Podczas gdy świat spiera się o to, czy Żydzi i Arabowie mogą ze sobą współistnieć, miliony jednych i drugich od pokoleń wspólnie budują, kwestionują i kształtują to samo państwo.
Świat widzi konflikt Żydów z Arabami, ale historia Izraela opowiada inną historię
Joshua Hoffman
Siedemdziesiąt osiem lat po powstaniu współczesnego Izraela partie kierowane przez Arabów zdobyły rekordową liczbę 19 mandatów w Knesecie (izraelskim parlamencie).
Kilka izraelskich agencji bezpieczeństwa prowadzi dochodzenia w sprawie podejrzeń o zagraniczną ingerencję w ubiegłotygodniowe wybory w Izraelu. Mogły być w nią zamieszane Katar, Turcja i inne państwa, które miały płacić izraelskim wyborcom arabskim za zwiększenie frekwencji przy urnach. Nie umniejsza to jednak niezwykłej historii izraelskich Arabów – tej strony żydowskiego państwa, o której znaczna część świata ma zaledwie mgliste pojęcie.
Aby zrozumieć, jak niezwykła jest obecna chwila, musimy cofnąć się o niemal osiemdziesiąt lat, do samych narodzin współczesnego Państwa Izrael. A historia ta zaczyna się od Arabów, którzy pozostali.
W listopadzie 1947 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych przegłosowała podział brytyjskiego Mandatu Palestyny na dwa państwa – żydowskie i arabskie. Przywódcy żydowscy zaakceptowali tę propozycję, mimo poważnych zastrzeżeń dotyczących przyznanego im terytorium. Proponowane państwo żydowskie miało składać się z trzech geograficznie oddzielonych obszarów, połączonych wąskimi korytarzami, nie obejmowało Jerozolimy – historycznego i duchowego serca narodu żydowskiego – a jednocześnie miało znaczną ludność arabską.
Mimo to przywódcy żydowscy zgodzili się na te kompromisy, ponieważ dostrzegali historyczną szansę utworzenia niepodległego państwa żydowskiego. Przywódcy arabscy (z których wielu nie określało ani siebie, ani miejscowej ludności arabskiej mianem „Palestyńczyków”) zdecydowanie odrzucili plan podziału. Przemoc szybko eskalowała, przeradzając się w wojnę, która miała odmienić cały region.
Dla miejscowych Arabów wojna oznaczała ogromny wstrząs. Po odrzuceniu przez Arabów planu podziału i rozpoczęciu przez nich wojny przeciwko powstającemu państwu żydowskiemu setki tysięcy ludzi opuściły swoje domy. Część uciekała przed walkami, innych arabscy przywódcy i dowódcy zachęcali do ewakuacji lub nakazywali im wyjazd, często w przekonaniu, że powrócą po arabskim zwycięstwie. Jeszcze inni zostali wypędzeni przez siły żydowskie lub izraelskie.
Izrael wyszedł zwycięsko ze swojej wojny o niepodległość w 1949 roku i odmówił zgody na masowy powrót Arabów, którzy opuścili swoje domy podczas walk. Choć decyzja ta do dziś budzi kontrowersje, izraelskie uzasadnienie względami bezpieczeństwa było proste: nowo powstałe państwo żydowskie, które właśnie przetrwało wojnę mającą uniemożliwić samo jego istnienie, było zdecydowane nie stwarzać warunków do kolejnej próby jego zniszczenia.
Jednak około 150 tysięcy Arabów pozostało w granicach nowego Państwa Izrael. Niektórzy pozostali w swoich wioskach. Inni zostali wysiedleni z rodzinnych miejscowości, ale znaleźli schronienie w innych częściach nowego państwa. Część mieszkała w miastach i miasteczkach zamieszkanych głównie przez Arabów, inni w takich miastach jak Hajfa, Jafa, Akka czy Lod, gdzie Żydzi i Arabowie żyli obok siebie od pokoleń.
To właśnie ci ludzie mieli stać się arabskimi obywatelami Izraela. Nie przybyli jako imigranci do państwa żydowskiego. To państwo żydowskie powstało wokół nich.
Nagle znaleźli się w sytuacji mniejszości narodowej w państwie utworzonym wyraźnie jako ojczyzna innego narodu. Byli Arabami w państwie żydowskim, Palestyńczykami mieszkającymi w Izraelu, obywatelami kraju, którego niepodległość zbiegła się z narodową katastrofą znacznej części ich własnej społeczności. Było to położenie niezwykle skomplikowane, do którego nikt ich nie przygotował.
Izraelska Deklaracja Niepodległości wyraźnie obiecywała wszystkim obywatelom równe prawa społeczne i polityczne, bez względu na religię, rasę czy płeć. Zwracała się również bezpośrednio do arabskich mieszkańców nowego państwa, wzywając ich do udziału w jego budowie na zasadach równego obywatelstwa i reprezentacji politycznej. Izrael nie ogłosił się jedynie państwem żydowskim. Ogłosił się państwem żydowskim, w którym również nie-Żydzi będą korzystać z praw obywatelskich i politycznych.
A jednak rzeczywistość pierwszych dziesięcioleci była znacznie bardziej skomplikowana.
Od 1948 do 1966 roku większość arabskiej ludności Izraela żyła pod administracją wojskową, która ograniczała swobodę przemieszczania się, kontrolowała dostęp do niektórych obszarów i wymagała zezwoleń na rozmaite rodzaje działalności. Jeśli pamiętamy, że młode państwo zostało właśnie zaatakowane przez pięć krajów arabskich w wojnie o ludobójczych zamiarach, nietrudno zrozumieć, dlaczego wydarzenia potoczyły się właśnie w ten sposób.
I, co nie powinno dziwić, sytuacja daleka była od doskonałości i prowadziła do konfliktów.
Na przykład w 1956 roku funkcjonariusze izraelskiej Straży Granicznej zabili 49 arabskich cywilów w Kafr Kasim i jego okolicach po tym, jak godzinę rozpoczęcia godziny policyjnej przesunięto na wcześniejszą porę, nie informując o tym należycie mieszkańców wracających z pracy. Masakra ta stała się jednym z najmroczniejszych epizodów w historii stosunków żydowsko-arabskich w Izraelu. Późniejsze procesy doprowadziły również do sformułowania ważnej zasady izraelskiego prawa, dotyczącej obowiązku odmowy wykonania rozkazów, których bezprawność jest oczywista.
Doświadczenia te pozostawiły trwałe blizny. Istniała jednak również druga strona tej historii, o której często się zapomina: nawet w okresie, gdy wielu arabskich obywateli żyło pod administracją wojskową, uczestniczyli oni w izraelskich wyborach.
Już od pierwszych wyborów parlamentarnych w Izraelu w 1949 roku obywatele arabscy uczestniczyli w systemie parlamentarnym kraju. Niektórzy wybierali arabskich przedstawicieli z list powiązanych z rządzącą partią Mapai, poprzedniczką dzisiejszego nurtu Partii Pracy. Inni głosowali na Izraelską Partię Komunistyczną, w której działali zarówno politycy żydowscy, jak i arabscy.
Co więcej, frekwencja wyborcza wśród Arabów w pierwszych dziesięcioleciach istnienia Izraela była niezwykle wysoka i w latach 1949–1973 wynosiła średnio około 84 procent. Oznaczało to, że obywatele arabscy mieli swoich przedstawicieli w Knesecie od samego początku.
Zniesienie administracji wojskowej w 1966 roku stanowiło ważny punkt zwrotny. Ograniczenia zostały uchylone, możliwości edukacyjne się poszerzyły, a obywatele arabscy coraz liczniej podejmowali studia na izraelskich uniwersytetach, wchodzili do różnych grup zawodowych i instytucji publicznych.
Potem nadeszła wojna sześciodniowa w 1967 roku, którą w istocie zapoczątkował Egipt, a do której następnie przyłączyły się Syria i Jordania.
Dla Izraela wojna oznaczała niezwykłe zwycięstwo militarne nad armiami sąsiednich państw arabskich. Dla wielu jego arabskich obywateli przyniosła również głęboko osobistą zmianę. Zdobycie przez Izrael Judei i Samarii (znanych również jako Zachodni Brzeg, znajdujący się wówczas pod administracją Jordanii) oraz Strefy Gazy (administrowanej wtedy przez Egipt) umożliwiło ponowne nawiązanie kontaktów niektórym rodzinom i społecznościom rozdzielonym od 1948 roku.
Doświadczenie to w praktyce zrodziło palestyńską świadomość narodową wśród wielu zwykłych miejscowych Arabów. Byli obywatelami państwa żydowskiego, ale należeli również do szerszego świata arabskiego, którego los pozostawał głęboko spleciony z losem Izraela. Ta podwójna tożsamość miała stać się jedną z najważniejszych cech arabskiego życia politycznego w Izraelu.
Drugi punkt zwrotny nastąpił w 1973 roku, podczas wydarzeń, które przeszły do historii jako Jom al-Ard, czyli Dzień Ziemi. Arabscy obywatele zorganizowali strajki i demonstracje przeciwko wywłaszczaniu gruntów przez rząd, zwłaszcza w Galilei. W starciach z siłami bezpieczeństwa zginęło sześciu arabskich obywateli.
Dzień Ziemi stał się ważnym kamieniem milowym w politycznym rozwoju arabskiej mniejszości Izraela. Odzwierciedlał rosnącą gotowość arabskich obywateli do samodzielnego organizowania się, domagania się większej równości i wyrażania swoich zbiorowych interesów.
W następnych dziesięcioleciach arabskie ruchy polityczne stawały się coraz bardziej zróżnicowane i niezależne. Niektóre koncentrowały się na palestyńskim nacjonalizmie. Inne podkreślały znaczenie socjalizmu, współpracy między Żydami i Arabami, tożsamości islamskiej lub pragmatycznego uczestnictwa w izraelskich instytucjach.
I tu dochodzimy do czegoś, co zagranicznym obserwatorom często umyka: nigdy nie istniała jedna, wspólna tożsamość polityczna izraelskich Arabów.
Arabska ludność Izraela obejmuje muzułmanów, chrześcijan, Druzów i społeczności beduińskie, różniące się historią, tradycjami i stosunkiem do państwa. Niektórzy uważają się za Palestyńczyków. Inni wolą określenia „izraelscy Arabowie”, „Arabowie izraelscy” albo po prostu „Izraelczycy”. Jeszcze inni łączą kilka tych tożsamości, podczas gdy część całkowicie odrzuca niektóre z tych określeń.
Różnice te nie są jedynie kwestią słów. Wpływają na sposób rozumienia przynależności narodowej, obowiązków religijnych, służby wojskowej, uczestnictwa w polityce i stosunków z żydowską większością.
Na przykład druzyjscy mężczyźni od dziesięcioleci zasadniczo podlegają obowiązkowej służbie w Siłach Obronnych Izraela. Większość arabskich obywateli wyznania muzułmańskiego i chrześcijańskiego nie jest powoływana do wojska, choć niektórzy zgłaszają się na ochotnika.
Arabskich obywateli można również spotkać w izraelskiej policji, na uniwersytetach, w sądach, szpitalach i innych instytucjach publicznych. W istocie stali się oni coraz ważniejszą częścią życia zawodowego Izraela. Obecnie izraelscy Arabowie stanowią około 25 procent pracujących lekarzy, 27 procent personelu pielęgniarskiego i niemal połowę farmaceutów w Izraelu.
Innymi słowy, w tym samym kraju, w którym żydowscy i arabscy politycy z trudem potrafią uzgodnić nawet godzinę, żydowscy i arabscy lekarze na co dzień pracują ramię w ramię, lecząc żydowskich i arabskich pacjentów. Każdy, kto spędził trochę czasu w izraelskim szpitalu, wie, że prawdziwy kraj jest znacznie ciekawszy niż jego obraz przedstawiany w międzynarodowych sporach politycznych.
Izraelscy Arabowie pełnili również funkcje sędziów Sądu Najwyższego, profesorów uniwersyteckich, liderów biznesu, sportowców, dziennikarzy i wybitnych postaci życia kulturalnego. Ich obecność stała się nieodłącznym elementem codziennego funkcjonowania państwa.
Nie oznacza to oczywiście, że Izrael wyeliminował dyskryminację czy nierówności. Społeczności arabskie nadal borykają się z poważnymi problemami dotyczącymi ubóstwa, infrastruktury, mieszkalnictwa, zasobów edukacyjnych, zatrudnienia i przestępczości z użyciem przemocy.
Problemy te są rzeczywiste, ale nie za wszystkie ponosi winę izraelskie państwo czy społeczeństwo. Niektóre mają związek z arabską kulturą i mentalnością, podobnie jak czarni Amerykanie borykają się z wieloma problemami będącymi po części skutkiem uwarunkowań systemowych, a po części ich własnych działań. Niezależnie od tego arabscy obywatele stali się głęboko zakorzenioną częścią izraelskiego społeczeństwa.
W latach dziewięćdziesiątych i pierwszej dekadzie XXI wieku niezależne arabskie partie polityczne zaczęły odgrywać coraz większą rolę. Ruch islamski uzyskał własną reprezentację parlamentarną poprzez partię Ra’am, podczas gdy ugrupowania nacjonalistyczne oraz ruchy polityczne skupiające Arabów i Żydów przedstawiały odmienne wizje przyszłości tej społeczności.
W 2015 roku kilka głównych arabskich ugrupowań politycznych połączyło siły, tworząc Zjednoczoną Listę, która zdobyła 13 mandatów w Knesecie. Pięć lat później, w 2020 roku, sojusz ten uzyskał 15 mandatów, ustanawiając nowy rekord.
Następnie, w 2021 roku, wydarzyło się coś, co dla wielu Izraelczyków jeszcze jedno pokolenie wcześniej byłoby niemal niewyobrażalne: niezależna arabska partia islamistyczna weszła do izraelskiej koalicji rządowej.
Ra’am, kierowana przez Mansura Abbasa, stała się częścią zróżnicowanego rządu kierowanego przez Naftalego Bennetta i Jaira Lapida. Jej udział miał historyczne znaczenie, między innymi dlatego, że koalicja obejmowała partie o skrajnie odmiennych stanowiskach w sprawie stosunków izraelsko-palestyńskich i charakteru państwa żydowskiego.
Abbas uzasadniał udział w rządzie pragmatycznymi argumentami: arabscy obywatele mieli codzienne problemy, których nie dało się rozwiązać samymi przemówieniami o konflikcie izraelsko-palestyńskim. Potrzebowali bezpieczniejszych ulic, lepszej infrastruktury, lepszych szkół, mieszkań i większych inwestycji publicznych. Uczestnictwo w rządzie dawało jedną z możliwości realizacji tych celów.
Był to zdumiewający rozwój wydarzeń. Arabska partia islamistyczna stała się partnerem we współrządzeniu jedynym państwem żydowskim na świecie. Koalicja ostatecznie się rozpadła, ale precedens pozostał.
A teraz partie kierowane przez Arabów pobiły nawet swoje wcześniejsze rekordy wyborcze, zdobywając łącznie 19 mandatów. Szacuje się, że w wyborach uczestniczyło 80 procent arabskich wyborców, co oznacza dramatyczny wzrost frekwencji w porównaniu z poprzednimi wyborami.
Niektórzy głosowali z powodu sprzeciwu wobec obecnego rządu. Innych mobilizowały obawy związane z przestępczością zorganizowaną, inwestycjami rządowymi, równością lub kwestią palestyńską. Część popierała pragmatyczną współpracę z partiami żydowskimi, podczas gdy inni woleli bardziej konfrontacyjny sposób działania w parlamentarnej opozycji.
Co ważne, nie wszyscy arabscy obywatele głosują na partie kierowane przez Arabów. Niektórzy oddają głosy na partie kierowane przez Żydów, reprezentujące różne części izraelskiego spektrum politycznego, podobnie jak część żydowskich Izraelczyków głosuje na partie arabskie lub wspólne listy żydowsko-arabskie.
W końcu to Izrael. Nawet mniejszości w tym kraju nie wykazują szczególnej skłonności do zgadzania się między sobą.
Jednak wybory w 2026 roku postawiły w szczególnie wyrazistym świetle dobrze znane pytanie: jaką rolę arabskie partie polityczne powinny odgrywać w rządzeniu państwem żydowskim?
Arytmetyka parlamentarna wskazuje, że mogą odegrać ważną rolę. Polityka jest jednak znacznie bardziej skomplikowana. Niektóre partie opozycyjne kierowane przez Żydów wykluczyły możliwość wspólnego rządzenia z partiami arabskimi, podczas gdy inne są bardziej otwarte na współpracę. Same partie arabskie również różnią się w ocenie tego, czy powinny wejść do koalicji, popierać ją z zewnątrz, czy pozostać w opozycji.
Nie ma żadnej gwarancji, że zdobyte przez nie 19 mandatów przełoży się na udział w następnym rządzie. Niemniej sam fakt, że partie kierowane przez Arabów dysponują obecnie tak znaczną liczbą miejsc w parlamencie, ma historyczne znaczenie.
Prowadzi to również do szerszego pytania o to, jak świat rozumie Izrael.
Określenie „państwo żydowskie” jest często interpretowane przez ludzi z zewnątrz tak, jakby oznaczało kraj zamieszkany wyłącznie przez Żydów albo taki, w którym nie-Żydzi nie odgrywają żadnej istotnej roli obywatelskiej czy politycznej. W rzeczywistości Izrael od zawsze był ojczyzną również znaczących społeczności nieżydowskich.
Jego żydowska tożsamość odzwierciedla prawo narodu żydowskiego do samostanowienia w naszej historycznej ojczyźnie. Jego instytucje demokratyczne tworzą ramy, w których obywatele różnych religii i tożsamości narodowych uczestniczą w życiu publicznym.
Godzenie tych dwóch zasad nigdy nie było całkowicie proste. Żydowski charakter państwa nie jest jedynie kwestią ceremoniału. Kształtuje politykę imigracyjną, symbole narodowe, tydzień pracy (od niedzieli do czwartku), święta i ważne kwestie konstytucyjne — a wszystko to wywołuje napięcia wśród arabskiej ludności Izraela.
Powinniśmy jednak uważać, by nie mylić istnienia takich sporów z brakiem demokracji.
Arabski obywatel nie musi popierać syjonizmu, izraelskiego rządu ani śpiewać Hatikwy („Nadziei” – hymnu narodowego Izraela), aby korzystać ze swoich praw obywatelskich.
W rzeczywistości, kiedy w Knesecie rozbrzmiewa Hatikwa, wielu arabskich polityków izraelskich opuszcza salę obrad. Jednego z nich zapytano kiedyś dlaczego. Odpowiedział po prostu:
„Ponieważ nie mam żydowskiej duszy”.
Nawiązywał w ten sposób do słów nefesz jehudi („żydowska dusza”), pojawiających się w hymnie.
I właśnie to sprawia, że izraelska demokracja jest tak fascynująca.
Arabski polityk izraelski może odmówić śpiewania żydowskiego hymnu narodowego, otwarcie kwestionować żydowski charakter państwa, a mimo to zasiadać w jego parlamencie, głosować nad jego ustawami i potencjalnie współdecydować o tym, kto zostanie następnym premierem.
Nie jest to zaprzeczenie demokratycznego charakteru Izraela.
Jest to jeden z najbardziej fascynujących jego przejawów.
Zawartość publikowanych artykułów i materiałów nie reprezentuje poglądów ani opinii Reunion’68,
ani też webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyraźnie zaznaczone.
Twoje uwagi, linki, własne artykuły lub wiadomości prześlij na adres:
webmaster@reunion68.com
Miejsce ujęcia sprawcy zamachu (Fot. Jakub Włodek / Agencja Wyborcza.pl)
