Zdjęcie: Levi Meir Clancy/Unsplash.
Izraelska demokracja powinna była upaść. Dlaczego więc przetrwała?
Samuel J. Hyde
Odpowiedź na jedną z największych zagadek historycznych Izraela zaczyna się całe stulecia przed powstaniem współczesnego państwa żydowskiego.
Wyobraźmy sobie, że powstaje nowe państwo.
W ciągu zaledwie jednego dnia od ogłoszenia niepodległości zostaje zaatakowane przez wszystkich swoich sąsiadów. Wbrew przytłaczającej przewadze przeciwników odpiera napaść, zachowuje niepodległość i integralność terytorialną, ale podczas wojny traci jeden procent swojej ludności.
Przez następne 30 czy 40 lat kraj ten nie zazna ani jednego dnia prawdziwego pokoju. Miną dziesięciolecia, zanim zaledwie niektórzy z jego sąsiadów pogodzą się z samym faktem jego istnienia. Tymczasem liczba jego mieszkańców będzie się zwielokrotniać wskutek kolejnych fal imigracji. Wielu przybyszów będzie pochodzić z ubogich krajów, wśród nich znajdą się ocaleni z Holokaustu oraz Żydzi uciekający przed prześladowaniami w sąsiednich państwach arabskich.
Co gorsza, kraj ten praktycznie nie dysponuje żadnymi znaczącymi zasobami naturalnymi – ani ropą naftową, ani gazem – które mogłyby stanowić podstawę jego gospodarki.
Rozważmy teraz proste pytanie: jakie są szanse, że taki kraj zdoła stworzyć i utrzymać sprawnie funkcjonującą demokrację?
Pytanie to staje się jeszcze ciekawsze, gdy umieścimy je w kontekście historycznym. Świat był właśnie świadkiem upadku imperiów i narodzin państw narodowych. W dziesięcioleciach po II wojnie światowej na całym globie powstało niemal 100 nowych państw – od Bliskiego Wschodu i Azji po Afrykę, Karaiby i inne regiony.
Po uzyskaniu niepodległości większość z nich przyjęła demokratyczne konstytucje, gwarantujące wolne wybory, wielopartyjne systemy polityczne i wolność prasy. Jednak z kilkoma godnymi uwagi wyjątkami – jednym z nich były Indie – przytłaczająca większość nie zdołała utrzymać tych demokratycznych instytucji. Niektóre pogrążyły się w jednopartyjnych dyktaturach, inne znalazły się pod autorytarnymi rządami wojskowych, a jeszcze inne przyjęły komunizm, półfaszyzm lub jakąś kombinację tych systemów.
Tymczasem kraj, o którym mowa, liczący początkowo około 650 tysięcy mieszkańców, w większości Żydów, rozrósł się do państwa zamieszkanego przez dziewięć milionów obywateli, z których około 20 procent stanowią Arabowie. Wbrew niezwykle niesprzyjających okoliczności, w warunkach znacznie trudniejszych niż te, z którymi mierzyła się większość innych nowo powstałych państw, zdołał on w jakiś sposób zachować demokrację.
Tym krajem jest oczywiście Izrael.
Ale istotne pytanie nie brzmi jedynie: jak Izrael zdołał przetrwać? Chodzi o to, jak udało mu się utrzymać demokratyczny system polityczny w obliczu wewnętrznych i zewnętrznych nacisków, które mogłyby zniszczyć demokratyczne instytucje niemal każdego innego nowo powstałego państwa.
Co tłumaczy tę niezwykłą różnicę?
Uczeni przedstawiali na ogół dwa wyjaśnienia. Oba zawierają elementy prawdy, ale żadne nie wystarcza, by odpowiedzieć na to pytanie.
Pierwsze wyjaśnienie głosi, że sam judaizm zawiera w sobie tradycję demokracji. Z pewnością idea godności człowieka jest głęboko zakorzeniona w żydowskich pismach religijnych. Jednak jako wyjaśnienie odporności izraelskiej demokracji teoria ta prowadzi do dość absurdalnego wniosku. Królestwa Dawida i Salomona nie były demokracjami – i nie mogły nimi być – natomiast dynastie hasmonejska i machabejska stanowiły, w takiej czy innej formie, hellenistyczne tyranie.
Ani Biblia, ani Miszna, ani Talmud nie ustanawiają systemu nowoczesnych rządów demokratycznych. Demokracja liberalna jest wytworem epoki, która nastała po XVIII wieku, dlatego trudno utrzymywać, że źródeł i trwałości izraelskiej demokracji można doszukiwać się w starożytnych żydowskich tekstach religijnych.
Drugie wyjaśnienie zakłada, że pierwsi żydowscy imigranci przybywający do Palestyny – najpierw pod panowaniem osmańskim, a później w okresie mandatu brytyjskiego – pochodzili z Europy i przywieźli ze sobą europejskie tradycje liberalizmu i socjaldemokracji. Zwolennicy tej teorii często odwołują się do analogii z kolonizacją Ameryki Północnej, gdzie brytyjscy osadnicy przynieśli tradycje rządów parlamentarnych i samorządności, które ostatecznie znalazły wyraz w amerykańskiej konstytucji.
Zgodnie z tym rozumowaniem europejscy Żydzi, którzy utworzyli współczesne Państwo Izrael, w podobny sposób przenieśli do niego polityczne tradycje oświecenia, liberalizmu i demokracji.
Wyjaśnienie to jest z pewnością bardziej przekonujące niż pierwsze, ale również nie oddaje w pełni tego, co rzeczywiście się wydarzyło. W końcu większość żydowskich olim (nowych imigrantów), którzy przybyli z Europy, nie pochodziła z ugruntowanych demokracji, takich jak Wielka Brytania, Francja czy Norwegia. Wręcz przeciwnie: przybywali głównie z krajów, które były wszystkim, tylko nie demokracjami, często uciekając właśnie przed uciskiem narzucanym przez systemy polityczne, w których przyszło im żyć.
Żydzi ci przybywali z carskiej i komunistycznej Rosji, z Polski i Węgier oraz z Rumunii, której systemy polityczne przez znaczną część tego okresu trudno byłoby uznać za wzorce liberalnej demokracji. Inni uciekali z nazistowskich Niemiec albo z takich krajów jak Austria i Czechosłowacja, które znalazły się pod okupacją hitlerowską.
Gdyby założyciele współczesnego Izraela po prostu przywieźli ze sobą tradycje polityczne swoich krajów pochodzenia, można by zasadnie oczekiwać, że odtworzą jakąś kombinację autorytaryzmu, rządów jednopartyjnych lub półfaszyzmu. Teza, że izraelska demokracja była jedynie rezultatem przeniesienia europejskich systemów politycznych do państwa żydowskiego, nie wytrzymuje nawet pobieżnej analizy.
Prawdziwe wyjaśnienie powstania i trwałości izraelskiej demokracji rzeczywiście tkwi w historii Żydów, ale nie przede wszystkim w tekstach religijnych ani w tradycjach politycznych krajów, z których emigrowali. Tkwi raczej w historycznym i społecznym doświadczeniu samego narodu żydowskiego.
Choć przed 1948 rokiem europejscy Żydzi nie posiadali ani suwerenności, ani pełnej niezależności politycznej, przez stulecia zgromadzili ogromne doświadczenie w samorządności. Aż do Holokaustu Żydzi europejscy stanowili około 85 procent światowej populacji żydowskiej, a przez znaczną część swojej historii społeczności żydowskie rozwijały instytucje i praktyki odzwierciedlające wiele podstawowych zasad rządów przedstawicielskich.
Społeczności te nie były oczywiście suwerennymi państwami, ale same w sobie stanowiły istotne wspólnoty polityczne.
Niezależnie od tego, czy Żydzi żyli pod panowaniem muzułmańskim, czy chrześcijańskim – od Hiszpanii i Francji po Niemcy i Europę Wschodnią – łączyły ich dwa podstawowe priorytety: stworzenie miejsca kultu religijnego oraz instytucji, w których ich dzieci mogłyby poznawać żydowską historię, tradycje i normy religijne. Nie posiadając suwerenności ani politycznej władzy państwowej, musieli znaleźć sposób, by samodzielnie organizować te instytucje.

Rozwiązaniem okazał się system samorządu wspólnotowego, oparty w różnym stopniu na wyborach i dobrowolnym uczestnictwie.
Ilekroć w danym miejscu osiedlała się wystarczająca liczba Żydów, organizowali oni wspólnotę i wybierali osoby pełniące funkcje przewodniczących, sekretarzy, skarbników oraz innych przywódców społeczności. Władza niekoniecznie spoczywała w rękach rabinów. Czasami rabini byli wybierani na stanowiska przywódcze, a czasami nie. Istotne było to, że członkowie wspólnoty wypracowywali mechanizmy wyłaniania osób, które miały zarządzać ich wspólnymi sprawami.
Oczywiście nie wszystkie te społeczności były jednakowo demokratyczne. Niektóre miały bardziej egalitarny charakter, podczas gdy inne były zdecydowanie oligarchiczne, pozwalając tym samym rodzinom dominować we władzach wspólnotowych przez całe pokolenia. Jeszcze inne społeczności wprowadzały ograniczenia dotyczące liczby członków jednej rodziny, którzy mogli jednocześnie zajmować stanowiska przywódcze.
Jednak niezależnie od tych różnic każda wspólnota funkcjonowała – w ograniczonym, lecz istotnym sensie – niczym małe miasto-państwo.
Naród żydowski nie posiadał nowoczesnego państwa, ale przez stulecia praktykował formy polityki wspólnotowej, które zapowiadały ważne cechy współczesnej demokracji przedstawicielskiej opartej na wyborach. Żydzi nauczyli się wybierać przywódców, zarządzać instytucjami, rozstrzygać spory, rozdzielać zasoby i godzić sprzeczne interesy – a wszystko to bez aparatu suwerennego państwa.
I oczywiście w systemach tych nie brakowało politycznych awantur, osobistych rywalizacji, frakcji i klik. Występowały w nich wszystkie przyjemne i nieprzyjemne aspekty demokratycznej polityki, jakie można dziś znaleźć w Izraelu. Kiedy ludzie byli niezadowoleni z przywódcy wspólnoty lub rabina, zdarzało się, że odłączali się, przenosili na drugą stronę ulicy albo na pobliskie wzgórze i zakładali zupełnie nową społeczność.
Innymi słowy, konfliktowy charakter żydowskiego życia politycznego bynajmniej nie jest wynalazkiem współczesnego Izraela.
Dzięki wielowiekowym doświadczeniom tego rodzaju Żydzi stali się niezwykle dobrze zaznajomieni z praktycznymi mechanizmami samorządności: przeprowadzaniem wyborów, budowaniem koalicji, przeciwstawianiem się opozycji, negocjowaniem kompromisów oraz wypracowywaniem podstawowego konsensusu w sprawach wspólnotowych podatków i odpowiedzialności.
W niektórych częściach Europy doświadczenie to wykraczało daleko poza pojedyncze społeczności. Na przykład w Rzeczypospolitej Obojga Narodów Żydzi utworzyli większe regionalne organy samorządowe, z których najbardziej znanym był Wa’ad Arba Aracot, czyli Sejm Czterech Ziem. Jego przedstawiciele zbierali się w Lublinie, aby omawiać kwestie zarządzania wspólnotami, regulacji, podatków i zbiorowej odpowiedzialności.
W praktyce były to zgromadzenia polityczne funkcjonujące bez suwerenności państwowej.
Już w XVII wieku przywódcy społeczności żydowskich wprowadzali wymogi edukacyjne mające zapewnić młodym żydowskim mężczyznom kilka lat nauki i opanowanie umiejętności czytania po hebrajsku. Opracowywali rozwiązania podatkowe służące finansowaniu instytucji wspólnotowych oraz tworzyli systemy wzajemnej pomocy oparte na zasadzie żydowskiej solidarności.
Kiedy jedna ze społeczności zostawała zniszczona przez klęski żywiołowe, pogromy lub wojny, sąsiednie wspólnoty organizowały fundusze ratunkowe, aby pomóc jej członkom w odbudowie lub osiedleniu się gdzie indziej. Organizacja polityczna nie sprowadzała się więc jedynie do wybierania przywódców czy zarządzania sprawami wspólnoty. Zapewniała również instytucjonalne podstawy zbiorowego przetrwania.
Kiedy w drugiej połowie XIX wieku nowoczesny syjonizm wyłonił się jako znaczący ruch polityczny, Żydzi posiadali już rozległe praktyczne doświadczenie w organizowaniu instytucji politycznych.
Gdy założyciele ruchu syjonistycznego zwołali Pierwszy Kongres Syjonistyczny, powołali organy przedstawicielskie i przeprowadzili wybory. Kiedy pod koniec XIX wieku żydowscy imigranci zaczęli coraz liczniej przybywać do Ziemi Izraela, zakładali kolonie rolnicze, a z czasem również nowe społeczności miejskie, w tym osiedle-ogród, które przekształciło się w Tel Awiw.
Nie musieli wymyślać podstawowych zasad organizacji wspólnotowej od zera. Wiedzieli już, jak wybierać przywódców, powoływać sekretarzy, zarządzać instytucjami, ustalać budżety i pobierać składki wspólnotowe, ponieważ społeczności żydowskie rozwijały i doskonaliły te praktyki przez całe stulecia.
Pierwsze kibuce wybierały sekretarzy i innych funkcjonariuszy wspólnotowych. Społeczności miejskie, takie jak Tel Awiw, rozwijały własne struktury administracyjne. Żydowscy mieszkańcy tworzyli mechanizmy gromadzenia i rozdzielania funduszy, organizowania usług publicznych oraz zarządzania wspólnymi sprawami, często na zasadzie dobrowolnych porozumień.

„Loteria” przydzielająca pierwsze działki założycielom Tel Awiwu na terenie, który był wówczas rozległymi wydmami, kwiecień 1909 r. (Fot. Avraham Soskin)
Na długo przed powstaniem Państwa Izrael społeczność żydowska w Ziemi Izraela – najpierw pod panowaniem osmańskim, a później w okresie mandatu brytyjskiego – stworzyła już fundamenty lokalnej samorządności.
Historia ta pomaga również wyjaśnić jedną z najbardziej charakterystycznych cech współczesnej polityki izraelskiej: jej niezwykłe rozdrobnienie i pozornie niekończące się budowanie koalicji.
Od najwcześniejszych lat nowoczesnej żydowskiej organizacji politycznej w Ziemi Izraela, przez całą historię samego Państwa Izrael, żadna partia polityczna nigdy nie zdobyła bezwzględnej większości parlamentarnej. Partie uzyskiwały największą liczbę mandatów, czasami ze znaczną przewagą nad konkurentami, ale nigdy nie zdobyły wystarczającej liczby miejsc, by rządzić całkowicie samodzielnie.
Koalicje, negocjacje, spory ideologiczne, rywalizacja polityczna i nieustanna walka o utrzymanie większości rządowej nie są więc nowymi wadami izraelskiego systemu politycznego. Stanowią kontynuację znacznie starszej tradycji żydowskiego życia politycznego.
W istocie, kiedy w 1948 roku powstało Państwo Izrael, jego żydowscy przywódcy nie musieli tworzyć całkowicie nowego systemu politycznego. Znaczna część ram instytucjonalnych już istniała, wykształciwszy się w ciągu dziesięcioleci żydowskiej samorządności pod panowaniem osmańskim i brytyjskim.
Dawid Ben Gurion, który pełnił funkcję przewodniczącego Agencji Żydowskiej, został tymczasowym premierem Izraela. Osoby, które w okresie mandatu brytyjskiego zarządzały skarbem, sprawami rolnictwa i innymi działami administracji społeczności żydowskiej, objęły odpowiadające im stanowiska w nowym rządzie.
Istniały już także partie polityczne. Działało kilka partii robotniczych, partie liberalne i burżuazyjne oraz różne lewicowe syjonistyczne ruchy robotnicze. Na długo przed uzyskaniem przez Izrael niepodległości stworzyły one własne organizacje, zbudowały zaplecze polityczne i nauczyły się ze sobą rywalizować.
I tak, po ogłoszeniu niepodległości i obronie kraju przed nawałą ataków mających doprowadzić do jego zniszczenia, nowe państwo przystąpiło do organizowania wyborów.
Niezwykłe jest nie tylko to, że Izrael przeprowadził wybory w tak nadzwyczajnych okolicznościach, lecz także to, że mechanizmy, instytucje i kultura polityczna niezbędne do ich przeprowadzenia już istniały. Przejście od pozbawionej suwerenności społeczności żydowskiej do suwerennej żydowskiej demokracji było pod wieloma względami kontynuacją istniejącej tradycji politycznej, a nie stworzeniem zupełnie nowej.
Izraelska demokracja nie narodziła się zatem po prostu dlatego, że zgromadzenie konstytucyjne przestudiowało brytyjskie czy francuskie modele polityczne i postanowiło je odtworzyć. Wyrosła organicznie z historycznych praktyk politycznych narodu żydowskiego.
Jej odporności nie da się wyjaśnić wyłącznie abstrakcyjnym przywiązaniem do demokracji, liberalizmu, tolerancji czy zasad religijnych. Wartości te z pewnością mają znaczenie, ale ich trwałość w Izraelu w dużej mierze wynika z faktu, że nawyki samorządności, uczestnictwa politycznego, odpowiedzialności wspólnotowej i instytucjonalnego kompromisu były od dawna głęboko zakorzenione w żydowskim życiu społecznym i politycznym.
Przez stulecia Żydzi rządzili się sami, nie posiadając własnego państwa. Kiedy wreszcie je uzyskali, wiedzieli już, jak uprawiać politykę – wraz ze wszystkimi jej sporami, frustracjami, rywalizacjami i niezbędnymi kompromisami.
I to prowadzi nas do dość zaskakującego wniosku dotyczącego obecnego stanu izraelskiej demokracji.
To, co zewnętrzni obserwatorzy często interpretują jako dowód politycznej dysfunkcji – nieustanne kłótnie, mnożenie się partii, niestabilne koalicje, zaciekłą opozycję i pozornie anarchiczny charakter izraelskiego życia publicznego – może w rzeczywistości odzwierciedlać jedno z najgłębszych źródeł demokratycznej odporności tego kraju.
W końcu społeczności żydowskie od stuleci spierają się o to, kto powinien nimi kierować, jak należy nimi rządzić i jakie powinny być ich wspólne priorytety. Dziś spory te mogą być głośniejsze, stawka znacznie wyższa, a instytucje polityczne nieskończenie bardziej złożone, ale leżąca u ich podstaw tradycja pozostaje zadziwiająco znajoma.
W istocie, jeśli spojrzeć na współczesną politykę izraelską przez pryzmat długiej historii żydowskiego życia politycznego, jej burzliwy i pozornie anarchiczny charakter może okazać się największą gwarancją trwałości izraelskiej demokracji w przyszłości.
Zawartość publikowanych artykułów i materiałów nie reprezentuje poglądów ani opinii Reunion’68,
ani też webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyraźnie zaznaczone.
Twoje uwagi, linki, własne artykuły lub wiadomości prześlij na adres:
webmaster@reunion68.com



