Masowe mordy ludności żydowskiej w Jedwabnem, Radziłowie i innych miejscowościach na wschodnim Mazowszu w lecie 1941 roku

prof. dr hab. Andrzej Żbikowski

22 czerwca 1941 r. wybuchła wojna niemiecko-sowiecka. Niemcy w ciągu kilku tygodni zajęli północne Mazowsze, Podlasie i Kresy Północno-Wschodnie, które w 1939 r. zagarnęli Sowieci, i przyłączyli do Prus Wschodnich jako okręg białostocki. Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej był punktem zwrotnym drugiej wojny światowej. Artykuł omawia okoliczności pogromów w Jedwabnem i pobliskich miejscowościach, do których doszło po wkroczeniu Niemców na te tereny.

Jedwabne, na podstawie: fragment niemieckiej mapy wojskowej z 1944 r.  /  Polona

Przez kilka pierwszych tygodni lata 1941 r. walki toczyły się głównie na przedwojennym polskim terytorium. Z tego powodu zagrożeni byli w pierwszej kolejności polscy obywatele, w tym przede wszystkim miejscowi Żydzi. Do końca 1941 r. Niemcy zamordowali kilkadziesiąt tysięcy Polaków i Białorusinów oraz około pół miliona Żydów. Stworzyli także warunki, by zabijać lub szykanować Żydów mogli ich chrześcijańscy sąsiedzi.

W Jedwabnem 10 lipca 1941 r. miejscowi Polacy spalili w stodole oraz zamordowali w jej okolicy prawie wszystkich tutejszych Żydów, łącznie ponad tysiąc osób. Spośród wielu innych mordów popełnionych na Białostocczyźnie i w Łomżyńskiem latem 1941 r. ten wyróżnia liczba ofiar oraz liczba osób postawionych po wojnie przed sądem, uznanych za współwinnych śmierci Żydów lub od tego zarzutu uwolnionych. W całym materiale dowodowym wspomina się aż o 102 mieszkańcach Jedwabnego i najbliższych okolic, którzy albo brali udział w zbrodni albo byli jej bezpośrednimi świadkami.

Geneza zbrodni w Jedwabnem jest bardzo złożona i historycy poświęcili jej wiele studiów, zapoczątkowanych przez książkę Jana T. Grossa, opublikowaną w 2000 r. pt. Sąsiedzi. Zagłada żydowskiego miasteczka. Obraz naszkicowany przez Grossa pogłębiły w istotny sposób prace – Anny Bikont My z Jedwabnego i wydana przez IPN w 2002 r. dwutomowa praca zbiorowa Wokół Jedwabnego (red. P. Machcewicz i K. Persak). Dzięki nim otrzymaliśmy wiarygodną charakterystykę grupy, która wymordowała Żydów w Jedwabnem z poduszczenia niemieckich esesmanów. Byli to „zwykli ludzie”, niczym się wcześniej niewyróżniający mieszkańcy tego miasteczka.

O kontekście, w jakim doszło do zbrodni w Jedwabnem i kilkudziesięciu nieodległych od tego miasteczka miejscowościach, pisałem w książce U genezy. Ustaliłem, że do połowy lipca 1941 r. w tym samym czasie do mordowania Żydów przez ich chrześcijańskich sąsiadów doszło w 67 miejscowościach. W większości z nich do niemieckiej policji, oddziałów specjalnych bądź Wehrmachtu przyłączała się miejscowa ludność nieżydowska, najczęściej Polacy. W 51 miejscowościach gwałty na Żydach zaczęły się przed 4 lipca – tego dnia do Białegostoku dotarł specjalny oddział niemieckiej Policji Bezpieczeństwa z Warszawy, dowodzony przez SS-Hauptsturmführera Wolfganga Birknera. Wzbierająca przez pierwsze dwa tygodnie wojny wrogość miejscowej ludności wybuchła z całą siłą w następnym tygodniu. Zawsze też zachodził wówczas związek między obecnością w danej miejscowości pododdziału Einsatzgruppe B Policji Bezpieczeństwa (cztery takie grupy policyjne podążały za Wehrmachtem) bądź jednego ze specjalnych niemieckich oddziałów skierowanych na wschód z Generalnego Gubernatorstwa, dystryktu ciechanowskiego i Tylży.

Mordy w Jedwabnem i Radziłowie poprzedziły rozruchy antyżydowskie w innych miejscowościach; zwykle miały podobny przebieg, nasilenie i skutki. W niektórych z nich gwałtów i napaści dopuszczali się stosunkowo nieliczni „aktywiści”, w innych – całe (lub prawie całe) społeczności.

Sytuacja Żydów pod dwiema okupacjami

W zeznaniach Żydów składanych przed sądem w trakcie powojennych procesów opartych na dekrecie PKWN z sierpnia 1944 r. o karaniu zdrajców narodu polskiego częściej jest mowa o wrogich zachowaniach polskich sąsiadów niż o konsekwentnych, morderczych posunięciach Niemców. Większość z nich podawała najbardziej oczywiste, bezpośrednie uzasadnienia agresji, jak zawiść na tle majątkowym, bezpośrednio prowadząca do rabunku, chęć upokorzenia bądź zemsta na zamożniejszych przed wojną sąsiadach, w znacznej części także dobrze sobie radzących podczas okupacji sowieckiej.

Na podstawie zachowanych relacji i zeznań trudno dokładnie ustalić, ile było ofiar w poszczególnych miejscowościach, a ilu uczestników pogromów. Niemal wszyscy Żydzi, składający zeznania bądź relacje, mówili o masowym udziale w nich miejscowych Polaków. Jeżeli po wojnie udawało się ustalić winnych udziału w pogromach, to byli nimi niemalże wyłącznie członkowie polskiej pomocniczej formacji policyjnej; częściej jednak sprawcami okazywali się jacyś nieznani świadkom z nazwiska mieszkańcy okolicznych wsi.

Co było przyczyną tego wybuchu nienawiści ze strony polskich chrześcijan do ich żydowskich sąsiadów? Przedwojenny dystans powiększył się znacznie z powodu zachowań części ludności żydowskiej pod okupacją sowiecką i reakcji na nie strony polskiej. Mowa tu o entuzjazmie dla wkraczającej po 17 września 1939 r. na ziemie polskie Armii Czerwonej, którego nie tłumaczyło wystarczająco poczucie zagrożenia, wszak nikt nie przewidywał, że polityka Niemców wobec Żydów doprowadzi do Zagłady. Z czego brał się ten entuzjazm? Po części był on „manifestacją odrębności, odcięcia się od tych, z którymi Sowiety prowadziły wojnę – od Polaków – zrzuceniem z siebie odpowiedzialności za Państwo Polskie”. Państwo, które w latach 30. prowadziło politykę jawnie antysemicką.

Gdyby gleba nie nasiąkła przed wojną antysemityzmem, nowych doświadczeń nie generalizowano by tak łatwo i tak powszechnie. Poza tym, nośnikiem negatywnej opinii o zachowaniu Żydów były środowiska, które bezpośrednio po ucieczce Sowietów podjęły działalność konspiracyjną. Należały do nich osoby z pewnością wyróżniające się wysoką świadomością narodową, aktywnością i odwagą. Na Kresach od wieków narodowa symbolika odwoływała się do cywilizacyjnego i kulturotwórczego znaczenia polskiej kolonizacji – polskość to twierdza otoczona morzem barbarzyństwa. W czerwcu 1941 r. nadszedł długo oczekiwany czas rewanżu za poniżenie podczas okupacji sowieckiej.

Tę opinię potwierdzają raporty polskiej konspiracji, rozwijającej się na Kresach znacznie wolniej niż pod okupacją niemiecką. Wspólny dla raportów wysyłanych przez różne środowiska był sąd o faworyzowaniu przez władze sowieckie ludności żydowskiej. Pisano w nich, że wrogie Polsce miały być szczególnie żydowskie „doły” (masy, biedota, motłoch), podczas gdy w warstwach wyższych (plutokracja, inteligencja, finansjera) przeważało przywiązanie do polskiego państwa.

Szefowie SS słusznie przewidywali, że fala wrogości wobec Żydów rozleje się szeroko po dawnych ziemiach polskich, litewskich i rumuńskich. Pogromy antyżydowskie w czasie pierwszych tygodni wojny niemiecko-rosyjskiej nie były jednak wynikiem niemieckiej intrygi, choć obecność niemieckich żołnierzy i policjantów bardzo sprzyjała ich eskalacji. Pogromy ułatwiały Niemcom realizację ich głównego celu – pacyfikację zajmowanego terytorium stosunkowo niewielkimi siłami.

W ten sposób należy interpretować rozkazy szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reinharda Heydricha z 29 czerwca i 2 lipca 1941 r. dotyczące przeprowadzania przez Einsatzgruppen (grupy operacyjne Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa) na terytoriach zajmowanych przez Wehrmacht „akcji oczyszczania” oraz wspomagania „akcji samooczyszczania” organizowanych przez miejscowe siły antykomunistyczne. Akcje miały objąć osoby arbitralnie uznane za podporę rządów sowieckich – komisarzy i Żydów „na stanowiskach partyjnych i państwowych”.

Cele Niemców

Lokalne pogromy stały się ważnym fragmentem gwałtownie rozwijającej się spirali działań eksterminacyjnych, prowadzącej do całkowitej zagłady ludności żydowskiej. Pierwsze tygodnie niemieckiej okupacji określiłbym mianem chaotycznego terroru. Wędrujące od miasta do miasta Einsatztruppen mordowały dziesiątki żydowskich mężczyzn, zwykle zadenuncjowanych przez chrześcijańskich sąsiadów, i pojedynczych nieżydowskich sympatyków władz sowieckich. Dokumenty niemieckie mówią o tym, że wkraczaniu oddziałów niemieckich towarzyszył „radosny nastrój”, a stosunek do nowego okupanta oscylował od wyraźnej radości na Litwie i ziemiach zamieszkanych przez ludność ukraińską, po „przyjacielsko neutralny” stosunek Polaków.

O ile nie ma jednak podstaw, by sądzić, że niemieccy żołnierze działali w myśl jakiejś instrukcji, o tyle istnienie stałego wzorca zachowań wobec ludności żydowskiej jest bezsporne. Buta, chęć poniżenia ofiar, okrucieństwo; we wszystkich relacjach powtarzają się opisy przemocy – tak jak w Jedwabnem bicie, obcinanie bród, zmuszanie do upokarzającej „gimnastyki”. Żołnierze bezczeszczą synagogi i domy modlitwy, wyciągają z nich święte księgi i niszczą je bądź zmuszają do ich niszczenia ubranych w stroje religijne Żydów. Czasami palą synagogi, tak jak w Białymstoku i ośmiu innych podlaskich miasteczkach.

W czerwcu i lipcu 1941 r. niemiecka władza na tym terenie opierała się w istocie na niewielkich i słabo obsadzonych posterunkach żandarmerii wojskowej. Praktycznie w każdej z większych miejscowości przebywał – krócej lub dłużej – jakiś oddział niemiecki (albo tuż po 22 czerwca, albo między 5 a 15 lipca bądź na przełomie lipca i sierpnia). Obecność policji bądź wojska w tym okresie zawsze miała wpływ na położenie ludności żydowskiej, skala represji niemieckich była jednak różna.

Pierwsze represje wobec Żydów w mazowieckich i podlaskich miejscowościach były ściśle związane z przejściem frontu. W Jedwabnem jeden z oskarżonych, Karol Bardoń, dzień po wkroczeniu Niemców, czyli 24 czerwca, obserwował na rynku maltretowanie trzech Polaków i trzech Żydów z powodu ich wcześniejszej współpracy z władzami sowieckimi. Jak zanotował: „tych sześciu krwawiących otoczeni byli Niemcami. Przed Niemcami stało kilku cywilów z kijami jak orczyk grube i do tych wołał Niemiec: «Nie zabijać naraz! Pomału bić, niech cierpią». Pobitym ręce opadały. Tych cywilów, co bili, nie poznałem, gdyż byli dużą grupą Niemców otoczeni”. Dodał też, że na rynku było wiele wojskowych samochodów.

Działania niemieckiej policji, planowe i systematyczne, miały doprowadzić do wykrycia i likwidacji sympatyków poprzedniej władzy, przy czym ich skuteczność zależała jednak od pomocy miejscowej ludności polskiej. Z założenia sympatyków komunizmu szukano przede wszystkim w środowisku żydowskim. Zazwyczaj wystarczały aresztowania według listy proskrypcyjnej, ułożonej przez miejscowych bądź przez policję na podstawie donosów.

Innym razem urządzano wielki spektakl strachu, który był symbolicznym zakończeniem rządów sowieckich i jednocześnie obarczeniem Żydów winą za zbrodnie sowieckie. Tylko w dwóch miejscowościach – Radziłowie i Jedwabnem (7 i 10 lipca 1941 r.) – ów spektakl stał się preludium masowego mordu lokalnej społeczności żydowskiej. W Zarębach Kościelnych i Siemiatyczach taki spektakl urządzili sami Polacy, nie przerodził się jednak w pogrom.

Motywy i organizacja sprawców

O postawach przedstawicieli polskich elit, poza osobami, które weszły w skład tymczasowych władz lokalnych, prawie nic nie wiemy. Polscy duchowni – jeśli zaufać źródłom żydowskim – reagowali w tych dramatycznych momentach bardzo różnie. W Grajewie, Jasionówce i Knyszynie księża starali się uspokoić nastroje, niekiedy odważnie ujmując się za prześladowanymi, w Radziłowie i Jedwabnem zachowali się biernie wobec żydowskiej tragedii.

Motyw rabunkowy jako przyczyna pogromu jest wymieniany praktycznie w każdej relacji żydowskiej. Była to interpretacja najłatwiejsza do zrozumienia powodów nagłego wybuchu agresji u znanych od lat sąsiadów. A przecież polscy świadkowie rzadko mówią o zamożności swoich żydowskich sąsiadów z miasteczka.

Drugi rys powtarzający się w tych relacjach to wspomnienie niebywałego, skrajnego okrucieństwa – gwałcono kobiety, zabijano je, mężczyźni i dzieci ginęli zakłuci nożami i widłami, toporami, siekierami. Żadnych odruchów współczucia, co najwyżej wstydliwe odwracanie głowy. Nie dziwi, że w relacjach padały określenia: dzicz, chuligani, bandyci.

W czasach nowoczesnych – nawet w okresach chaosu i anarchii – do pogromów Żydów dochodziło najczęściej tam, gdzie mieszkańcy przez dłuższy czas pozostawali w orbicie oddziaływania ugrupowań nacjonalistycznych. Ideologie głoszone przez te partie zawierały definicje najgroźniejszego dla wspólnoty wroga, którego cechy określano w opozycji do pozytywnych cech własnych. Wydaje się, że co najmniej od lat 30. także znaczna część mieszkańców Łomżyńskiego i Podlasia za największego swojego wroga uważała właśnie Żydów. Pod tym względem nie był to w Europie Środkowowschodniej wyjątek.

Należy również podkreślić za Dariuszem Stolą[i], że masowy mord w Jedwabnem był możliwy głównie dzięki dobrej organizacji jego sprawców, kierowanych przez samozwańczego burmistrza Mariana Karolaka i jego najbliższe otoczenie. Organizacja ta polegała na odpowiednim przydzieleniu ról uczestnikom złożonego, kilkuetapowego przedsięwzięcia, polegającego na zgromadzeniu Żydów w jednym miejscu, obezwładnieniu ich, pozbawieniu wszelkiej nadziei ratunku oraz uniemożliwieniu ucieczki, wstępnej eliminacji osób zdolnych do oporu, a w końcu zapędzeniu do stodoły i spaleniu. O tym, który z morderców do jakiej „pracy” się nadawał, z pewnością nie decydował Karolak. Według mnie mordowali ci, którzy chcieli mordować; ci, którzy – wzbraniając się przed zabijaniem – chcieli jednak wziąć czynny udział w wydarzeniu, pilnowali, by Żydzi nie uciekali. Najwięcej było biernych świadków, to oni tworzyli ów szczelny kordon, tak straszny dla ofiar, bo odbierający wszelką nadzieję na ratunek. Niektórzy mężczyźni z tej ostatniej grupy z pewnością działali pod przymusem aktywistów i obecnych w mieście kilkunastu niemieckich żandarmów. Niemniej jednak bez tego swoistego, dobrowolnego podziału pracy zamordowanie wielu setek osób (łącznie ofiar było od 600 do tysiąca) byłoby niemożliwe. Wiemy przecież, że nieliczni Niemcy w Jedwabnem, a także w Radziłowie nie strzelali, ani nie podpalali domostw. Wystarczyła sama ich obecność.

Odpowiednia organizacja pozwoliła w Jedwabnem zaprząc do wspólnego działania od kilkudziesięciu do stu mężczyzn, którzy nie mieli żadnych wspólnych doświadczeń w działaniach wojskowych czy policyjnych. W większości nie byli to też ludzie z marginesu społecznego. Bardzo zbliżony był „podział pracy” oraz baza socjalna i motywacje sprawców mordu w Radziłowie; tu jeszcze wyraźniejszy jest pretekst, który pomógł mordercom przełamać początkowe opory. Jeśli zawierzyć zeznaniom Henryka Dziekońskiego (jeden z oskarżonych o udział w pogromie), przybyli do miasteczka esesmani podpowiedzieli członkom straży obywatelskiej, że to z winy miejscowych Żydów spora grupa Polaków została deportowana przez Sowietów na Sybir. Teraz mogli wziąć za to odwet. Zrozumieli, że mogą wszystkich Żydów zamordować.

Tego typu ujęcie pomaga rzeczywiście zrozumieć, jak to się stało, że w Radziłowie i Jedwabnem zamordowano wszystkich Żydów, nie daje jednak odpowiedzi na jeszcze ważniejsze pytanie: dlaczego tak się stało. Dla zrozumienia, dlaczego wydarzyły się takie mordy jak w Radziłowie i Jedwabnem, nie wystarczy jednak wyróżnienie źródeł antagonizmu polsko-żydowskiego oraz rekonstrukcja kontekstu sytuacyjnego, kiedy to nasilające się akty agresji w pewnym momencie przekraczały punkt krytyczny, by przerodzić się w „kakofonię” mordu. Radziłowa i Jedwabnego nie zrozumiemy bez analizy przebiegu ostatniego „klasycznego” pogromu Żydów w odległym o 30 km Wąsoszu, w nocy z 4 na 5 lipca. Wówczas to stosunkowo nieliczna grupa morderców w ciemnościach zamordowała w skrajnie okrutny sposób, siekierami i żelaznymi drągami, kilkudziesięciu żydowskich mieszkańców osady, bez względu na wiek i płeć. 6 lipca mordercy z Wąsosza przyjechali do Radziłowa już jako uformowana jednostka straży obywatelskiej, gotowi do dalszych systematycznych mordów, gwałtów i rabunków. Miejscowi do mordowania „swoich” Żydów przyjezdnych nie dopuścili, nie dlatego jednak, by ich obronić, lecz by we własny, nowatorski sposób zabić ich wszystkich i zagarnąć ich majątek.

Wąsosz wydaje się znacznie bardziej typowy dla wydarzeń z lata 1941 r. niż szokujące swoją „innowacyjnością” organizacyjną zbrodnie w Radziłowie i Jedwabnem. W dziesiątkach, a może nawet setkach takich Wąsoszy dokonywał się w tym czasie „proces społeczny, który przekształca indywidualne motywacje w działania zbiorowe”. W czasie tego procesu zdemoralizowane dwoma latami okupacji sowieckiej społeczeństwo reorganizowało się nie dla przeciwstawienia się silnym Niemcom, ale dla wybicia bezbronnych Żydów.

Przypis:

[i] D. Stola, Pomnik ze słów, „Rzeczpospolita”, 1–2 czerwiec 2001.

prof. dr hab. Andrzej Żbikowski – kierownik Działu Naukowego ŻIH, profesor w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego

The Media Achilles’ Heel That Is Hamas Propaganda

Rachel O’Donoghue

IDF materials showing alleged Hamas tunnel infrastructure located beneath schools in the Gaza Strip. Photo: IDF

A Hamas spokesman this week released a statement claiming the death of one of its fighters who had been tasked with guarding the remains of an Israeli soldier being held by the Gazan terrorist organization. Abu Obeida revealed that the unnamed militant belonging to the special band of militants dubbed the Shadow Unit, was killed in a strike by Israel during the May 2021 Hamas-initiated conflict against Israel, while three other unit members had been injured.

Since the 2014 Gaza war when they were killed, Hamas has used the bodies of IDF soldiers Oron Shaul and Hadar Goldin as bargaining chips in an attempt to secure the release of Palestinian security prisoners jailed in Israel.

“On the eighth anniversary of the Battle of Asaf al-Makul [2014 Gaza War] during which the al-Qassam Brigades [Hamas] captured two Zionist soldiers …  Al-Qassam leadership is allowed to reveal that a place during the battle of Sayf al-Quds [2021 Gaza war] last year was subjected to Zionist bombardment, which led to the martyrdom of one of the shadow fighters and the wounding of three others while they were carrying out the mission of guarding one of the [Israeli] soldiers,” Obeida said without identifying which POW he was referring to.

In addition, Hamas is also holding captive two Israelis, Avera Mengistu and Hisham al-Sayed, who both entered the territory voluntarily and are thought to be alive.

Al-Sayed, a Bedouin from the Negev village of Hura, was reportedly suffering from mental health issues when he crossed into the coastal enclave in 2015, while Ethiopian-born Jew Mengistu, who is said to have been battling schizophrenia, was captured after climbing the border fence that separates Gaza from Israel.

HonestReporting just recently highlighted the media’s apparent indifference to the fates of Mengistu and al-Sayed, noting that it was only when a video was released in July of Al-Sayed hooked up to an oxygen mask — the first confirmation since his disappearance in 2015 that he was still alive — did news outlets focus on his plight and highlight Hamas’ barbaric war crimes.

According to Joe Truzman, a research analyst with the Long War Journal, who specializes in Palestinian jihadist groups, the Hamas statement, which came more than a year after the alleged death during an Israeli strike, is part of a deliberate propaganda ploy by the terror organization:

While the information about the killing and injury of Hamas’ shadow unit members is new information, Obeida’s main message, though not explicitly stated, is that Israel bombed the site where an IDF prisoner was being held, possibly causing him injury … Obeida purposely omitted key details of the strike and the status of the POW in an attempt to create urgency and press the Israeli government to accept a prisoner swap with Hamas.

Of course, Hamas is no stranger to employing propaganda tactics in a bid to influence both the Israeli government and the Western media.

For example, the May 2021 war saw the terror propaganda machine in full swing, including when the Hamas-run Ministry of Interior in Gaza issued stern guidance about how the foreign press can be best manipulated. “Anyone killed or martyred is to be called a civilian from Gaza or Palestine, before we talk about his status in jihad or his military rank. Don’t forget to always add ‘innocent civilian’ or ‘innocent citizen’ in your description of those killed in Israeli attacks on Gaza,” read one of the directives.

Another directive stated: “Avoid publishing pictures of rockets fired into Israel from [Gaza] city centers. This [would] provide a pretext for attacking residential areas in the Gaza Strip. Do not publish or share photos or video clips showing rocket launching sites or the movement of resistance [forces] in Gaza.”

The guidance seemingly did the trick.

The BBC, for example, fell into the trap of peddling Hamas propaganda when it ran an article that was designed to tug at readers’ heartstrings, specifically its description of a photo of a little girl holding a doll as she sat in the “ruins of the tower block that was brought down by Israeli air strikes next to her family home — which was also hit.”

The British broadcaster, however, neglected to tell its readers that the tower block that had been hit was housing members of Hamas and was being used for military purposes, despite its location in a densely-populated area.

The New York Times was also apparently used as a mouthpiece for Gaza’s genocidal rulers when it purported to highlight the devastating impact of the war on young Palestinians. As well as failing to mention Hamas’ policy of using its civilians as human shields, the newspaper only mentioned in its accompanying article — and not the 14-minute video lead — that the film had only been produced after “securing permission from Hamas.”

As we noted at the time, Hamas shapes the narrative of such reports by accompanying foreign journalists and vetting their every move. Those who fail to observe the rules are liable to be harassed, have footage destroyed, or risk being banned from the enclave.

Returning to the latest Hamas propaganda statement about an allegedly deceased militant guarding the remains of an Israeli soldier, there has been radio silence from news outlets. Not a single mainstream media publication has reported on Hamas’ implicit efforts to blackmail the Israeli government into releasing Palestinian prisoners.

It would appear, therefore, that the media has something of an Achilles’ heel when it comes to identifying Hamas propaganda, whatever guise it comes in.

NBA’s Enes Kanter Freedom in Israel to Run Jerusalem Basketball Camp With ‘Jewish Jordan’ Tamir Goodman

Shiryn Ghermezian

Turkish NBA player Enes Kanter Freedom watches the final minutes of the game as his team, the New York Knicks, plays the Washington Wizards at the O2 Arena in London, England, on his television in White Plains, New York, Jan. 17, 2019. Photo: Reuters / Caitlin Ochs / File.

Turkish NBA player and human rights activist Enes Kanter Freedom landed in Israel on Thursday to lead a basketball camp in Jerusalem for Muslim, Jewish, Christian and Druze girls and boys.

The former Boston Celtics center, who is currently a free agent, posted a video on his Instagram story of his arrival in Tel Aviv, two days after the Enes Kanter Freedom Unity Basketball Camp began at the YMCA in Jerusalem.

The camp for youth ages 10-15 is being run along with the non-profit groups Athletes for Israel, Bnai Zion and Together Vouch for Each Other US, and with help from Tamir Goodman, an American-Israeli former professional basketball player and now coach who was dubbed “The Jewish Jordan” by Sports Illustrated in 1999.

The English-language camp is open to 40 campers, including local residents and tourists, and will run from July 26-August 5. It will feature top coaches from the NBA and NCAA D1 Auburn Men’s basketball team, and will “focus on fundamental basketball skills, strength and conditioning, faith-driven values, and life skills,” according to a press release.

Arab-Israeli activist Yoseph Haddad, who heads Together Vouch For Each Other US, will also speak to attendees about his experience playing sports as a child with Jewish, Muslim and Druze friends. The camp will additionally be filmed for an upcoming docuseries.

“I believe that we can use sports to promote tolerance, respect, and coexistence,” said Freedom, who has played for five NBA teams since entering the league in 2011 as the third overall draft pick. “By bringing children together on a basketball court, I know we can show them the importance of respecting people of all faiths while building camaraderie and developing relationships.”

He added, “I played in the NBA for 11 years as an observant Muslim, shoulder to shoulder with my Jewish and Christian brothers. We respected each other’s faith and I learned a lot from them and about them and their faith. I am looking forward to setting a positive example for the children of Jerusalem.”

Goodman said, “Basketball has successfully proven itself to unite players of all backgrounds. I’m excited this camp is giving us the opportunity to bring together kids, who otherwise wouldn’t have met, to play and form new friendships!”

Goodman currently runs a summer overnight basketball camp in Jerusalem, and has coached over 5,000 kids in programs across the US with Israeli former NBA player Omri Casspi. Earlier this month, Goodman partnered with The Amar’e Stoudemire Peace Camp, founded by the former six-time NBA All-Star, to host a group of young players from various religions and backgrounds in Jerusalem.

Kto tańczy pod murem? O nowej wystawie czasowej „Tańczący 1944. Mieczysław Wejman”

Przemysław Batorski

Tancerze i tancerki, aktorzy i aktorki, akrobaci i akrobatki. „Odmieńcy, którzy w tanecznych pozycjach lub w cyrkowych sztuczkach coś zakrywają i coś odkrywają, przyjmują i zmieniają role, odtwarzają kroki samotnie i poprzez taniec wchodzą w interakcję z tłumem”. Od 27 maja 2022 mogą Państwo odwiedzać w ŻIH nową wystawę czasową „Tańczący 1944. Mieczysław Wejman”, poświęconą wyjątkowemu cyklowi grafik z okresu okupacji. Kim był Mieczysław Wejman? Co o doświadczeniu wojny i losach Żydów w Warszawie mówią jego prace?

Mieczysław Wejman, Szkic do Tańczący [XI], zbiory prywatne

„Wyraziście rysuje się również podział na obserwowanych i obserwujących, na aktorów/tańczących/akrobatów i niechętnych im widzów, na scenę i widownię. Niektóre z przedstawionych postaci to uniwersalne typy ludzkie, groteskowe odbicie społeczeństwa jak w komedii dell’arte, na przykład powracająca w różnych ujęciach – u Wejmana uwspółcześniona, przystosowana do okupacyjnych realiów – postać Arlekina czy Kolombiny” – dodaje Luiza Nader.

Prezentowane na wystawie czasowej w Żydowskim Instytucie Historycznym im. Emanuela Ringelbluma prace Mieczysława Wejmana, malarza i grafika, znanego m.in. z cyklu Rowerzysta, powstały w okupowanej Warszawie na przełomie 1943 i 1944 r. Przez lata Tańczący interpretowani byli jako uniwersalna opowieść o wojennej apokalipsie, jednak bardziej drobiazgowa analiza, odkrywająca unikalny kontekst powstania dzieł, pozwala powiązać grafiki z historią okupowanej Warszawy, żydowskich mieszkańców getta i ofiar powstania z wiosny 1943 r.

Co cykl Wejmana mówi nam o doświadczeniu okupacji w Warszawie? O obserwowanych i obserwujących, o zabawie i śmierci?

Mieczysław Wejman, Tańczący I, zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie

Kim był Mieczysław Wejman?

Mieczysław Wejman urodził się w 1912 r. w Brdowie niedaleko Koła w Wielkopolsce. Studiował na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu w Poznaniu oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Od 1937 r. mieszkał w Warszawie, pobierając dalsze nauki w stołecznej ASP.

Podczas okupacji mieszkał wraz z żoną Marią i synkiem Krzysztofem na Żoliborzu, przy ul. Promyka. Pracował fizycznie jako magazynier w fabryce wódek i likierów „Jamasch” pod zarządem niemieckim, kontynuował studia artystyczne i wystawiał swoje prace na konspiracyjnych pokazach. Krótko przed wybuchem powstania warszawskiego Wejmanowie, którzy spodziewali się drugiego dziecka, przenieśli się do podwarszawskiego Izabelina, a po powstaniu przedostali się do Krakowa.

Po 1945 r. Wejman stał się uznanym artystą, a także organizatorem życia i szkolnictwa artystycznego. Należał do grupy „9 grafików”, w latach 1964-1970 stworzył najważniejszy w swojej karierze cykl Rowerzysta. Przez ponad 30 lat był profesorem malarstwa i grafiki na ASP w Krakowie, sprawował też funkcję rektora tej uczelni oraz dyrektora krakowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych. Zmarł w Krakowie w 1997 r.

W jakich okolicznościach powstał cykl „Tańczący”?

„Wejman podczas wojny wykonał ponad sto prac: rysunków, obrazów, grafik, większość z nich zaginęła lub została zniszczona. Zachowane dzieła zazwyczaj skupiają się na portretowaniu członków rodziny, kilka z nich to pejzaże, a także niezwykle interesujące charakterystyki niemal wszystkich klas społecznych, odnoszące się do sytuacji zagrożenia, konspiracji, strachu, ukrycia czy stłoczenia na niewielkiej powierzchni” – pisze Nader.

Na początku 1944 r. Wejman przez kilka tygodni lub kilka miesięcy ukrywał się na strychu niedaleko swojego żoliborskiego mieszkania. Przyczyną był ostry konflikt z przełożonym w pracy, volksdeutschem, a także to, że brat jego żony, Stanisław Bełżyński, dowódca Kedywu Obwodu „Niwa” Armii Krajowej, był poszukiwany przez gestapo. Chociaż o działalności konspiracyjnej Wejmana wiemy niewiele, artysta nie mógł czuć się bezpiecznie. W 1943 r. Niemcy zamordowali w ruinach getta profesora Mieczysława Kotarbińskiego, u którego Wejman pobierał nauki w ASP. Z kolei Bełżyński zginął z rąk Niemców w maju 1944 r. „Duszna atmosfera konspiracji, szmalcownictwa, szemranych sytuacji i postaci silnie odcisnęła się na twórczości z tego okresu”.

Mieczysław Wejman, Tańczący III [tu z numeracją V]

Najprawdopodobniej wtedy – podczas ukrywania się – Wejman stworzył cykl Tańczący, z którego zachowała się tylko część prac oraz kilka metalowych płyt służących do wykonywania odbitek. Tańczący to grafiki wykonane w technice akwatinty i akwaforty.

Dla Wejmana były to wówczas pierwsze próby nowego, wymagającego, a zarazem kulturowo znaczącego (m.in. przez odniesienie do głęboko krytycznych dzieł Goyi) języka wizualnego. Tańczący stają się ekranem wyświetlania, jak i konfrontacji obrazów, wydarzeń, doświadczeń i obserwacji dotyczących podzielonego miasta Warszawy i „dzielnicy zamkniętej” – warszawskiego getta.

– podaje Nader.

Firma „Jamasch”, dla której pracował Wejman, miała przed wojną żydowskich właścicieli, a jej siedziba, rozlewnia i hurtownia znajdowały się odpowiednio pod adresami Pawia 49a, Pawia 66 i Rymarska 7 (obecnie Plac Bankowy). Wszystkie te miejsca znalazły się na terenie getta, w pobliżu jego granic. „By dostać się do budynków firmy «Jamasch», Wejman mieszkający na Żoliborzu przy ul. Promyka, musiałby mur i dzielnicę żydowską mieć w zasięgu wzroku niemal bezustannie, bez względu na to, czy byłby to rok 1941, 1942, czy nawet 1943” – pisze kurator wystawy Piotr Rypson i dodaje:

Ludzie spadający na ziemię, wyskakujący z okien płonących domów, to jeden z najsilniej zapadających w pamięć obrazów z okresu powstania w getcie i ostatecznej likwidacji dzielnicy żydowskiej w Warszawie w 1943 roku, znany z kilku relacji a także precyzyjnie dokumentowanych przez niemieckiego fotografa, częściowo zamieszczonych w raporcie SS-Brigadeführera Jürgena Stroopa.

Powstanie w getcie warszawskim. Płonąca kamienica. Zbiory ŻIH

Okrucieństwa wojny

„Prace artysty pełne są zagadek, trudnych lub niemożliwych do rozwiązania rebusów, metaforycznych labiryntów, niejasnych odniesień” – zaznacza Nader. Jedno z takich nawiązań dotyczy słynnych cyklów Francisco Goyi Kaprysy, Okrucieństwa wojny i Szaleństwa. Pierwsza z serii grafik to 80 prac z lat 1798-1799, w których hiszpański artysta przedstawia zdeformowane wizerunki arystokracji i duchowieństwa. W drugiej ukazał okupację Hiszpanii przez wojska napoleońskie (1808-1814), powstania niepodległościowe i ich tłumienie przez Francuzów. Trzecia to zespół 22 rycin z lat 1815-1823, mrocznych rysunków przypominających senne koszmary.

Goya kilkukrotnie przedstawiał unoszące się w powietrzu postaci, jednak układ spadających postaci w Tańczący I zdaje się szczególnie bliski grafice nr 30 z Los Desastres de la Guerra. Dla postaci w Tańczących III, odzianej w tunikę przypominającą sanbenito, znajdziemy figury pokrewne w Capricios nr 80, a także w rysunku Fantasma baile con castañuelas z Muzeum Prado, przedstawiającym tańczącą zjawę z kastanietami. Sam strój sanbenito także widnieje na dziełach Goi poświęconych auto-da-fé.

Francisco Goya,  Estragos de la guerra (Spustoszenia wojny), rycina 30 z cyklu Okrucieństwa wojny Prado

– pisze Rypson. Z kolei szkice z cyklu Zabawa ludowa przypominają tańczących z płyty nr 12 cyklu Szaleństwa (Disparate allegre), a zwłaszcza pogrążony w rozpasanym tańcu tłum na słynnym obrazie Pogrzeb sardynki. „Pozornie pogodny festyn zamykający trzydniowy karnawał w Madrycie, pełen jest niepokoju, niekontrolowanej przemocy, mrocznych sił skrywanych pod maskami tańczących” – pisze Rypson. W warunkach wojny nawiązanie do Goi zyskuje szczególny wymiar:

Bohaterami jego [Wejmana] grafik i szkiców są osoby bezbronne, biorące udział w rodzaju teatru społecznego, których status jest podkreślony wyróżniającym je strojem lub nagością. Są to osoby wystawione na ogląd gapiów. Na metaforycznej scenie występują więc „inni”, bezbronni, a obok nich ci, którzy na różne sposoby „wprawiają ich w ruch”, a także patrzący na nich, bardziej lub mniej obojętni. Dlatego moja lektura Tańczących jest jednoznaczna: Mieczysław Wejman rejestruje sytuację Żydów w Warszawie podczas okupacji niemieckiej.

Francisco Goya – Fantasma con castañuelas (Duch z kastanietami),Prado

Zacieranie i różnicaCo uderzające, cykl Wejmana przez dziesięciolecia pozostawał w cieniu, nie był interpretowany jako świadectwo Zagłady. „Ezopowy język opisu towarzyszył tym pracom w zasadzie od samego początku” – zauważa Rypson. Wpływ na to miała cenzura PRL, która zazwyczaj nie pozwalała na uwypuklanie zagłady Żydów jako szczególnego zdarzenia, a szczególnie ograniczała możliwość mówienia o przewinach Polaków wobec Żydów.

W interpretacjach pojawiają się takie określenia cyklu Wejmana, jak „nastrój nadrealności najwyższej klasy” (Jerzy Madeyski, 1969), „rozwinięta fantastyka, jakby przemieszanie tradycji Kaprysów, Przysłów i Szaleństw Goi z nowoczesnym surrealizmem i symbolizmem” (Tomasz Gryglewicz, 2006) czy „apokaliptyczna wizja moralnego niepokoju i upadku człowieka” (Małgorzata Krzyżanowska, 2014). O ile Madeyski po nagonce antysemickiej 1968 roku nie mógłby powiedzieć wprost o losach Żydów podczas okupacji, o tyle brak wzmianki o nich u Gryglewicza czy Krzyżanowskiej powinien zastanawiać. Losów Żydów warszawskich nie należy pomijać, jeśli weźmiemy pod uwagę, jak wyjątkowość Zagłady była zacierana w oficjalnej historiografii PRL i jak jeszcze dziś pozostaje często na marginesie świadomości Polaków.

Fransisco Goya, Pogrzeb sardynki, 1812-1819 (?) Królewska Akademia Sztuk Pięknych św. Ferdynanda w Madrycie

Wejman „w swoim cyklu akcentuje właśnie różnicę pomiędzy jednymi a drugimi, między Polakami a Żydami, mieszkańcami getta i obserwatorami” – pisze Rypson. – „Czyni tak na różne sposoby: teatralizując przedstawiane sceny, separując niektóre postaci za pomocą kostiumu lub braku odzienia, poprzez postawy, pokazując wyobcowanie z grupy”.

Monstrualność Zagłady, ale i jej powszedniość powracały w pamięci artysty, której zapisy po raz pierwszy w tak szerokim wyborze pokazujemy na naszej wystawie. Ekspresja, odpychająca gra kolorów prac takich jak Ekshumacja czy W schronie nie tylko oddają nastrój i grozę tego czasu, lecz także odsłaniają wrażliwość obserwatora, który zatrzymał dla nas te poruszające obrazy bolesnej pamięci.

Źródła:

Luiza Nader, Teatr i mur. Tańczący Mieczysława Wejmana, w: Tańczący 1944. Mieczysław Wejman, red. Piotr Rypson, Wydawnictwo ŻIH, Warszawa 2022.

Piotr Rypson, Kto tańczy pod murem? Wojenne grafiki i szkice Mieczysława Wejmana, w: Tańczący 1944. Mieczysław Wejman, dz. cyt.