapytał, dlaczego nie zrobimy tego razem wraz z opisem, ponieważ on zajmował się pisaniem. Odrzuciliśmy projekt Brooklynu, ale wtedy pomyśleliśmy, że Europa Wschodnia jest zbyt duża. Co było jej centrum? Polska. Pojechaliśmy razem bez konkretów, wiedzieliśmy tylko, że mamy coś zrobić.

Jednak gdy tak myślę o tym, to zainspirowała mnie matka kolegi, który mieszkał w moim bloku, a jego rodzice byli ocalonymi Polakami. Cały czas byliśmy w swoich mieszkaniach, dlatego traktowałem ją jak moją drugą matkę. Myślę, że to było powodem, aby zobaczyć skąd pochodzi mój przyjaciel i co tam jest.

Przyjechałem pociągiem z Frankfurtu, z zachodnich Niemiec. Pierwszym miastem był Wrocław, a pierwszą rzeczą jaką zobaczyłem był duży, biały podniszczony budynek, z pobitymi szybami i przeszły mnie ciarki. Doszło do mnie wtedy, że to wszystko jest prawdziwe, takie ogromne, że w końcu jestem za żelazną kurtyną. Życie po tej stronie było zupełnie inne.

Wszędzie byli żołnierze, a ja przyjechałem z dwiema kamerami w torbie i mówiłem, że jestem tylko studentem. Jak zobaczyłem, że to wszystko jest prawdziwe, zacząłem zastanawiać się co teraz zrobić. Nauczyłem się paru wyrażeń. Umiem trochę w jidysz, po hebrajsku, odrobinę w różnych językach. Nauczyłem się pytań typu: „Gdzie jest bożnica żydowska?” Oczywiście odpowiedzią było: „Nie ma”. „Gdzie jest cmentarz żydowski?” – „Nie ma”. Spytasz 20 osób i dostaniesz 19 odpowiedzi „Nie ma”, ale może trafisz na jedną, która Ci coś wskaże. Może uda Ci się zobaczyć jakiś budynek, ślad po mezuzie i wiesz, że jesteś w okolicy, może znajdziesz beit midrasz, o ile on istnieje. I tak kawałek po kawałku…

Zygmunt Nissenbaum odmawia błogosławieństwo podczas zakładania tałesu w trakcie modlitwy porannej w jedynym warszawskim domu modlitwy, przylegającym do nieczynnej synagogi Nożyków. Synagoga Nożyków – jedyna, która przetrwała drugą wojnę światową – jest nieużywana, ponieważ jest zbyt duża i zbyt zimna dla kilku osób, które przychodzą na modlitwę. Styczeń 1979 r. (foto: ©Chuck Fishman)

To był 1975 r., byłem w Polsce sześć i pół tygodnia. Wsiadłem w pociąg z Katowic do Wiednia w nadziei, że uda mi się odjechać z nagraniami. Spakowałem moje filmy na dno torby, dojechałem do Wiednia. Gdy wróciłem do domu, negatywy włożyłem do lodówki, żeby przechować i obrobić później film. Te filmy stały się materiałem do albumu Polish Jews. The final chapter, który – jak później się okazało – wcale nie był ostatnim rozdziałem. Miałem także wystawy tych zdjęć. Zostałem profesjonalnym fotografem pracującym dla dziennikarzy, więc wróciłem do Polski jako zawodowiec.

Gdy wróciłem w 1978 r., pierwszy raz zobaczyłem żydowskie dzieci uczące się hebrajskiego w Warszawie i sfotografowałem je. Zastanawiałem się skąd one się wzięły, bo nigdy wcześniej nie widziałem tu żydowskich dzieci. Oczywiście zrobiłem im zdjęcia w 1978, w 1979, w beit ha-midraszu, gdziekolwiek mogłem je znaleźć, ale robiłem to po cichu.

Czytaj dalej tu: Odkryłem zupełnie nowy rozdział

Rozbito pomnik poświęcony Żydom z Rajgrodu

Krzysztof Bielawski

Tylko kilka miesięcy przetrwał pomnik, odsłonięty we wrześniu na cmentarzu żydowskim w Rajgrodzie.

Jak poinformował nas wczoraj komisarz Krzysztof Kuligowski z Komendy Powiatowej Policji w Grajewie, w listopadzie i styczniu dwukrotnie ujawniono akty częściowego zniszczenia pomnika. Nieznani sprawcy rozbili Gwiazdę Dawida wyciętą w kamiennym bloku. Podczas styczniowej dewastacji dodatkowo przechylono jedną z płyt tworzących lapidarium.

Postępowania prowadzone przez policjantów z Wydziału Kryminalnego KPP w Grajewie po nadzorem Prokuratur w Grajewie i Łomży umorzono z powodu nie wykrycia sprawcy przestępstwa.

Zniszczony pomnik na cmentarzu żydowskim w Rajgrodzie (zdjęcie ze zbiorów Komendy Powiatowej Policji w Grajewie)

Cmentarz w Rajgrodzie – choć ogołocony z macew – to jeden z nielicznych materialnych śladów po miejscowej społeczności żydowskiej. Zniszczeniu uległy obie synagogi i mykwa. W centrum miasta zachowało się kilka domów, zamieszkanych kiedyś przez Żydów.

18 września 2014 r. na cmentarzu odsłonięto pomnik, ufundowany przez Żydów pochodzących z Rajgrodu i Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego

Monument wykonano w Izraelu i drogą morską przetransportowano do Polski. Pomnik składa się z dwóch części: kamiennego bloku z pionowym pęknięciem i wyciętą Gwiazdą Dawida oraz słupa z wyrytą informacją o cmentarzu i historii rajgrodzkich Żydów.

To solidna konstrukcja. Skalny blok jest masywny. Do jego rozbicia konieczny był zapewne ciężki młot.

Dyrektor Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego Monika Krawczyk mówi: „Nie wiemy jakie będą dalsze losy zniszczonego pomnika. Wystarczająco dużo pieniędzy wydano na sam pomnik i jego transport do Polski. Może po prostu zostanie pomnikiem traktowania pamięci o Holokauście?”.

Po upadku komunizmu, w Polsce w wielu miejscowościach ufundowano pomniki i tablice poświęcone lokalnym społecznościom żydowskim, upamiętniono i ogrodzono liczne cmentarze żydowskie. Dzieje się tak z inicjatywy środowisk żydowskich, ale także miejscowych władz i społeczników. Przypadki ich dewastacji są rzadkie, jednak za każdym razem wzbudzają oburzenie.

Źródło: materiały informacyjne Komendy Powiatowej Policji w Grajewie oraz Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego

JUDAIZM KROK PO KROKU – PROGRAM KONWERSJI

Judaizm Krok po Kroku to kurs wprowadzający do Judaizmu, podczas którego chętni zapoznają się z podstawami Judaizmu.

W trakcie kursu omawiane będą między innymi poniższe zagadnienia:

• cykl życia żydowskiego,
• cykl świąt żydowskich,
• modlitwy,
• prawo żydowskie,
• literatura rabiniczna,
• historia,
• Izrael i ruch syjonistyczny,
• kwestie dotyczące społeczności żydowskiej.

JUDAIZM KROK PO KROKU – PROGRAM KONWERSJI

Czas trwania: 1 rok (listopad 2014 – jesień 2015)

Zasady uczestnictwa:

 – Każdy uczestnik powinien przeżywać i rozumieć zasady Postępowego Judaizmu, przyjmować je i wierzyć w ich zasadność.

– Każdy uczestnik zobowiązany jest do aktywnego uczestniczenia we wszystkich uroczystościach żydowskich, które odbywają się w Beit Warszawa,      w tym do regularnego uczestniczenia w piątkowych i sobotnich nabożeństwach Szabatowych.

– Zajęcia będą odbywać się w dwóch formach – raz w tygodniu (każdy wtorek, godz. 18.00 w Klubie TSKŻ przy Placu Grzybowskim 12/16) lub weekendowo dla osób spoza Warszawy (jeden weekend w miesiącu od piątku do niedzieli w Beit Warszawa przy ulicy Wiertniczej 113)

– Zajęcia prowadzi Rabin Gil Nativ.

– W cenę kursu wliczone są wszystkie niezbędne materiały.

Opłaty:
kurs podzielony jest na segmenty składające się z sześciu spotkań cotygodniowych. Opłata za każdy segment wynosi 150 złotych.

Opłaty za zajęcia powinny zostać dokonane na konto bankowe Fundacji Beit Warszawa w terminie do trzecich kolejnych zajęć w każdym segmencie.

Bank PKO SA: Fundacja BEIT Warszawa, Postępowa Społeczność Żydowska w Polsce

WIERTNICZA 113, 02-952 WARSZAWA

63 1240 1109 1111 0010 4326 6266

Z adnotacją Krok po Kroku 2014/15 + imię i nazwisko uczestnika.

Adres kontaktowy: office@beit.org.pl

Bagaże kultury. Stefan Kisielewski

Kolejne spotkanie z cyklu „Bagaże kultury” poświęcone będzie Stefanowi Kisielewskiemu.

Gość spotkania: Jerzy Kisielewski. Wiecej szczegółów wkrótce.

BAGAŻE KULTURY… Bo bagaże pełne wspomnień i opowieści, rękopisów, książek, taśm filmowych, teatralnych fotosów, bo bagaże emigrantów, wyrzuconych, podróżników, poszukiwaczy. Bagaże i tożsamość ich właścicieli.

– Wielki temat XX i XXI wieku.

Prowadzenie: Remigiusz Grzela.

Poprzednie spotkania z cyklu:

• – Ida Kamińska. Aktorka totalna
• – Agnieszka Holland. O kinie i innych rzeczach
• – Hannah Arendt. Rzecz o banalności miłości
• – Julian Tuwim. Poeta i ojciec
• – Józef Hen. Rozmowa na 90. urodziny
• – Jerzy Ficowski. Odkrywca
• – Aleksander Bardini. Profesor, któremu aktorzy zawdzięczali prawie wszystko
• – Ryszarda Hanin. Aktorstwo silniejsze niż szczerość
• – Izabella Cywińska
• – Krzysztof Kowalewski
• – Konstanty Gebert
• – Anda Rottenberg
• – Leopold Tyrmand
• – Daniel Passent
• – Janusz Morgenstern
• – Wiera Gran

W spotkaniach brali udział m.in.: Agnieszka Holland, Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Danuta Szaflarska, Barbara Krafftówna, Stanisława Celińska, Teresa Budzisz-Krzyżanowska, Jowita Budnik, Ignacy Gogolewski, Janusz Gajos, Andrzej Seweryn, Szymon Szurmiej, Gołda Tencer, Olga Lipińska, prof. Barbara Osterloff, Zofia Posmysz, Julia Hartwig, Józef Hen, Ewa Tuwim, Kira Gałczyńska, Elżbieta Ficowska, Feliks Falk, Michał Sobelman, Mariusz Szczygieł, Małgorzata Rożniatowska, Joanna Friedman, Jan Matyjaszkiewicz a także aktorzy Teatru Żydowskiego.

WSTĘP 5 ZŁ

KUP BILET ONLINE: WWW.TEATR-ZYDOWSKI.ART.PL

REZERWACJE: 22 850 64 50 lub 51, bow@teatr-zydowski.art.pl