The U.N. Is a Failing Institution – Proffesor Anne Bayefsky at Oxford Union

    OxfordUnion

Żydzi w II RP: Pozwólcie nam być Polakami

MACIEJ NOWICKI

Żydowskie dzieci uczą się alfabetu (fot. PAP/CAF)

W latach 30. polscy Żydzi pragnęli przede wszystkim jednego: zostać Polakami. Ale Polacy ich nie chcieli – mówi wybitny angielski historyk Bernard Wasserstein.

NEWSWEEK: „Polska wychowała mnie na Polaka, ale nazywa Żydem, którego trzeba wypędzić. Chcę być Polakiem, ale mi na to nie pozwalacie” – pisał w 1939 r.młody polski Żyd. Na jakie przeszkody natrafiał Żyd, który chciał być Polakiem?

Bernard Wasserstein: Nie ma jednej odpowiedzi. Było przecież bardzo dużo Żydów, którzy stanowili część polskiego życia kulturalnego: pisarze, ludzie teatru czy filmu, odgrywający pierwszoplanowe role. Ale w wielu sferach polskiej rzeczywistości taka integracja była prawie niemożliwa. Choćby w administracji państwowej czy armii. Tam Żydzi niezwykle rzadko zdobywali wysokie pozycje. W polskiej armii w latach 30. był tylko jeden
generał pochodzenia żydowskiego.

NEWSWEEK: Wilhelm Orlik-Rückemann, dowódca KOP, który walczył z Sowietami po 17 września.

Bernard Wasserstein: Na początku lat 30. Żydzi stanowili zaledwie 2 proc. polskich urzędników państwowych. Wśród profesorów uniwersytetu – to była posada państwowa – znalazło się ich zaledwie siedmiu, mimo bardzo wysokiego poziomu wykształcenia polskich Żydów. Ani jeden Żyd nie był dyrektorem państwowej szkoły średniej. No i w jeszcze jednej sferze Żydzi prawie w ogóle nie byli obecni – w polskich partiach politycznych. Pomijając, w pewnej mierze, PPS. Herman Lieberman był jednym z najwybitniejszych liderów tej partii. Uważał się za Polaka, a dopiero potem za Żyda. Powiedział kiedyś kochance, że widzi się w roli Chrystusa cierpiącego za ludzkość. Drugim wyjątkiem była partia komunistyczna, w której Żydzi odgrywali szczególną rolę. Trzeba pamiętać, że w Polsce, podobnie jak w całej Europie Środkowej, Żydzi byli z góry wykluczeni z trzech najważniejszych nurtów politycznych. Z partii chłopskich – bo prawie nie było wśród nich rolników. Z partii katolickich – ponieważ to nie była ich religia. I z partii nacjonalistycznych – bo mimo że byli obywatelami Polski, nacjonaliści nie uważali ich za pełnoprawnych Polaków.

Generał Wilhelm Orlik-Rückemann (Źródło: Wikimedia Commons)

NEWSWEEK: To miało zresztą paradoksalny skutek: ponieważ Żydzi nie byli dopuszczeni do głównego nurtu, rozkwitło ich własne życie polityczne.

Bernard Wasserstein: W okresie międzywojennym Polska stała się głównym ośrodkiem żydowskiej polityki. Partii było mnóstwo, podzielonych z grubsza na trzy bloki: ortodoksyjny, syjonistyczny i lewicowy. Bloki te toczyły ze sobą zaciętą walkę o głosy rozpolitykowanych i z góry niezadowolonych wyborców. Na poziomie miast ich życie było jeszcze bogatsze. W samym tylko Krakowie działało ponad 300 społecznych instytucji żydowskich: organizacji charytatywnych, klubów sportowych, sierocińców, łaźni, związków zawodowych etc.

NEWSWEEK: Wspomniał pan o szczególnej roli Żydów w polskiej partii komunistycznej. To z tamtego okresu wywodzi się mit żydokomuny, przekonanie, że Żydzi stoją za komunizmem.

Bernard Wasserstein: To fakt, że Żydzi byli nadreprezentowani w polskiej partii komunistycznej. W połowie lat 30. stanowili ponad 50 proc. kierownictwa terenowego i trzy czwarte partyjnego aparatu propagandy. Ten udział był tak masowy, że prowadził do napięć w samej partii: komunistyczni więźniowie nie-Żydzi nie chcieli się np. dzielić paczkami z żydowskimi towarzyszami. Jednak trzeba pamiętać, że przedwojenna polska partia komunistyczna była malutka. Udział komunistów wśród żydowskiej inteligencji był znaczący, ale nadal niewielki. Natomiast w całej żydowskiej populacji komuniści stanowili kroplę w morzu. Zresztą ten sojusz z lewicą wcale nie był naturalny. Większość Żydów nie miała nic wspólnego z proletariatem. To był „naród sklepikarzy”. Żydzi woleli prowadzić własny, zwykle mały interes, niż zatrudnić się u kogoś. Większość z nich należała do drobnomieszczaństwa.

NEWSWEEK: W drugiej połowie lat 30. antysemityzm zaczął narastać. W porównaniu z latami 20. liczba żydowskich studentów zmniejszyła się trzykrotnie – z 25 proc. do 8 proc. w roczniku 1938/1939. Wprowadzono getto ławkowe. Zamknięto Żydom dostęp do adwokatury. W 1936 r. Sejm zakazał uboju koszernego. Nasilał się bojkot żydowskich firm i sklepów. Powtarzały się napaści na Żydów. Z czego to wynikało?

Bernard Wasserstein: Częściowo z Wielkiego Kryzysu, który uderzył w Polskę. Nie było pracy i zaczęło dominować przekonanie, że w Polsce jest za dużo Żydów, że powinni jak najszybciej wyemigrować. Zresztą w międzywojniu z Polski wyjechało bardzo wielu Żydów, ponad 400 tysięcy. Ale w latach 30. możliwości wyjazdu były coraz mniejsze, kolejne kraje zamykały przed nimi drzwi, również pod wpływem tego, co się działo w Niemczech. Wielu Żydów zaczęło się czuć w Polsce jak w więzieniu, z którego nie mogą uciec. A Polacy postrzegali ich jak obcy element, który powinien być wszelkimi środkami zachęcany do opuszczenia kraju. Jeszcze w czasie wojny i tuż po niej polscy dyplomaci w rozmowach z Brytyjczykami w Londynie podkreślali, że należy znaleźć jakieś rozwiązanie, które pozwoli Polsce pozbyć się części Żydów.

NEWSWEEK: W ciągu jednego miesiąca, od 15 czerwca do 15 lipca 1938 r., w Warszawie ciężko pobito 242 Żydów, a zabito 4. Jak doszło do tego, że przemoc przybrała taką skalę?

Bernard Wasserstein: Po pierwsze, widać, że to, do czego doszło w czasie wojny, choćby w Jedwabnem, nie przyszło znikąd, lecz miało przedwojenne korzenie. Ale nie wystarczy przywołać lat 30. Trzeba pamiętać, że już wcześniej, w czasie I wojny i tuż po niej, dochodziło w Polsce do pogromów. To się uspokoiło w latach 20., potem wrogość powróciła wraz ze wzrostem napięć etnicznych.
Mamy też naśladowczy element przemocy, tak jak antysemityzm jest w sporym stopniu fenomenem naśladowczym. To, co zrobili naziści, stanowiło pewnego rodzaju wzorzec. Polityka Hitlera miała bezpośrednie przełożenie na sytuację w Polsce. Tuż przed anszlusem 20 tys. Żydów w Austrii miało polskie paszporty. Wkrótce po wkroczeniu nazistów wielu z nich uciekło do Polski. I wtedy Sejm w ciągu zaledwie 11 dni uchwalił ustawę umożliwiającą odebranie obywatelstwa tym, którzy przebywali za granicą dłużej niż 5 lat. Było oczywiste, że chodzi o Żydów. Już po uchwaleniu ustawy naziści deportowali tysiące Żydów mieszkających w Niemczech, mających polskie obywatelstwo. Polacy nie chcieli ich przyjąć. Dopiero po jakimś czasie części z nich wydano zgodę na tymczasowe wynajęcie pokoi, a raczej łóżek w niezwykle zatłoczonych domach w przygranicznym Zbąszyniu. Ten epizod to rezultat narastającego przekonania, że Żydzi nie są Polakami. Nawet jeśli z technicznego punktu widzenia są obywatelami polskimi.

NEWSWEEK: W latach 30. antysemityzm w Polsce narastał, ale jednocześnie Żydzi coraz bardziej pragnęli się asymilować. Aż 70 proc. żydowskich dzieci chodziło do polskich szkół publicznych.

Bernard Wasserstein: Tak było w całej Europie, w Polsce, Francji czy Związku Sowieckim. Żydzi nie chcieli być jak amisze w Pensylwanii. Chcieli iść do przodu i dlatego robili wszystko, aby dołączyć do społeczeństwa. Od czasów oświecenia Żydzi uważali, że świeckie wykształcenie ułatwi im awans i wstęp do wolnych zawodów. Wtedy dotyczyło to głównie żydowskiej elity. Teraz, przyciśnięci Wielkim Kryzysem – np. we Lwowie na początku lat 30. pracy nie miało 30 proc. Żydów, podczas gdy wśród nie-Żydów odsetek wynosił 16 proc. – do podobnego wniosku doszli drobni handlarze i rzemieślnicy. Wysyłali dzieci do szkół publicznych. Społeczeństwo często ich odpychało. O pełnej integracji nie było mowy. Mimo to Żydzi uparcie próbowali.

NEWSWEEK: Twierdzi pan wręcz, że jeszcze przed II wojną kulturze żydowskiej w Polsce groziło wymarcie. Dlaczego?

Bernard Wasserstein: Po pierwsze, właśnie dlatego że Żydzi za wszelką cenę chcieli być częścią polskiej kultury. „Dziś polską gazetę czytają także chasyd, domokrążca i robotnik. I wierzą jej tak jak żydowskiej” – skarżył się Nachman Majzel, redaktor jednej z gazet w jidysz. Zmniejszała się liczba czytelników wypożyczających z bibliotek książki w jidysz, spadały ich nakłady. A także liczba szkół jidysz, częściowo w wyniku rządowych represji. Ale przede wszystkim wykrusza się sam język, statystyki pokazują, że coraz mniej Żydów używa jidysz. To jest element centralny. Bo język jest warunkiem istnienia kultury. Ten fenomen widzimy wszędzie: w krajach Europy Zachodniej, Polsce czy Związku Sowieckim. Wszędzie jidysz zamiera. Do tego w latach 30. dochodzi wśród Żydów do kryzysu demograficznego, płodzą znacznie mniej dzieci niż otaczające je społeczeństwa. I znów dotyczy to całej Europy.

NEWSWEEK: Socjolog Jacques Rupin pisze pod koniec lat 30., że Żydzi wręcz zmierzają do rasowego samobójstwa.

Bernard Wasserstein: To była jedna z teorii. Że Żydzi postanowili wymrzeć. Ale są też inne wytłumaczenia. Należy pamiętać, że Żydzi byli bardzo zurbanizowani, a w miastach z reguły rodzi się mniej dzieci. Że była większa kontrola urodzin: Żydzi nie mają absolutnego zakazu antykoncepcji ze względów religijnych. A na dodatek zawierali małżeństwa później niż inni. To wszystko sprawiło, że Żydzi zapowiadali trendy demograficzne dzisiejszej Europy, w której liczba narodzin jest mniejsza od liczby zgonów. I w rezultacie liczba ludności maleje. Ale u Żydów ta tendencja jest gwałtowniejsza. Pomijając jedyny wyjątek – Izrael. W innych krajach ludność żydowska wymiera wręcz błyskawicznie.

NEWSWEEK: Jaką rolę odgrywał wtedy Kościół? Przypomina pan list pasterski prymasa Augusta Hlonda z 1936 r., w którym sprzeciwia się on przemocy wobec Żydów, ale jednocześnie piętnuje ich jako oszustów i handlarzy żywym towarem. Podobnie abp Aleksander Kakowski jest przeciwko rasowej przemocy, ale jednocześnie oskarża Żydów o szerzenie ateizmu i pornografii.

Bernard Wasserstein: Kościół był bardzo zdecydowany w potępianiu przemocy przeciw Żydom. Tyle że jednocześnie był wrogi wobec Żydów i judaizmu. Przedstawiał ich jako lud przeklęty, lud zabójców Boga. Taka była zresztą linia całego Kościoła. Katolicyzm przyczynił się też do przekonania, że Żydzi nie są Polakami, ponieważ żeby zostać Polakiem, trzeba być katolikiem.

NEWSWEEK: Co myśleli polscy Żydzi tuż przed wybuchem wojny?

Bernard Wasserstein: Była wielka obawa i strach. Ale jednocześnie – i to widać bardzo wyraźnie, kiedy czyta się gazety, dzienniki, listy Żydów z tamtych dni – panował rodzaj dziwnego pobudzenia czy wręcz euforii.

NEWSWEEK: Jak to?

Bernard Wasserstein: To się wydaje dziwne. Ale Żydzi byli szczęśliwi, że po raz pierwszy są uważani za część wspólnoty narodowej. Że mogą dołączyć do innych Polaków w patriotycznej obronie wspólnego państwa. O tym świadczy ogromny udział żydowskich pieniędzy w zbiórkach patriotycznych czy w służbie cywilnej, do której zgłaszali się na ochotnika. Do sił zbrojnych wchodzili chętnie w poczuciu, że to im daje przepustkę do polskości. Ale czy te odczucia były podzielane przez drugą stronę, to już inna sprawa. Po upadku państwa Żydzi szybko przekonali się, że w armii nastroje antysemickie są silne. Podobnie było w armii Andersa – to szło od dołu, ale również od samego Andersa. I wiązało się m.in. z przekonaniem, że Żydzi z zachwytem przyjęli Armię Czerwoną we wschodniej Polsce.

NEWSWEEK: Mało kto pamięta, że po 17 września spora część Żydów uciekła na niemiecką stronę, bo Sowietów bali się jeszcze bardziej…

Bernard Wasserstein: W każdym razie to polsko-żydowskie pojednanie, które rozpoczęło się nagle przed wojną, skończyło się bardzo szybko. Oczywiście dziś sytuacja jest zupełnie inna. W ciągu ostatnich 20 lat w Polsce doszło do wielkiej zmiany. Dziedzictwo żydowskie jest nie tylko cenione, ale wręcz celebrowane. Niestety, stało się to dopiero wtedy, gdy nie ma tu już niemal żadnych Żydów.

Wspieranie terroryzmu pod przykrywką dziennikarstwa

Bassam Tawil
Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska

Nasser Abu Baker jest korespondentem Agence France-Presse, przewodniczącym mieszczącego się w Ramallah Syndykatu Dziennikarzy Palestyńskich (PJS). Jest także aktywistą politycznym, który niedawno starał się o wybór (i przegrał) w wyborach do Rady Rewolucyjnej Fatahu. Kiedy kolega dziennikarz, Sami al-Sai, został wtrącony do więzienia za krytykowanie kierownictwa Autonomii Palestyńskiej (AP) na Facebooku, Abu Baker i PJS usprawiedliwiali jego aresztowanie i bronili AP przed zarzutami torturowania go.

Aresztowano dwóch dziennikarzy palestyńskich – jednego aresztowały władze izraelskie, a drugiego Autonomia Palestyńska (AP). Aresztowany przez Izrael nazywa się Muhammad al-Kik. Aresztowany przez siły bezpieczeństwa AP nazywa się Sami al-Sai.

Al-Kik, chociaż zarejestrowany jako dziennikarz, został aresztowany za przestępstwa związane z bezpieczeństwem, które nie mają nic wspólnego z jego deklarowanym zawodem. Izrael nie aresztował go z powodu jego reportaży i artykułów, ale z powodu jego działalności na rzecz Hamasu. Jako student na uniwersytecie Bir Zeit w 2006 r. al-Kik już był znany ze swych związków z Hamasem. Był członkiem Bloku Islamskiego – studenckiej organizacji należącej do Hamasu.

Związki al-Kika z Hamasem ściągnęły na niego także problem z Autonomią Palestyńską; jej siły bezpieczeństwa aresztowały go i przesłuchiwały kilka razy w ciągu ostatnich lat. Ostatnia wizyta sił bezpieczeństwa w domu jego rodziny odbyła się w 2014 r. Zabrano mu wówczas laptop i dokumenty osobiste.

Obecnie al-Kik znajduje się w areszcie izraelskim, gdzie rozpoczął strajk głodowy w proteście przeciwko aresztowaniu.

Zgadnijcie, kto prowadzi kampanię w jego obronie i żąda, by Izrael uwolnił go natychmiast i bezwarunkowo? Ta sama Autonomia Palestyńska, która wielokrotnie aresztowała i nękała al-Kika w przeszłości.

Ponadto, organizacje praw człowieka i ich aktywiści udzielili poparcia w tej sprawie i używają jej teraz do atakowania Izraela. Ci sami aktywiści i te same organizacje milczały, kiedy wcześniej siły bezpieczeństwa AP aresztowały al-Kika i nękały jego rodzinę.

Jedną z tych organizacji jest Amnesty International, która w zeszłym tygodniu wydała oświadczenie wzywające Izrael do uwolnienia zatrzymanego „dziennikarza”. Amnesty zaniechała przekazania informacji, że al-Kik był także aresztowany przez siły bezpieczeństwa AP i że obok pracy dziennikarza, ma udokumentowane powiązania z Hamasem. Najwyraźniej według Amnesty ten szczegół nie ma znaczenia.

Prawdą zaś jest, że większość dziennikarzy palestyńskich aresztowanych przez Izrael (o ile nie wszyscy), są aresztowani nie z powodu ich pracy w dziedzinie dziennikarstwa, ale z powodu ich działalności na rzecz rozmaitych grup palestyńskich, włącznie z Hamasem. Jest publiczną tajemnicą, że wielu „dziennikarzy” palestyńskich jest w rzeczywistości aktywistami politycznymi, otwarcie stowarzyszonymi z taką lub inną grupą terrorystyczną.

Kiedy zostają aresztowani, ci pozujący na dziennikarzy agenci ugrupowań terrorystycznych – oraz tak zwane grupy praw człowieka i media głównego nurtu na Zachodzie – podnoszą wrzawę, że Izrael gwałci wolność mediów. Od lat Palestyńczycy, zachodni dziennikarze i upolitycznione, stronnicze grupy praw człowieka odgrywają tę szaradę. Po co mówić o rzeczywistych przyczynach aresztowania, skoro można tego używać przeciwko Izraelowi?

A oto jeszcze jeden brakujący fakt związany z zatrzymaniem aktywisty Hamasu pozującego na dziennikarza: kontrolowany przez Fatah Syndykat Dziennikarzy Palestyńskich (PJS), który mieści się w Ramallah, także dołączył do kampanii żądań uwolnienia al-Kika z izraelskiego internowania.

Dlaczego ten szczegół jest ważny? Ponieważ ten sam Syndykat, na którego czele stoi Nasser Abu Baker (nazwisko pisane także jako Abu Bakr), który pracuje jako korespondent Agence France-Presse (AFP), nie wystąpił z poparciem dla innego dziennikarza, Samiego al-Saiego, kiedy go aresztowano i torturowano przez 20 dni w osławionym centralnym więzieniu AP, w Jerycho. Amnesty International i organizacje praw człowieka także nie wystąpiły w obronie al-Saiego, kiedy przetrzymywały go siły bezpieczeństwa AP.

Sami al-Sai, który pracuje jako korespondent prywatnej stacji telewizyjnej w palestyńskim mieście Tulkarem w północnej części Zachodniego Brzegu, został aresztowany za “podżeganie do konfliktu sekciarskiego” na Facebooku. Jest to popularne oskarżenie w Autonomii Palestyńskiej, używane jako uzasadnienie aresztowania każdego, kto krytykuje przywódców AP lub nie zgadza się z polityką Mahmouda Abbasa.

Syndykat początkowo odmówił zajęcia się sprawą al-Saiego. Rzadko kiedy broni dziennikarzy, którzy są krytyczni wobec AP. Jest tak, ponieważ szef Syndykatu, sam Abu Baker, jest związany z rządzącą frakcją AP, Fatahem. Niedawno ten korespondent nawet stawał do wyborów (które przegrał) do Rady Rewolucyjnej Fatahu.

Spotkawszy się z krytyką, Abu Baker i kilka osób z kierownictwa Syndykatu zgodzili się odwiedzić al-Saiego w jego celi więziennej w Jerycho. Zamiast jednak wezwać kierownictwo Autonomii Palestyńskiej do uwolnienia aresztowanego kolegi, Abu Baker i inni przywódcy Syndykatu wydali oświadczenie, w którym usprawiedliwiali jego aresztowanie i bronili AP przeciwko zarzutom o torturowaniu go.

Choć AFP donosiła o zatrzymaniu przez Izrael al-Kika i innych “dziennikarzy” palestyńskich, rzuca się w oczy brak jakiejkolwiek informacji o losie al-Saiego i jego zarzutach, że był torturowany w więzieniu AP.

A więc dziennikarz aresztowany przez Autonomię Palestyńską nie jest wart uwagi mediów międzynarodowych, podczas gdy każdemu aresztowanemu przez Izrael poświęca się obszerne relacje.

Nie trzeba dodawać, że Abu Baker, który pisze dla AFP o sprawach palestyńskich, nie kłopotał się pisaniem jakiegoś doniesienia o swojej wizycie w więzieniu w Jerycho i spotkaniu z al-Saiem.

Jako przewodniczący organu kontrolowanego przez Fatah Abu Baker nie napisze czegokolwiek dla AFP, co mogłoby pokazać kierownictwo AP w negatywnym świetle.

Jeszcze dziwaczniejsze jest to, że korespondentowi AFP wolno ubiegać się o stanowisko polityczne i kontynuować pracę, jakby nic się nie zdarzyło. Czy “Le Monde” pozwoliłaby swojemu korespondentowi dyplomatycznemu relacjonować francuską kampanię wyborczą, gdyby był także jednym z kandydatów w tych wyborach? Najwyraźniej, konflikt interesów nie przeszkadza szefom Abu Bakera w AFP.

Sprawa tych dwóch dziennikarzy – Muhammada al-Kika i Samiego al-Saiego – dostarcza dalszego dowodu na hipokryzję, podwójne standardy, stronniczość i rasizm, jakie nieustannie okazują media palestyńskie i zachodnie w sprawie konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Żadna sprawa, która odbijałaby się negatywnie na obrazie Autonomii Palestyńskiej lub Hamasu, nie „nadaje się do druku”. Grupy praw człowieka i media zdecydowanie nie dbają, kiedy Palestyńczycy są aresztowani i torturowani przez Palestyńczyków.

Sprawa jest ciekawa dopiero, kiedy można obwinić Izrael. Dziennikarze zachodni (i niektórzy dziennikarze izraelscy) piszący o sprawach palestyńskich, usprawiedliwiają swoje podwójne standardy mówiąc, że gdyby krytykowali AP lub kogokolwiek z jej kierownictwa, dostaliby zakaz wstępu do Ramallah lub odmówiono by im dostępu do ich źródeł. To prawda, zastraszanie działa i uprzedzenia działają. Dziennikarze i grupy praw człowieka wolą raczej wypaczyć rzeczywistość i uprawiać autocenzurę niż informować o Izraelu zgodnie z rzeczywistością lub niż rozgniewać kierownictwo Autonomii Palestyńskiej.

W Izraelu jednak dziennikarze piszą negatywne rzeczy o rządzie, armii i policji izraelskiej od świtu do zmroku i nie boją się niczego. Teraz mamy kolejny dowód: podwójne standardy, rasizm i wykorzystywanie dziennikarstwa jako przykrywki dla aktywizmu politycznego są integralną częścią nowoczesnych mediów.

Bassam Tawil – Palestyński badacz mieszkający na Bliskim Wschodzie