Nowe średniowiecze

Agata Bielik-Robson

Wręczenie nagrody Człowiek Wolności tygodnika ‘W Sieci’. Laureatem jest prezes PiS Jarosław Kaczyński. (FOT. ADAM CHELSTOWSKI/FORUM)

2017 to klasyczny “rok niespokojnego słońca”: przez świat przetoczyła się fala populistycznych wstrząsów, co wielu komentatorom globalnej sceny politycznej dało asumpt do obwieszczenia początku końca demokracji liberalnej

Agata Bielik-Robson – profesorka katedry Studiów Żydowskich na Uniwersytecie w Nottingham, a także Instytutu Filozofii i Socjologii PAN

Obserwujemy, jak kosmos liberalnego porządku powoli zamienia się w chaos, podając w wątpliwość największe osiągnięcia polityczne ery nowoczesnej – syntezę społeczeństwa obywatelskiego z państwem prawa – cofa nas do epoki przednowoczesnej. Ten niebezpieczny regres to tendencja, którą już w latach 70. pewien politolog brytyjski, Hedley Bull, zdiagnozował jako „nowe Średniowiecze”.

W książce „Społeczeństwo anarchiczne” postawił tezę, że już wkrótce globalizacja ekonomiczna doprowadzi do nieuchronnej erozji państwowej suwerenności, dając miejsce innym formom mniej lub bardziej nieuporządkowanej prawnie władzy, co w dużej mierze przypominać będzie powrót do czasów feudalnych, kiedy to o władzę walczyli między sobą lokalni panowie oraz kler. Wszystko, niestety, się sprawdza – z tą tylko oczywistą różnicą, że zamiast lokalnych feudalnych lordów mamy dziś wielkie korporacje, wobec których demokratycznie wybrana władza polityczna coraz częściej okazuje się zupełnie bezsilna. Co zaś do kleru – nie tylko w Polsce, ale wszędzie tam, gdzie rozkwita religijny fundamentalizm, pojawia się bardzo mocna pokusa teokracji, czyli ponownego sięgnięcia po władzę, którą odebrały Kościołom świeckie reżimy nowożytności. Korporacyjny kapitalizm z jednej strony i religijny fundamentalizm z drugiej naciskają na świeckie państwo prawa, które, zaciśnięte w tym upiornym imadle, kurczy się coraz bardziej.

Bull nie wymyślił tego pojęcia. „Nowe Średniowiecze” to oryginalny pomysł Mikołaja Bierdiajewa, który w 1924 r. zatytułował tak swoją książkę. Tyle że Bierdiajewowi, niegdyś marksiście, który pod wpływem okrucieństw rewolucji październikowej nawrócił się na chrześcijaństwo, nie chodziło o to samo, co Bullowi, w każdym razie z pozoru nie o to samo. Podczas gdy dla Bulla „nowe Średniowiecze” brzmi jak krytyczne ostrzeżenie, dla Bierdiajewa to pozytywny kierunek ewolucji historii, która – na zasadzie wyższej syntezy – podejmie raz jeszcze wątek religijny, porzuci świeckość i zaprowadzi nowe „czasy sakralne”, w których zapanuje Kościół powszechnego zbawienia. Odrzuciwszy Marksa, ale pozostając wierny metodzie dialektycznej, Bierdiajew diagnozuje prawa historii zgodnie z triadą: religia naiwna – świecka kultura humanistyczna – powrót religijności. Po załamaniu się wiary w świeckie eschatony i realizację ziemskich rajów, Zachód raz jeszcze odkryje sacrum, ukorzy się przed tajemnicą i porzuci pychę utopijnych projektów społecznych.

Klimat, którego zwiastunem był Bierdiajew, a który potem znalazł wzorcowy wyraz w proroctwie André Malraux – „Wiek dwudziesty będzie albo religijny, albo nie będzie go wcale” – dziś w końcu dojrzewa. Faktycznie mamy do czynienia z powrotem religii, choć niekoniecznie w formie wieszczonej przez rosyjskiego myśliciela. Nie jest to bowiem religijność powszechnego miłosierdzia, ale raczej surowy fundamentalizm religijnego prawa, który w niepewnym świecie globalnego turbokapitalizmu odgrywa rolę stabilizatora. Podczas gdy świeckie życie, dotąd określane w modelu mieszczańskim przez pracę, dom, rodzinę i społeczność, wali się na naszych oczach, fundamentalistyczna religia oferuje proste pewniki, które przywracają kręgosłup rozchwianej egzystencji. Podczas gdy sfera świecka staje się coraz bardziej „prekarialna” – czyli krucha, niepewna, osamotniona, wydana na nieustanne ryzyko i zagrożenia – religia oferuje solidność, spokój niewzruszonego sumienia i wspólnotową przynależność.

Oto nowośredniowieczny mariaż Kościoła i tronu: co panujący nam neoliberalny ustrój rozchwieje, to teokracja na powrót ustabilizuje. Z pozoru wydawałoby się to dziwne, ale typ kapitalisty-fundamentalisty staje się dziś coraz bardziej dominujący, a modelu tego dostarczyła jako pierwsza Ameryka. Przeciętny zwolennik Tea Party (czyli Partii Herbacianej, która nazwę zawdzięcza pierwszemu ugrupowaniu bostońskich buntowników walczących z „brytyjskim tyranem”), który dziś głosuje na Donalda Trumpa, opowiada się jednocześnie za absolutną wolnością gospodarczą i za absolutnym zakazem aborcji, nie widząc między jednym a drugim żadnej sprzeczności. Bo też w świetle nowośredniowiecznym takiej sprzeczności nie ma. Przeciwnie, sfera wolności ekonomicznej, w której „federalni” nie mają się prawa wtrącać w odwieczne prawo jednostki do nieograniczonego bogacenia się, oraz sfera prywatnego zniewolenia, gdzie Kościoły dyktują biopolityczne nakazy obejmujące całość życia na wzór islamskiego szariatu, doskonale się dopełniają.

Dopełniają się mniej więcej tak jak najbardziej prymitywny podział pracy w stanie natury, gdzie mężczyzna myśliwy poluje wystawiony całe dnie na wrogość dziczy, po czym powraca w domowe pielesze, gdzie kobieta opiekunka oraz piecza Kościoła zapewniają mu „spokój wojownika”. Nowe Średniowiecze to nie tylko demontaż świeckiego państwa prawa, to także powrót do stanu natury, który, jak dowiódł już tego jeden z ojców założycieli nowoczesności Thomas Hobbes, puka od spodu, ilekroć struktury państwowości zaczynają się chwiać. Dziki kapitalizm, w którym „człowiek człowiekowi wilkiem”, i domowa religia, gdzie matka dzieciom roztacza „atmosferę łagodności” (cytat za Janem Pawłem II, jak wiadomo, wielkim miłośnikiem kobiet) – oto nowy prosty schemat, który dziś postanowiło przyjąć „ludzkie zwierzę”.

Polska nie stanowi tu żadnego wyjątku. Powtórzenie nowośredniowiecznych, zdziczałych obyczajów u polityków i zwolenników polskiej prawicy jest zdumiewająco dokładne. Choć nie u wszystkich. Imitacja ta nie dotyczy twardego rdzenia Prawa i Sprawiedliwości, które pozostaje zakorzenione w lokalnie polskich sporach inteligenckich wczesnych lat 90. i rzadko wychyla się w stronę współczesności (fakt, że Jarosław Kaczyński naprawdę bardzo długo nie miał konta bankowego i do dziś nie ma pojęcia, jak działa gospodarka, jest dojmującym przejawem tego anachronizmu).

Fot. Sławomir Kamiński / Agencja Gazeta

Ale już takie postaci jak Jarosław Gowin, Marek Jurek czy Mateusz Morawiecki to klasyczne neoliberalno-fundamentalistyczne hybrydy, będące obywatelami nowośredniowiecznego porządku światowego. Przyzwolenie na całkowitą kapitalistyczną deregulację z jednej strony, z drugiej zaś dążenie do całkowitej regulacji sfery życia wyrażające się w ich katolickiej biopolityce – to bardzo charakterystyczna kombinacja, na razie jeszcze trochę w Polsce egzotyczna, ale która już za chwilę okaże się bardzo popularna.

Weźmy choćby naszego obecnego premiera o typowo „banksterskiej” proweniencji, który dorobił się milionów na najbardziej zderegulowanych spekulacjach bankowych. Otóż ten młody „nowy dzikus” z dumą opowiada, że narzucił swemu życiu ascetyczny porządek polegający na tym, że za każdym razem, kiedy w Warszawie wybucha powstanie (a jak wiadomo, wybucha co roku 1 sierpnia), odstawia alkohol i utrzymuje się w abstynencji aż do jego corocznego końca. Tym samym składa on hołd chrześcijańskiemu nakazowi ascezy i wyraża swą pełną oddania przynależność do wspólnoty prawdziwych polskich patriotów. Co za poświęcenie!

„Nowe Średniowiecze” to ponura diagnoza, tym bardziej ponura, że coraz częściej znajduje potwierdzenie. Nie będę udawać, że wiem, jak się z tego nowego stanu natury wydobyć. Czekają nas trudne i mroczne czasy w świecie, w którym powoli dogorywa oświecenie. I chyba jedyne, co można zrobić, to ocalić choć trochę światła przed całkowitym zagaśnięciem: przenieść je w sobie, ukryć we wnętrzu, zasłonić korcem. Choć, jak powiada wieszcz Norwid, „nie jest światło, by pod korcem stało” – to chyba teraz nie mamy innego wyjścia.

Agata Bielik-Robson Fot. BARTOSZ BOBKOWSKI / AGENCJA GAZETA

Anti-Israel Professor Announces He’s Leaving Academia,
Blames ‘Zionists’ for Inability to Find Job

    Rachel Frommer

Steven Salaita. Photo: Facebook.

A professor who gained attention in 2014 for a series of controversial tweets about Jews and Israel has announced that he is leaving academia, and blamed Zionists for his inability to find a job.

Steven Salaita, whose comments on social media during Israel’s Operation Protective Edge led to the University of Illinois-Urbana Champaign (UIUC) revoking a tenured job offer it had made to him, wrote Saturday on Facebook, “Despite applying to positions on four continents, I was unable to find an academic job, so I no longer count myself among the professoriate. ”

Salaita wrote that he would “die unapologetic” for his tweets, which included a refusal to condemn Hamas and a claim there was a “sexual…Zionist pleasure w/ #Israel’s aggression.”

One tweet posted soon after three Israeli teenagers were kidnapped and murdered by Hamas terrorists in June 2014, an act that precipitated the start of Protective Edge, read, “You may be too refined to say it, but I’m not. I wish all the fucking West Bank settlers would go missing.”

“I condemned a brutal ethnocratic state,” wrote Salaita proudly in last week’s announcement.

He added, “Zionists have worked overtime to incriminate me, but they’ve never found anything incriminating — not from a lack of diligence, but because there’s nothing to find but plainspoken disdain for settler colonization.”

In 2014, Liel Leibovitz at Tablet magazine took a deep dive into Salaita’s actual academic work, after defenders of the professor suggested that his views could not be accurately measured on the basis of 140 characters. Leibovitz found Salaita’s writings “[d]evoid of any real understanding, context, or nuance, stupidly dogmatic, and frequently given to hyperbolic fits of hatred.” He concluded that Salaita’s work “should not qualify as scholarship.”

An overview of documentaries on anti-Semitism

Dr. Manfred Gerstenfeld

In the current century a huge outburst of anti-Semitism, part of which is directed against Israel, has developed. A number of documentaries have detailed many aspects of this anti-Semitism. They have contributed to a better understanding of who the perpetrators are, their motives and how they operate. This short overview presents the main ones.

Dr. Manfred Gerstenfeld
The writer has been a long-term adviser on strategy issues to the boards of several major multinational corporations in Europe and North America.He is board member and former chairman of the Jerusalem Center for Public Affairs and recipient of the LIfetime Achievement Award (2012) of the Journal for the Study of Anti-Semitism.

Co wiemy o pogromie w Kielcach?

MICHAŁ BOJANOWSKI

Fragment okładki “Chiduszu” 6/2016. Autorka: Edyta Marciniak

4 LIPCA 1946 ROKU PODCZAS POGROMU PRZY ULICY PLANTY 7/9 W KIELCACH ZOSTAŁO ZAMORDOWANYCH 37 ŻYDÓW, A KOLEJNYCH KILKADZIESIĄT OSÓB ZOSTAŁO RANNYCH. PO DWUKROTNYM ŚLEDZTWIE INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ KWESTIA ODPOWIEDZIALNOŚCI ZA TĘ ZBRODNIĘ NADAL POZOSTAJE PRZEDMIOTEM OŻYWIONEJ DYSKUSJI.

Dr hab. Bożena Szaynok – adiunkt w Zakładzie Historii Najnowszej Uniwersytetu Wrocławskiego. Jest pierwszym historykiem, który podjął się pełnego opracowania historii pogromu kieleckiego.

Michał Bojanowski: Znika chłopiec.

Bożena Szaynok: Materiał źródłowy bardzo wyraźnie pokazuje, że przebywa on w wiosce pod Kielcami, po czym wraca do domu i opowiada historię o tym, że został porwany. Na początku nie mówi, kim byli porywacze, stwierdza tylko, że ktoś go porwał. Dopiero za sugestiami sąsiadów dodaje, że byli to Żydzi.

Po prostu Żydzi.

Nie ma w sugestiach sąsiadów, że Żydzi porwali polskie dziecko, niczego dziwnego, bo takie myślenie było obecne na co dzień w powojennej przestrzeni publicznej w naszym kraju. Dokument Biuletynu Żydowskiej Agencji Prasowej z kwietnia 1946 roku bardzo wyraźnie pokazuje, że w sytuacji zaginięcia dziecka bardzo szybko pojawia się plotka, że odpowiedzialni są za to Żydzi albo Cyganie.

Dlatego Henryk Błaszczyk łatwo się tym sugestiom poddaje?

Pamiętajmy, że chłopiec ma wtedy osiem lat. Dokumenty wyraźnie pokazują, że zachowuje się właśnie jak małe dziecko. Gdy przechodzą obok budynku przy ulicy Planty 7/9, o którym w Kielcach wszyscy wiedzą, że mieszkają tam Żydzi, sąsiad pyta go, czy to właśnie w tym budynku go przetrzymywano. Chłopiec szybko chwyta tę sugestię i potwierdza, że właśnie tam spędził ostatnie dni. Podobnie łatwo przyjmuje sugestię, że przypadkowy Żyd, którego spotykają przed kamienicą, jest tą osobą, która go przetrzymywała.

I w takiej formie milicja dostaje zgłoszenie o uprowadzeniu?

Milicja przyjmuje meldunek, gdyż rzeczywiście doszło do zaginięcia dziecka, musi więc tę sprawę wyjaśnić. Należy jednak dodać, że jej działania są także odbiciem przekonania, że Żydzi naprawdę porywają polskie dzieci. Plotka o mordzie rytualnym jest dla nich na tyle wiarygodna, że od razu wysyłają patrol na ulicę Planty, gdzie przeprowadzana jest rewizja. Szukają miejsca, gdzie dziecko było przetrzymywane. Wszystko dzieje się w centrum miasta, więc od razu zaczyna gromadzić się tłum. Zresztą już samo przejście z komisariatu budzi zainteresowanie, ponieważ milicjanci opowiadają po drodze mieszkańcom Kielc, co przydarzyło się młodemu Błaszczykowi i po co idą na Planty. Przyłączają się do nich przypadkowi ludzie.

Żydzi mieszkający przy Planty niczego nie podejrzewają?

W kamienicy zdążyło się już zrobić dość niespokojnie. Do mieszkańców dociera informacja, że jest jakieś dziecko, które twierdzi, że było przez nich przetrzymywane, aresztowany jest już w tej sprawie Singer Kałaman. Przewodniczący komitetu żydowskiego w Kielcach, Seweryn Kahane, idzie na milicję i bezskutecznie prosi o jego zwolnienie. Mocno się niepokoi, gdyż nic nie załatwia, a oskarżenie milicjantów pada w stronę całej społeczności.

polecił:
Leon Rozenbaum

Wraca na Planty.

Od tego momentu dysponujemy relacjami wielu osób, które znajdują się w różnych miejscach wewnątrz domu, zarówno pracowników komitetu żydowskiego, który tam się mieścił, jak i mieszkańców. Nie wyłania się z tego spójna narracja, są jednak pewne istotne wspólne elementy tych opowieści. Świadkowie zgadzają się, że wojsko wchodzi do budynku i domaga się od Żydów wydania broni, po czym rozpoczyna się strzelanina, rabunek, bicie, mordowanie. Seweryn Kahane zostaje zastrzelony przez żołnierzy z zimną krwią w momencie, gdy dzwoni po pomoc. Dopiero kolejnym etapem jest wtargnięcie do budynku cywilów, czy też wyprowadzanie Żydów na zewnątrz i upokarzanie, bicie, dobijanie i mordowanie ich przez ludzi zebranych wokół tego domu.

Za strzelaninę odpowiadają mundurowi?

Tak. Dokumenty opowiadające o okolicznościach rozbrojenia i rozpoczęcia strzelaniny przekazują różny opis wydarzeń. Moment otwarcia ognia nie został nigdy w pełni wyjaśniony. W ocenie mieszkańców budynku wojsko po prostu zaczęło do nich strzelać.

Pewna dziewczyna wraca do budynku i widzi, że na drugim piętrze kamienicy ukrywają się ludzie. Dołącza do nich. Pada dziesięć strzałów przez drzwi i jedna osoba, spośród grupy ukrywających się tam Żydów, ginie. Postrzelony zostaje również drugi człowiek, który niedługo potem umiera. Reszta jest wyprowadzana przed budynek i wydawana w ręce stojących tam osób. Hanka Alpert relacjonuje, że żołnierze po wejściu do budynku zdjęli mundury i zaczęli strzelać do ludzi znajdujących się na zewnątrz kamienicy. Faktem jest, że Polacy, którzy zginęli w pogromie, mieli rany postrzałowe. Relacji opowiadających o tych wydarzeniach jest całkiem sporo.

Skąd niejasności wprowadzane przez niektórych historyków?

Z braku dokumentów, które pozwoliłyby nam w pełni zrekonstruować przebieg wydarzeń. Wiemy, że część dokumentów została zniszczona, m.in. te dotyczące wojska. Poza tym nie możemy wyjaśnić istniejącym materiałem źródłowym przyczyn wyjątkowej indolencji decydentów w dniu pogromu. Stąd liczne wciąż znaki zapytania.

Na czym więc zbudowana jest rekonstrukcja wydarzeń?

Dysponujemy bardzo wiarygodnymi dokumentami świadków żydowskich, którzy nie mają interesu w tym, żeby kłamać. Nie można wskazać żadnej przyczyny, dla której mieliby w swoich relacjach, składanych zaraz po pogromie, przekłamywać rzeczywistość. To dzieje się później, kiedy opowiadają o tym, co robiło wojsko. W ich zeznaniach pojawia się wtedy informacja, że sugerowano im, aby jednak już o wojsku nie wspominać. Władza próbowała się wybielić. Liczba osób biorących udział w pogromie i ich agresja wzrasta wtedy do niebotycznych rozmiarów.

Czego dowiadujemy się z zeznań nieżydowskich?

Relacje polskich świadków pokazują psychozę, jaka panowała tego dnia w mieście: szuka się Żydów, atakuje osoby, które z wyglądu podobne są do Żydów. Polacy muszą się tłumaczyć, że nie są Żydami. W zeznaniach opisana jest wrogość, nienawiść wobec Żydów, przekonanie, że naprawdę porwali polskie dzieci.

Dlaczego pogrom w Kielcach nie był sowiecką prowokacją?

Materiał źródłowy dość jasno doprowadza nas do momentu wejścia wojska na ulicę Planty bez możliwości zbudowania na jego podstawie teorii o prowokacji. Moim zdaniem nie możemy przyjąć, że zniknięcie młodego Henryka Błaszczyka było częścią jakiegoś planu Sowietów, który od 1 lipca 1946 roku był systematycznie realizowany i ostatecznie doprowadził do tych tragicznych wydarzeń.

Wiele osób jednak poważnie myśli o prowokacji Sowietów. Przyjmijmy na moment ten tok rozumowania.

Stworzenie takiego przebiegu wydarzeń, w których ojciec Henryka jest agentem, wymagałoby karkołomnej spekulacji. Służby radzieckie musiałyby nawiązać z nim wcześniej kontakt, polecić mu przetrzymywanie dziecka i przeprowadzić cały skomplikowany spisek, angażując w niego różne osoby, w tym milicjantów. Z materiału źródłowego wiemy jednak, że w Kielcach istniał konflikt między MO i UB. A to milicjanci rozpoczynają działania, których częścią dalszą jest pogrom. Do tego dochodzi pytanie, jak wtedy traktować cały materiał historyczny, którym dysponujemy. Przyjęcie, że jest w całości sfałszowany na potrzeby prowokacji, jest niemożliwe, gdyż podrobienie tak różnorodnych zeznań tak wielu świadków byłoby zbyt skomplikowane. Gdyby pogrom w Kielcach miał być wcześniej przygotowaną prowokacją, napisano by moim zdaniem zdecydowanie prostszy scenariusz.

A jednak ta teoria zdaje się rosnąć w siłę.

Jeżeli ktokolwiek chce mówić o prowokacji sowieckiej, musi przedstawić dokumenty, które jasno będą prowadziły do poszczególnych decyzji i wyjaśniały konkretne zachowania. Nie wystarczy stwierdzić, że z pogromu korzyści odnieśli komuniści. To trochę za mało.

Możemy jednak mówić o pewnych elementach prowokacji, ale rozumianej jako prowokowanie do podejmowania jakichś konkretnych działań już w trakcie pogromu. Na przykład decyzje dowódcy kieleckiego Urzędu Bezpieczeństwa, majora Władysława Sobczyńskiego miały wpływ na zebrany tłum; na to, czy dochodziło do eskalacji, czy do uspokajania zajść. Podobnie widzę też działania wojska. To te elementy historii pogromu stanowią otwarte pole do stawiania hipotez, gdyż nie zachowały się żadne dokumenty wyjaśniające poszczególne decyzje władz. Pytanie, na ile jednak były one dyktowane antysemityzmem, a na ile możliwością politycznego wykorzystania tej sytuacji, jest wciąż otwarte.

Teoria o prowokacji zdaje się mieć jeden cel: to próba odwrócenia uwagi od rzeczywistych sprawców zbrodni.

Ci, którzy twierdzą, że pogrom był prowokacją sowiecką, mówią, że nie ma o czym dyskutować, nie było antysemityzmu. Właściwie zabijali mundurowi z rozkazu rosyjskich władz. I zamykają w ten sposób temat. I podobnie, opisanie pogromu tylko antysemityzmem, bez wspomnienia o działaniach komunistycznych władz jest kolejnym uproszczeniem. Oprócz tego niepokoi mnie pojawianie się takich narracji, które zupełnie nie mają uzasadnienia źródłowego. Przykładów jest niezwykle dużo. Powtarza się, że pogrom miał odwrócić uwagę od sprawy Katynia na procesie w Norymberdze. Zapomina się jednak, że sprawa Katynia zaistniała na procesie w Norymberdze już kilka miesięcy wcześniej.

Przypomnijmy, co mówi wynik śledztwa IPN: materiał dowodowy nie wskazał jednoznacznie na zaistnienie którejkolwiek z hipotez o prowokacji (komunistów, nazistów, polskiego rządu emigracyjnego w Londynie, syjonistów, czy Urzędu Bezpieczeństwa). Uznano, że wydarzenia kieleckie z 4 lipca 1946 roku miały charakter spontaniczny i zaistniały wskutek nieszczęśliwego zbiegu okoliczności natury historycznej i współczesnej. Tymczasem przeglądam prasę z okazji 70. rocznicy pogromu i mam wrażenie, że nie na rękę jest wielu osobom takie zakończenie sprawy.

Ostatnia osobą, która miała wszystkie dostępne materiały w ręku, był prokurator wydający decyzję o umorzeniu śledztwa. Aby dobrze przeprowadzić swoją pracę, musiał trzymać się bardzo ściśle materiału dowodowego. Natomiast historycy zwracają uwagę na wiele innych rzeczy, które umiejscawiają ten materiał w jego historycznej rzeczywistości. Pewne wątki, wydarzenia, które pojawiły się w uzasadnieniu o umorzeniu śledztwa, można dzisiaj pełniej opisać aniżeli w 2004 roku. Decyzję prokuratora należy jednak przyjąć. Nie można jej zignorować, gdyż to on miał w największym stopniu dostęp do materiałów i już nikt inny po nim nie wykonał takiej pracy na źródłach. Można nie zgadzać się z różnymi jego sformułowaniami, natomiast, aby odrzucić w całości jego postanowienie, należy zaproponować inną narrację opartą o wiarygodny materiał historyczny. I o tym chyba zwolennicy teorii prowokacji zdają się nie pamiętać.

Tym bardziej wydaje się ta teoria nieprawdopodobna, gdy do wydarzeń przy Planty 7/9 dołączymy inne zajścia antyżydowskie w Kielcach i okolicach, które rozgrywały się w tym samym czasie. Mam wrażenie, że zbyt mało uwagi poświęca się temu, do czego doszło poza centrum miasta.

Wynika to z faktu, że w badaniach nad pogromem do tej pory skupiliśmy się przede wszystkim na wydarzeniach z ulicy Planty, poza tym mamy niewiele źródeł, które mówią o mordowaniu w pociągach i innych zajściach antyżydowskich w tym czasie. Nie wiemy też przez to, jaka jest liczba ofiar. Istnieją tylko pojedyncze zapisy, mówiące o tym, że kogoś wyciągnięto z wagonu, że gdzieś krzyczano o Żydach porywających dzieci.

Ile osób zginęło poza pogromem?

W Centralnym Komitecie Żydów Polskich pojawia się liczba około 30 ofiar zabitych w pociągach. Tylko w pociągach. To jest jedyne źródło, które mówi o tak dużej liczbie ofiar i nie zostało to dotąd w żaden sposób potwierdzone. Natomiast relacje, do których dotarłam, mówią o kilku osobach, ale materiał ten jest niepełny. Na przykład pojawia się informacja, że ktoś został wyprowadzony z pociągu, ale nie wiemy, co stało się później. Jest też relacja, która mówi o jeszcze jednej zabitej osobie w mieście. Nie zapominajmy też o Reginie Fisz i jej dziecku, których czwórka mężczyzn postanawia zabić na tle rabunkowym.

PRENUMERATA

Nawet gdybyśmy uznali tę alternatywną wersję, że wydarzenia w Kielcach były prowokacją sowiecką, w której uczestniczyło nie 500 a 50 osób i zabijali głównie mundurowi, to przecież nadal jest to ta sama zbrodnia na kilkudziesięciu osobach, która dokonała się polskimi rękami.

Patrząc na tę zbrodnię, trzeba mieć na uwadze dwa czynniki, które zadecydowały o przyczynach, skali i zasięgu tej zbrodni: antysemityzm i zachowanie władz. Jedno bez drugiego by nie zadziałało. Ludzie nie pojawiliby się na ulicy Planty, gdyby nie milicjanci rozgłaszający plotki. Nie doszło by do pogromu, gdyby wojskowi zablokowali tę bardzo łatwą do zablokowania ulicę. I z drugiej strony: udział w mordowaniu biorą Polacy, zarówno mieszkańcy Kielc jak i mundurowi. Odpowiedzialność przedstawicieli władz i społeczeństwa to dwa różne zagadnienia dla historyków, dla ofiar nie miało znaczenia, kto jest mordercą. Mordowali Polacy. Wznosili wrogie okrzyki, rzucali kamieniami, bili. Ta wrogość wobec Żydów jest potwierdzona w myśleniu i działaniu niektórych Polaków jeszcze przed lipcem 1946 roku. To, co się działo w Rzeszowie czy Krakowie, pokazywało gotowość części społeczeństwa do rabowania czy mordowania Żydów. I to wybuchło na nowo w Kielcach. Dlatego niezależnie od tego, jakie dokumenty jeszcze znajdziemy, nawet jeśli będzie to rozkaz Stalina, który powie: „tak, zorganizujcie pogrom w Kielcach”, to wciąż pozostaje kwestia antysemityzmu w Polsce po Zagładzie, z którą musimy się zmierzyć.

Nic więc by nie zmieniło odnalezienie takiego dokumentu?

Moglibyśmy wtedy powiedzieć, że w jakimś jeszcze większym stopniu Sowieci kontrolowali Polskę. Ale przecież i tak nas bardzo mocno kontrolowali. Prawie połowa wszystkich wojsk NKWD, które stacjonowały w Europie Środkowo – Wschodniej, znajdowała się na terenie Polski. I nie była to obecność neutralna, co pokazuje chociażby obława augustowska. W sierpniu 1945 roku wojska NKWD przeprowadziły pacyfikację wiosek w okolicach Augustowa. Do dzisiaj nie możemy doliczyć się 600 ofiar. Tylu Polaków nagle zniknęło i nie wiadomo, co się z nimi stało. Mamy aresztowanie 16 przywódców polskiego państwa podziemnego, sfałszowanie referendum z pomocą specjalistów z Moskwy.

Co zmieni kolejny dokument, który pokaże, że Sowieci zorganizowali dodatkowo pogrom? Wyjaśni bardziej jeden z istniejących także dziś mechanizmów pogromu, dotyczących władzy komunistycznej: wojska, MO czy UB, ale fakt pozostanie faktem, że antysemityzm i wrogość Polaków wobec Żydów była innym znaczącym czynnikiem zbrodni z 4 lipca 1946 roku.

Na Plantach istniała możliwość wyboru: można było bić, można było nie bić. Można było wziąć udział w mordowaniu, a można było odejść. Nie było przymuszenia do mordowania. Tu mamy przestrzeń wolnego wyboru. Każdy miał prawo nie wzięcia udziału w pogromie. Co więcej, każdy miał prawo spróbować jakoś opanować tę sytuację. Przyjęcie tezy o prowokacji pozwala nie zajmować się zachowaniem osób biorących udział w pogromie i chyba taki jest właśnie jej cel.

Nie jest przerażające, że w 70 lat po pogromie coraz głośniejsze są teorie konspiracyjne?

Są głośne, ponieważ mamy okrągłą rocznicę, stąd pretekst do rozmowy o pogromie. Ale obok różnych niemądrych wypowiedzi w radiu czy w telewizji, mamy wiele ważnych inicjatyw. Już w kwietniu Stowarzyszenie im. Jana Karskiego w Kielcach zorganizowało konferencję na temat pogromu dla ponad stu nauczycieli. W maju odbyła się konferencja „Pojednanie i dialog” z udziałem prymasa Henryka Muszyńskiego, rabina Abrahama Skórki, czy premiera Cimoszewicza. W rocznicę pogromu odbyły się ważne uroczystości z udziałem prezydenta RP, przedstawicieli rządu, debaty historyków, modlitwy Żydów i chrześcijan na cmentarzu żydowskim w Kielcach, gdzie pochowane są ofiary pogromu. W Kielcach dzieje się bardzo dużo. Skupiamy się często na niemądrych wypowiedziach w radiu czy telewizji, ich będzie zawsze dużo, musimy jednak dostrzegać również dobre inicjatywy.