Palestinians protest to demand an end to war, chanting anti-Hamas slogans, in Beit Lahiya in the northern Gaza Strip, March 26, 2025. Photo: REUTERS/Stringer
Palestinians in Gaza again protested against Hamas on Wednesday after the initial wave of protests died down earlier this month amid Hamas threats and brutal violence against those who participated.
Crowds of Palestinians marched in Beit Lahia, which is in northern Gaza, on Wednesday chanting “Hamas out, out!” and “We don’t want a Qatari tent—we want to live in freedom.” Other chants included, “Yes to love, no to terrorism, yes to peace” and “Deliver the message… all of Hamas is garbage.”
One protest leader explained, “We want to live in peace—we don’t want more wars.” Based on videos of the protests, it appears hundreds may have been in attendance.
Soon after the protests started, members of Hamas showed up in masks with pro-Hamas messages on posters such as “Beit Lahia with the resistance.” Photos and videos of the pro-Hamas agitators circulated on Hamas and Muslim Brotherhood-aligned social channels. However, the protesters quickly kicked out those who aimed to distort what the aims of the protests truly were.
Hamas, which brutally seized full control of Gaza in 2007, sparked the current war in the Palestinian enclave when it invaded Israel on Oct. 7, 2023, killing 1,200 people and kidnapping 251 hostages. The ensuing conflict has resulted in massive losses for Hamas but also created a humanitarian crisis among Gazan civilians.
Anger with Hamas among Gaza’s population is widespread. A recent poll from the Institute for Social and Economic Progress showed that only 6 percent of Gazans want Hamas to exclusively rule the enclave after the war, and even fewer said they would vote for them if elections were held today. However, 38 percent expressed support for a unity government, which would presumably include Hamas in power as part of a coalition with other Palestinian factions.
In late March, an initial wave of anti-Hamas protests broke out across Gaza, with thousands marching against the war and Hamas. The Assembly of Southern Gaza clans released a statement at the time against Hamas, saying, “Enough is enough — a popular uprising against injustice. No more playing with our lives, our children’s future, or disregarding our suffering. Gaza is not anyone’s hostage; Gaza will be liberated by the will of its people.”
Another statement, released by the clans of Shuja’iyya in northern Gaza, read, “We call on you to take to the streets in a popular march of anger rejecting the continuation of the war, and demanding the lifting of Hamas’s control over the Gaza Strip, so that life can return to its people and our ongoing suffering can come to an end.”
However, after a little less than a week of continuous protests, they died down , partly due to Hamas threats and violence against those who took part in them.
Additionally, there were reports of death threats and even attempted executions and kidnappings by Hamas targeting those participating in the protests. Hamas officials have also reportedly called activists and threatened them not to join that Friday’s protests, which were supposed to be a part of a “Day of Rage.”
Hamas reportedly tortured a 22-year-old man, Uday Rabie, to death for speaking out against the group and attending the protests. Rabie’s brother, Hassan, told CNN that “They took him, they kept torturing him.” Rabie was reportedly tied by the neck with a rope
“They handed him over to me, and told me, in these words,” Hassan said. “This is the fate of everyone who disrespects Al-Qassam Brigades and speaks ill of them.”
Rabie died in the hospital shortly after.
Zawartość publikowanych artykułów i materiałów nie reprezentuje poglądów ani opinii Reunion’68,
ani też webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyraźnie zaznaczone.
Twoje uwagi, linki, własne artykuły lub wiadomości prześlij na adres: webmaster@reunion68.com
Izraelczycy planowali przeprowadzić serię nalotów na irańskie instalacje nuklearne i liczyli w tym na wsparcie Stanów Zjednoczonych. Jednak Donald Trump sprzeciwił się tym planom – pisze “New York Times”.
Dziennik powołuje się na źródła w amerykańskiej administracji i inne osoby znające szczegóły rozmów na ten temat.
Według ustaleń dziennika Izrael zamierzał uderzyć w Iran już w maju b. roku. Atak na miejscowe instalacje miał cofnąć irański program nuklearny o co najmniej rok. Plany Izraelczyków od początku zakładały, że potrzebna będzie amerykańska pomoc – nie tylko, by bronić Izraela przed ewentualnym irańskim odwetem, ale też, by upewnić się, że samo izraelskie uderzenie będzie skuteczne.
Izrael chciał atakować Iran i słać bombowce, w tym amerykańskie
Pierwszy plan zakładał, że akcję rozpocznie atak izraelskich komandosów na podziemne instalacje w Iranie, w połączeniu z jednoczesnym uderzeniem z powietrza, w którym mieliby uczestniczyć także Amerykanie. Jednak okazało się, że atak na ziemi wymagałby dłuższych przygotowań – nawet do października b. roku, a izraelskiemu premierowi Benjaminowi Netanjahu się spieszyło. Dlatego wygrała opcja samych nalotów, w których – jak liczyli Izraelczycy – też miałyby wziąć udział amerykańskie samoloty.
Jak opisuje „New York Times”, Trump sprzeciwił się izraelskim planom. Nie chciał, by Izraelczycy niepotrzebnym atakiem pokrzyżowali mu plan podjęcia dyplomatycznych, niewojskowych działań wobec Iranu.
Trump nie chciał ataku na Iran, wolał dyplomację. Mocno rozczarował izraelskiego premiera
Amerykanin zdecydował się na negocjacje z ajatollahami po długotrwałych dyskusjach w ramach własnej administracji, gdzie nie brakuje zwolenników opcji militarnej. Szczególnie że Irańczycy wywołują chaos w regionie – wspierają Hamas walczący z Izraelem w Strefie Gazy i Hezbollah w Libanie, ślą broń i pieniądze szyickim rebeliantom Huti w Jemenie, którzy atakują zachodnie statki.
Jednak Trump uznał, że mimo wszystko spróbuje dyplomacji i nie zgodził się na izraelski atak. Najpierw na początku kwietnia wprost powiedział Netanjahu przez telefon, że Waszyngton nie poprze izraelskiego uderzenia w Iran, czym miał mocno rozczarować Izraelczyka. A w ub. tygodniu, gdy Netanjahu przyjechał do Waszyngtonu, Trump publicznie ogłosił, że USA prowadzą w Omanie rozmowy z Iranem o jego programie nuklearnym i że idą one nieźle. Ponoć izraelskie plany wobec Iranu były głównym powodem zaproszenia Netanjahu do Waszyngtonu – Trump nie chciał wchodzić w szczegóły przez telefon.
Irańska delegacja podczas rozmów z USA w Omanie. 12 kwietnia 2025 Fot. REUTERS/Khabaronline
Jak oceniają rozmówcy dziennika, właśnie brak amerykańskiego wsparcia, które byłoby gwarancją sukcesu i zapewniłoby ochronę Izraelowi przed odwetem Iranu, stał się bezpośrednim powodem rezygnacji Izraelczyków z uderzenia.
Waszyngton: Przestańcie wzbogacać uran. Teheran: To nie podlega dyskusji
Netanjahu nie krył niezadowolenia. W oświadczeniu wydanym po spotkaniu w Białym Domu stwierdził, że „nowy nuklearny deal z Iranem będzie działał wyłącznie, jeśli Teheran pozwoli jego sygnatariuszom wejść na irańskie terytorium, wysadzić wszystkie instalacje, rozmontować cały sprzęt pod amerykańskim nadzorem, przy amerykańskim wykonaniu”.
Izraelczycy mieli powody, by spieszyć się z uderzeniem, o którym marzyli latami. Iran jest osłabiony — w ub. roku Izraelczycy mocno uderzyli w jego głównego sojusznika w regionie, libański Hezbollah, a upadek drugiego sojusznika, reżimu Baszara al-Asada w Syrii, zniweczył główną trasę szmuglowania irańskiej broni.
Choć Izraelczycy są wściekli, że nie mają amerykańskiego wsparcia dla ataków w Iranie, nie wiadomo czy same USA ostatecznie poprzestaną na dyplomacji, bo w ostatnich dniach negocjacje z Iranem wyraźnie utknęły. Steve Witkoff, specjalny wysłannik administracji Trumpa na Bliski Wschód, przyznał, że Iran „musi natychmiast wstrzymać i wyeliminować program wzbogacania uranu i produkcji broni atomowej”.
Szef irańskiego MSZ Abbas Araghchi natychmiast odpowiedział, że „wzbogacanie uranu nie podlega żadnym negocjacjom”.
W tym tygodniu także rzeczniczka Białego Domu Karoline Leavitt powiedziała dziennikarzom, że „trwa kampania wywierania maksymalnej presji na Iran”.
– Jednak, jak wiecie, prezydent Trump chce dialogu i dyskusji z Irańczykami, choć nadal jasno komunikuje swoje stanowisko: nigdy nie dopuścić, by Iran był w stanie pozyskać broń jądrową
– podkreśliła.
Trump przed laty rozmontował nuklearny deal z Iranem. Dziś prowadzi inną politykę
W najbliższą sobotę odbędzie się kolejna runda negocjacji USA-Iran. Jak podaje Reuters, Trump we wtorek spotkał się z najważniejszymi specami do bezpieczeństwa w swojej administracji, by porozmawiać o programie nuklearnym Iranu.
Izraelczycy od lat są przekonani, że Iran pracuje nad bombą atomową. Teheran zaprzecza, twierdząc, że irański program jest pokojowy. Za prezydentury Baracka Obamy udało się podpisać międzynarodowe porozumienie, na mocy którego Irańczycy – w zamian za zniesienie sankcji gospodarczych – mocno ograniczyli swój program i pozwolili światu go kontrolować.
Jednak kiedy Trump zaczął pierwszą kadencję, wycofał Amerykę z dealu i przywrócił sankcje, sprawiając, że irańskie prace nad atomem ponownie ruszyły pełną parą. Do tego kazał zabić w Iraku najważniejszego irańskiego generała, Kassima Sulejmaniego, co było ogromnym ciosem we władze w Teheranie.
Dzisiejsze podejście Amerykanina i chęć dogadania się z ajatollahami mocno różni się od jego postępowania sprzed kilku lat. Nie jest jednak jasne, jakiego dokładnie porozumienia oczekuje tym razem Trump i co się stanie, jeśli Irańczycy nie przystaną na amerykańskie warunki.
Jak opisuje „New York Times”, podczas jednej z ostatnich dyskusji wiceprezydent J.D. Vance stwierdził, że warto spróbować się dogadać z Iranem, a jeśli się nie uda – zawsze można poprzeć izraelski atak. Dlatego w ostatnią środę do Jerozolimy poleciał szef CIA John Ratcliffe. Rozmawiał z Netanjahu i Davidem Barneą, szefem Mosadu, o różnych opcjach potraktowania Teheranu – nie tylko nalotach albo negocjacjach, ale też o ewentualnych nowych sankcjach, a nawet tajnych izraelskich operacjach prowadzonych w Iranie przy wsparciu USA.
Red. Ludmiła Anannikova
Zawartość publikowanych artykułów i materiałów nie reprezentuje poglądów ani opinii Reunion’68,
ani też webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyraźnie zaznaczone.
Twoje uwagi, linki, własne artykuły lub wiadomości prześlij na adres: webmaster@reunion68.com
Napięcie między niechęcią do tego, by postrzegano nas jako tłumiących debaty, a potrzebą stawienia czoła mowie nienawiści wydaje się wielu ludziom nie do zniesienia.
Żydzi od dawna są orędownikami wolności słowa w Stanach Zjednoczonych, jednak często nie wahają się opowiadać za odwołaniem mówców, którzy głoszą antysemityzm lub są zaciekle antyizraelscy. Wielu Żydów uważa, że ci, którzy szerzą nienawiść do nich lub Izraela, powinni ponieść konsekwencje, ale często niepokoją się mechanizmami stosowanymi do wymierzania tych konsekwencji. Ta ambiwalencja istniała przed powrotem Donalda Trumpa do Białego Domu, ale stała się bardziej powszechna, odkąd jego administracja zaczęła podejmować agresywne kroki przeciwko antysemitom i ich instytucjonalnym pomocnikom.
Obrońcy wolności słowa często przywołują słynne zdanie Louisa Brandeisa: „Światło słoneczne jest najlepszym środkiem dezynfekującym” (dokładny cytat brzmiał: „Mówi się, że światło słoneczne jest najlepszym środkiem dezynfekującym”). Przepraszam tego wielkiego żydowskiego prawnika, ale jeśli chodzi o antysemityzm, to jest to czysta bzdura. Pomysł, że ujawnienie zneutralizuje nienawiść, obaliły stulecia prześladowań Żydów. Nienawiść nie rozpływa się w świetle; mutuje i daje przerzuty. Pozwolenie antysemitom na szerzenie ich retoryki na terenie kampusu nie dezynfekuje; zamiast tego tworzy toksyczne środowisko dla żydowskich studentów i podważa uczciwość akademicką. Profesor Scott Galloway ujął to najlepiej: „Wolność słowa jest największa, gdy jest to mowa nienawiści wobec Żydów”.
Nawet wychwalając wolność słowa, Żydzi często są skłonni sprzeciwiać się wypowiedziom antysemitów na terenie kampusu. Na przykład w zeszłym roku absolwenci, wykładowcy, grupy społeczne i rodzice studentów na Brown University podpisali list wzywający administrację do wycofania zaproszenia Specjalnej Sprawozdawczyni ONZ Franceski Albanese (która niedawno została ponownie mianowana na swoje stanowisko mimo sprzeciwów Żydów i USA) z powodu jej historii antysemickich i antyizraelskich wypowiedzi.
To napięcie między niechęcią do tego, by postrzegano nas jako tłumiących debaty, a potrzebą stawienia czoła mowie nienawiści, wydaje się wielu ludziom nie do zniesienia. Żydzi często zadają sobie pytanie: Czy sprzeciwianie się prawu bigota do mówienia jest zdradą wartości liberalnych czy obroną wartości moralnych?
Choć nikt by się do tego nie przyznał, postawa protestujących na kampusach jest taka: mamy prawo być antysemitami i nikt nie ma prawa o tym mówić ani czegoś z tym zrobić. Dlatego jest zrozumiałe, że denerwują się, gdy ktoś nazywa ich bigotami lub dotykają ich jakiekolwiek konsekwencje. Dlatego tak wielu tchórzliwie chowa się za maskami, nie chcąc brać odpowiedzialności za swoje słowa lub czyny.
Antysemici narzekają na przykład, gdy grupy takie jak Canary Mission publikują ich publiczne wypowiedzi. To jak ściąganie kaptura z głowy członka Ku Klux Klanu. Publikowanie danych osobowych o antysemitach nie jest koszerne, ale ujawnianie tego, co mówią, jest całkowicie dozwolone. Studenci, którzy wspierają terrorystów, zasługują na zawstydzanie. Pierwsza Poprawka nie chroni ich przed nazywaniem ich niemoralnymi lub po prostu głupcami.
Jeśli pracodawcy odmawiają zatrudnienia osób, które popierają nienawiść, to nie jest to cenzura; to staranna polityka kadrowa. Studenci zagraniczni mogą wyrażać swoje zdanie, ale mogą zostać deportowani, jeśli popierają określone grupy terrorystyczne, takie jak Hamas. Korzystanie z tej możliwości nie jest prześladowaniem; to polityka państwa.
Kiedy po 7 października w kampusy uderzyło tsunami antysemitów, nic nie mogło powstrzymać tej fali. Teraz, gdy administracja Trumpa zaczęła deportować antysemitów i wstrzymywać fundusze rządowe dla uniwersytetów, w końcu widzimy, że uniwersytety traktują problem poważnie. To prawda, że administracja stosuje taktykę młota kowalskiego, która sprawia, że niektórzy Żydzi czują się niekomfortowo, ale podejście administracji Bidena wymierzania w rzadkich przypadkach bardzo łagodnych kar, było nieskuteczne. Niektórzy Żydzi powiedzieli, że te obecne kroki pogorszą antysemityzm. Odzwierciedla to fundamentalne niezrozumienie natury antysemityzmu, które polega na tym, że nie potrzeba żadnego pretekstu, żeby nienawidzić Żydów. Trudno również ustalić, czy sprzeciw dotyczy kary, czy tego, że Trump spełnia swoją obietnicę wyborczą.
Ciągłe powtarzanie, że głosy pro-palestyńskie (nie przyznają, że popierają terrorystów) są tłumione, łatwo obala ich wszechobecność. Niektóre uniwersytety w końcu zawieszają grupy Students for Justice in Palestine (powinny wydalać członków), a mimo to znajdują oni inne sposoby na wyrażanie swoich poglądów. Doroczne tygodnie nienawiści przeciwko Izraelowi z udziałem mówców i pokazów filmów odbywały się na wielu kampusach w ciągu ostatniego miesiąca bez żadnych przeszkód.
Wielu z tych, którzy najgłośniej narzekają na tłumienie wolności słowa, popiera bojkot Izraela; to znaczy tłumienie wypowiedzi akademików i studentów, którzy chcą angażować się w sprawy Izraela. Wielu profesorów jest gotowych bronić „wolności akademickiej” swoich kolegów, aby mogli wykorzystywać swoje sale wykładowe do promowania antyizraelskich programów. Żydowscy profesorowie rzadko są skłonni zabierać głos.
Mimo że rząd USA i dziesiątki krajów na całym świecie przyjęły roboczą definicję antysemityzmu Międzynarodowego Sojuszu na rzecz Pamięci o Holokauście (IHRA) , wykładowcy, często pod przewodnictwem profesorów żydowskich, walczą z jej stosowaniem na terenie kampusu, fałszywie twierdząc, że ogranicza ona wolność słowa. Jednak odmowa zdefiniowania antysemityzmu zapewnia, że żadne zachowanie nie może zostać uznane za naruszenie. Bez granic nie ma egzekwowania reguł, a bezkarność rozkwita.
Jedna grupa Żydów wymyśliła definicję antysemityzmu Nexus, którą profesor Cary Nelson opisał jako próbę „oczyszczenia antysyjonizmu wszelkimi niezbędnymi środkami”. Teraz Nexus Project sprzeciwia się represjom Trumpa wobec studentów i uniwersytetów i przedstawia alternatywną strategię, która, jak można było przewidzieć, chroni antysemitów, sprzeciwiając się deportacji lub piętnowaniu antysemitów i broniąc różnorodności, równości i włączenia. Ich zalecenia koncentrują się mniej na obronie Żydów, a bardziej na kwestionowaniu autorytetu administracji i forsowaniu niezwiązanych z tym celów politycznych, takich jak zakończenie wojny w Gazie i promowanie państwa palestyńskiego.
Bądźmy szczerzy: kiedy dowiadujemy się o antysemitach przybywających na kampus lub gdzie indziej, nie zabraknie zasadniczych głosów żydowskich broniących ich prawa do mówienia. Ale czy chcemy dać im platformę? Czy neonaziści, islamiści, zwolennicy białej supremacji, zwolennicy Hamasu i inni antysemici nie powinni być anulowani, potępieni i zmarginalizowani bez przeprosin?
Niemcy to demokracja, w której wciąż obowiązują prawa przeciwko mowie nienawiści. Na przykład negowanie Holokaustu jest zabronione. Media społecznościowe są najniebezpieczniejszym medium do szerzenia antysemityzmu. W tym przypadku obrona nieuregulowanego rynku cyfrowego przez Trumpa zawodzi Żydów. Niemcy z kolei pociągają media społecznościowe do odpowiedzialności za nienawiść, którą wzmacniają. Amerykańscy Żydzi nie stanowią monolitu. Jedni są absolutnymi zwolennikami wolności słowa, podczas gdy inni wzywają do moderowania postów online. Co powiedzieli Żydzi, którzy spotkali Elona Muska? Czy powiedzieli mu — do diabła z wolnością słowa — żeby trzymał antysemitów z dala od X? Czy po prostu narzekali, że chcieliby, żeby nie było ich tak wielu?
Wolność słowa jest podstawową wartością żydowską, ale tak samo jest z obroną żydowskiego życia. Era ambiwalencji musi się skończyć. Nie możemy pozwolić, aby nasze zasady były wykorzystywane do podważania naszego bezpieczeństwa. Historia pokazała, dokąd to prowadzi.
Mitchell Geoffrey Bard – Amerykański analityk polityki zagranicznej, redaktor i autor, który specjalizuje się w polityce USA – Bliski Wschód. Jest dyrektorem wykonawczym organizacji non-profit American-Israeli Cooperative Enterprise i dyrektorem Jewish Virtual Library.
Zawartość publikowanych artykułów i materiałów nie reprezentuje poglądów ani opinii Reunion’68,
ani też webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyraźnie zaznaczone.
Twoje uwagi, linki, własne artykuły lub wiadomości prześlij na adres: webmaster@reunion68.com
Iranian Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei speaks during a meeting in Tehran, Iran, March 21, 2025. Photo: Office of the Iranian Supreme Leader/WANA (West Asia News Agency)/Handout via REUTERS
Iran’s so-called “supreme leader,” Ayatollah Ali Khamenei, sent a letter to Russian President Vladimir Putin on Thursday, briefing Moscow on the ongoing nuclear negotiations between Tehran and the United States.
Khamenei also sent his top diplomat, Iranian Foreign Minister Abbas Araghchi, to Moscow, where on Thursday he met with Putin and his Russian counterpart, Sergey Lavrov, to deliver Khamenei’s letter. During their meetings, they discussed Iran’s nuclear program, last week’s US-Iran negotiations in Oman, and efforts to expand bilateral cooperation and address regional developments.
Thursday’s high-level meeting came just days before a second round of talks between Tehran and Washington, scheduled to take place in Rome this weekend.
Since taking office in January, US President Donald Trump has reinstated his “maximum pressure” campaign against Iran aimed at cutting the country’s crude exports to zero and preventing it from obtaining a nuclear weapon.
Last month, Trump threatened to bomb Iran and impose secondary tariffs if the country does not reach an agreement with Washington to curb its nuclear program.
Russia has said that any military strike against Iran would be “illegal and unacceptable.” As an increasingly close ally of Tehran, Moscow plays a crucial role in Iran’s nuclear negotiations with the West, leveraging its position as a veto-wielding member of the UN Security Council and a signatory to a now-defunct 2015 nuclear deal that imposed limits on the Iranian nuclear program in exchange for sanctions relief.
Kremlin spokesman Dmitry Peskov said that Russia will continue to assist in resolving the conflict between the two adversaries.
“The Russian Federation remains ready to do everything within our capabilities to contribute to the settlement of the situation by political and diplomatic means,” Peskov said in a statement.
During his first term, Trump withdrew the US from the 2015 nuclear deal — known formally as the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) — between Iran and several world powers, which had imposed temporary limits on Tehran’s nuclear activities in exchange for lifting harsh, long-standing economic penalties on the Islamist regime in Tehran.
“Regarding the nuclear issue, we always had close consultations with our friends China and Russia. Now it is a good opportunity to do so with Russian officials,” Araghchi told Iranian state media before his meeting in Moscow.
On Tuesday, US special envoy Steve Witkoff said that any deal with Iran must require the complete dismantling of its “nuclear enrichment and weaponization program — reversing his earlier comments, in which he indicated that the White House would allow Iran to enrich uranium to a 3.67 percent threshold for a “civil nuclear program.”
Although Iran has denied wanting to develop a nuclear weapon, the UN’s nuclear watchdog, the International Atomic Energy Agency (IAEA), has raised concerns over Tehran’s rapid acceleration of uranium enrichment.
Despite Tehran’s claims that its nuclear program is solely for civilian purposes rather than weapon development, Western states have said there is no “credible civilian justification” for the country’s recent nuclear activity, arguing it “gives Iran the capability to rapidly produce sufficient fissile material for multiple nuclear weapons.”
Russia’s diplomatic role in the US-Iran nuclear talks could be crucial, as Moscow has recently solidified its growing partnership with the Iranian regime.
Signed by Putin and Iranian President Masoud Pezeshkian in January, the Strategic Cooperation Treaty will boost collaboration between the two countries in areas such as security services, military drills, warship port visits, and joint officer training.
Iran’s Ambassador to Russia, Kazem Jalali, said this agreement “stands as one of the most significant achievements in Tehran-Moscow relations.”
“One of the most important commonalities between the two countries is the deep wounds inflicted by the West’s unrestrained unilateralism, which underscores the necessity for broader cooperation in the future,” Jalali told Iranian state media this week.
Under the agreement, neither country will permit its territory to be used for actions that pose a threat to the other, nor will they provide assistance to any aggressor targeting either nation. However, this pact does not include a mutual defense clause of the kind included in a treaty between Russia and North Korea.
The agreement also includes cooperation in arms control, counterterrorism, peaceful nuclear energy, and security coordination at both regional and global levels.
Last year, Iran obtained observer membership in the Eurasian Economic Union. The free trade agreement between Tehran and the union’s member states, set to take effect next month, will eliminate customs tariffs on over 80 percent of traded goods between Iran and Russia, Armenia, Belarus, Kazakhstan, and Kyrgyzstan.
Zawartość publikowanych artykułów i materiałów nie reprezentuje poglądów ani opinii Reunion’68,
ani też webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyraźnie zaznaczone.
Twoje uwagi, linki, własne artykuły lub wiadomości prześlij na adres: webmaster@reunion68.com
W czasie powstania w getcie warszawskim zbrojny opór oddziałom niemieckim stawiły Żydowska Organizacja Bojowa oraz Żydowski Związek Wojskowy. Jednak z wielu powodów przez lata udział tej drugiej organizacji pomijano, zniekształcano lub marginalizowano, zarówno w Polsce, jak i w Izraelu, a symbolem oporu zbrojnego była jedynie ŻOB. 77. rocznica wybuchu powstania w getcie warszawskim pozwala przybliżyć historię walki zbrojnej rewizjonistów i los członków stworzonej przez nich organizacji zbrojnej.
Powstanie w getcie warszawskim, płonące kamienice na rogu Zamenhofa 25/Wołyńska 2. Raport Stroopa
Mianem „rewizjonistów” określa się zazwyczaj prawicowe przedwojenne organizacje i partie żydowskie. Trzon bojowników ŻZW wywodził się z organizacji Betar, założonej w 1923 r. przez Władimira (Ze’ewa) Żabotyńskiego. Betar opowiadał się za syjonizmem, a także przeciwko socjalizmowi i kapitalizmowi, odrzucał też marksizm. Stawiało go to w opozycji do lewicowych stronnictw, które dominowały w ruchu syjonistycznym i w getcie warszawskim dały początek ŻOB.
Wokół historii ŻZW narosło wiele mitów, które w dużej mierze wyjaśniła dopiero publikacja Bohaterowie, hochsztaplerzy, opisywacze: wokół Żydowskiego Związku Wojskowego autorstwa Dariusza Libionki i Laurence’a Weinbauma z 2011 r.
Sytuacja w getcie warszawskim po Wielkiej Akcji
Wstrząsem dla getta była wielka akcja likwidacyjna, przeprowadzona przez Niemców latem 1942 r. Większość jego mieszkańców, ok. 300 tysięcy osób, została wywieziona do obozu zagłady w Treblince. W rezultacie działające w getcie grupy rewizjonistyczne, takie jak Betar, Masada czy Irgun, podjęły współpracę i próby zjednoczenia. Podobnie było w przypadku syjonistycznych ugrupowań lewicowych, które doprowadziły do powstania ŻOB-u. Trudno jednak powiedzieć, kiedy nastąpił moment zawiązania samej organizacji zbrojnej rewizjonistów. Najsilniejszą z grup rewizjonistycznych był Betar. Rewizjoniści nie prowadzili niemal, w przeciwieństwie do innych organizacji w getcie, działalności wydawniczej lub edukacyjnej, stąd brak materiałów, które mogłyby przybliżyć tło powstania ŻZW. Wiadomo natomiast, że w 1942 r. wielu członków Betaru przebywało w okolicach Hrubieszowa, gdzie w większości zostali zamordowani przez Niemców. Nieliczni wrócili do getta warszawskiego i w późniejszym czasie włączyli się w tworzenie organizacji zbrojnej.
Jeden z członków ŻZW, którego znamy jedynie pod pseudonimem „Rudy Paweł”, włączył się w działalność rewizjonistów dopiero na początku 1943 r. W swoich wspomnieniach, spisanych niedługo po powstaniu w getcie zaznaczył, że ŻZW został utworzony dopiero w styczniu lub lutym 1943 r. Opis działalności grupy znamy z zapisków historyka i twórcy konspiracyjnej grupy Oneg Szabat Emanuela Ringelbluma, który znał wiele szczegółów dotyczących historii ŻZW, nie podał jednak daty i okoliczności jego powstania.
Zarówno członkowie ŻZW, jak i ŻOB-u wiedzieli, że kontakty po stronie „aryjskiej”, zwłaszcza z przedstawicielami polskiego podziemia, są im niezbędne, zarówno po to, by mieć dostęp do broni, jak i do pomocy logistycznej. Najprawdopodobniej osoby związane z ŻOB-em jak i z rewizjonistami podjęli w podobnym czasie próbę nawiązania współpracy z polskim podziemiem, ale – jak zauważają Libionka i Weinbaum – jedynie próba ŻOB-u zakończyła się powodzeniem, a w konsekwencji organizacja ta zmonopolizowała kontakty z Armią Krajową. W związku z tym to właśnie perspektywa ŻOB-u na warunki panujące w getcie szczątkowym, istniejącym po wielkiej akcji likwidacyjnej, stała się dla strony polskiej decydująca.
Czy możliwe jednak było połączenie sił i stworzenie jednej organizacji zbrojnej w warszawskim getcie? Współpraca między różnymi organizacjami, nie tylko między syjonistami lewicowymi i rewizjonistami, była nieraz z powodu różnic w poglądach politycznych nie do przyjęcia. W skład ŻOB-u nie wchodzili ani rewizjoniści, ani początkowo Bund[1]. Z drugiej strony, Komenda Główna AK chciała kontaktować się z jedną organizacją, która reprezentowałaby najważniejsze siły polityczne w getcie. Doprowadziło to do założenia organizacji politycznej, Żydowskiego Komitetu Narodowego oraz towarzyszącej mu Komisji Koordynacyjnej, która powstała ze względu na chęć usatysfakcjonowania Bundu, nie akceptującego politycznego programu syjonistów z ŻOB-u. W opisie składu ŻKN-u, przygotowanym przez Henryka Wolińskiego z Referatu Żydowskiego Biura Informacji i Propagandy AK w wiadomości z 3 listopada 1942 r., pojawili się „rewizjoniści”. Z czasem jednak byli oni coraz bardziej marginalizowani. Przedstawiciele rewizjonistów nie mogli porozumieć się z przywódcami ŻOB-u, nie chcieli się również podporządkować tej organizacji i przekazać swojego arsenału. Jak zauważają Libionka i Weinbaum: „doszło do sporu o przywództwo i żadna ze stron nie ustąpiła”. Tak więc ostatecznie obie grupy działały oddzielnie.
Jeden z członków Betaru i ŻZW Adam Halperin tak wyjaśniał powody braku porozumienia między ŻOB-em i rewizjonistami: „Dlaczego powstała ŻZW, druga niezależna organizacja bojowa warszawskiego getta? Wynikało to z faktu, że liderzy ŻOB, pierwszej organizacji, odmówili włączenia Betaru jako odrębnego oddziału w ramach organizacji. (…) Przywilej grupowego członkostwa, rozciągnięty na wszystkie inne organizacje, nie obejmował Betaru. Jego członkowie mogli zgłaszać jednostkowy akces, lecz odmówiono zgody na przyłączenie się zorganizowanemu blokowi”.
Plac Muranowski w Warszawie, ok. 1941 r. Druga z prawej kamienica nr 7/9, która mieściła komendę ŻZW podczas powstania w getcie
Zbrojownia na Muranowskiej
Nie sposób z całą pewnością stwierdzić, jak duża była liczebność ŻZW. Według Biura Informacji i Propagandy KG AK ze stycznia 1943 r. miało to być ok. 150 osób, uzbrojonych dzięki zakupom broni i kontrolujących tunel między gettem a stroną „aryjską” przy Muranowskiej. Są przekazy mówiące o kilkudziesięciu osobach, a w niektórych publikacjach, jak chociażby w książce Getto warszawskie: przewodnik po nieistniejącym mieście Barbary Engelking i Jacka Leociaka przeczytamy, że przed wybuchem powstania liczebność ŻZW wynosiła ok. 260 osób.
Z pewnością nie wszyscy członkowie ŻZW byli związani w jakikolwiek sposób z ruchem rewizjonistycznym. Przynajmniej część dołączyła do organizacji, gdyż nie mogli lub nie chcieli dołączyć do ŻOB-u. Z kolei dla ŻZW kluczowe było posiadanie przez potencjalnych członków broni i umiejętności obsługiwania jej, a nie konkretne poglądy polityczne.
ŻZW nabywała broń dzięki kontaktom z PLAN-em (Polską Ludową Akcją Niepodległościową), w czym pośredniczył jej przedstawiciel Cezary Ketling-Szemley, znany też pod pseudonimami „Janusz”, „Ketling” i „Arpad”. Według Ringelbluma i „Rudego Pawła” środki na zakup broni pochodziły z akcji ekspropriacyjnych prowadzonych przez rewizjonistów w getcie, w czasie których wymuszano pieniądze od osób majętnych. ŻZW nie otrzymała, w przeciwieństwie do ŻOB-u, broni od polskiego podziemia, a kontakty PLAN-u z ŻZW miały charakter handlowy.
Cezary Ketling-Szemley
Muzeum Powstania Warszawskiego
Kwatera główna ŻZW mieściła się przy Muranowskiej 7/9. W przededniu wybuchu powstania odwiedził ją Ringelblum: „Obejrzałem arsenał ŻZW. Lokal mieścił się w niezamieszkanym domu, tzw. dzikim domu przy ul. Muranowskiej 7, w 6-cio pokojowym lokalu na pierwszym piętrze. W pokoju kierownictwa było zainstalowane pierwszorzędne radio, przynoszące wiadomości z całego świata, obok stała maszyna do pisania. Członkowie kierownictwa ŻZW, z którymi prowadziłem rozmowę przez kilka godzin, byli uzbrojeni w rewolwery zatknięte za pasem. W dużych salach na wieszakach znajdowała się broń różnego rodzaju, a więc ręczne karabiny maszynowe, karabiny, najrozmaitszego rodzaju rewolwery, ręczne granaty, torby z amunicją, mundury niemieckie, którymi tak skutecznie posługiwano się w akcji kwietniowej, itp. W pokoju kierownictwa był wielki ruch, jak w prawdziwym sztabie armii; odbierano tu rozkazy dla skoszarowanych «punktów», w których gromadzono i szkolono przyszłych bojowców. Przynoszono raporty o ekspropriacjach, dokonanych przez poszczególne grupy u zamożnych osób na rzecz uzbrojenia ŻZW. W mojej obecności zakupiono tam u byłego oficera armii polskiej broń za ćwierć miliona złotych, na co dano zaliczkę 50 tys. zł; zakupiono dwa karabiny maszynowe po 40 000 zł; większą ilość granatów ręcznych i bomb”.
Miejsce to opisał również jeden z niewielu członków ŻZW, którzy przeżyli wojnę, Ryszard Walewski (Abraham Lewi), w 1948 r.: „Organizacja ta miała główną siedzibę w domu przy ul. Muranowskiej 7/9, gdzie mieściła się jej główna kwatera i komenda oraz gdzie były skoszarowane jej główne siły zbrojne. W podziemiach tego domu, o betonowych stropach, został zbudowany bunkier z uwzględnieniem wszystkich przepisów «architektoniki podziemnej», z wszelkimi akcesoriami użytkowymi i obronnymi i z bezpośrednim przejściem na stronę „aryjską”. Naziemne kondygnacje domu zostały zamienione na silną fortecę obronną. Poza tym domem poszczególne oddziały ŻZW rozmieszczone zostały w blokach po stronie nieparzystej początkowych numerów ulicy Muranowskiej”. Jak podają Libionka i Weinbaum, Walewski dodał, że ŻZW miała Muranowskiej 2 karabiny maszynowe. Na podstawie dostępnych relacji i przebiegu walk skłaniają się oni ku ocenie, że ŻZW mogła mieć maksymalnie 2–3 karabiny maszynowe.
Kamienny blok znajdujący się na Trakcie Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów w Warszawie, upamiętniający Pawła Frenkla jako przywódcę ŻZW. Wymieniony jest na nim również jako dowódca jednego z oddziałów ŻZW Dawid Apfelbaum, postać, która najprawdopodobniej nigdy nie istniała.
Wikipedia, Yanivreg, CC-BY SA 3.0.
Zagadka przywódcy ŻZW
Najprawdopodobniej przywódcą ŻZW był związany z Betarem Paweł Frenkel, choć przez lata dość popularny był mit, że przywódcą grupy był niejaki Dawid Apfelbaum, postać najprawdopodobniej fikcyjna. W przypadku samego Frenkla nie sposób potwierdzić, że Paweł jest jego prawdziwym imieniem, a nie pseudonimem. Ważną pozycję w ŻZW zajmował inny betarowiec, związany też z Nową Organizacją Syjonistyczną, Leon Rodal.
Podobizna Pawła Frenkla, autor nieznany
O obu z nich wspominał Ringelblum w liście z 13 grudnia 1943 r., napisanym w czasie ukrywania się w bunkrze „Krysia” na warszawskiej Ochocie, skierowanym do Adolfa Bermana z Żydowskiego Komitetu Narodowego: „Listę współpracowników firmy [ŻOB] otrzymałem. O szeregu osób mam dane biograficzne (…). Należałoby zebrać dane o wszystkich (rok urodzenia, miejsce zamieszkania, zawód rodziców, wykształcenie, cechy charakteru, udział w rozmaitych przedsięwzięciach, ostatnie przedsięwzięcie itp.) (…) Dlaczego nie ma danych o ŻZW? Dla historii winien zostać ślad o nich, mimo iż nie są nam sympatyczni”. Dwa tygodnie później, w liście z 27 grudnia 1943 r. pisał: „Co się tyczy rewizjonistów, nie mam o nich danych. W T[rawnikach] rozmawiałem z panem Cwikowskim. On był bardzo niezadowolony z ich pracy. Jego krytyka pokrywała się z naszą, ale pomimo to trzeba się starać o uzupełnienie listy. Ja znam tylko dwa nazwiska: Rodalski i Frenklowski. Ostatni (brunet) był kierownikiem firmy. Trzeba kogoś z nich lub ich kolegów wyszukać”. Wspomniany w liście Cwikowski to zaszyfrowane nazwisko innego członka ŻZW Dawida Szulmana, którego Ringelblum poznał w obozie pracy w Trawnikach, dokąd sam został wywieziony przez Niemców na początku powstania w getcie. Szulman stał się w Trawnikach jednym z przywódców obozowej konspiracji. Zdaniem Libionki i Weinbauma fakt, że Ringelblum wskazuje Frenkla jako „kierownika firmy” przesądza, że to on był przywódcą ŻZW.
Leon Rodal
Z kolei Mosze Arens, badacz historii ŻZW, były minister spraw zagranicznych i minister obrony Izraela, wspomina Dawida Apfelbauma jako członka komendy ŻZW. Najprawdopodobniej jednak ŻZW nie było kierowane kolektywnie przez trio Frenkel-Rodal-Apfelbaum, o którym wspomina Arens, lecz, podobnie jak ŻOB, miało jednego konkretnego komendanta. Brak również wiarygodnych dokumentów, które potwierdzałyby istnienie samego Apfelbauma. Natomiast wspominany już wcześniej Adam Halperin z ŻZW również wymieniał Frenkla jako przywódcę grupy. Pisał: „P. Frenkel z Betaru stał na czele ŻZW”, do członków komendy zaliczał natomiast: Natana Schulza, Salka Hasensprunga, Leona Rodala, Eliahu Halbersteina oraz Icchaka Bielawskiego, a wśród członków wymienia Dawida Wdowińskiego i Michała Strykowskiego.
Wybucha powstanie w getcie
W czasie powstania w getcie warszawskim kluczowym dla ŻZW miejscem była kwatera na Muranowskiej 7/9. Organizacja kontrolowała tunel łączący ten budynek z sąsiednim, znajdującym się jednak już po „aryjskiej” stronie. Parzysta strona ul. Muranowskiej została wyłączona z getta na krótko przed wielką akcją likwidacyjną. Komisarz dzielnicy żydowskiej Heinz Auersweld wydał decyzję w tej sprawie 23 czerwca 1942 r. Sam tunel zbudowano najprawdopodobniej w czasie wielkiej akcji albo już po jej zakończeniu. Oddziały ŻZW mieściły się jednak jeszcze w dwóch innych miejscach, w szopie Toebbensa i Schulza była grupa dowodzona przez Pinchasa Tauba, a w szopie szczotkarzy przy Świętojerskiej grupa Chaima Łopaty.
ŻOB z kolei miała swoją kwaterę główną początkowo przy Miłej 29 i obejmowała kilkuset członków. Podzielona była na grupy liczące od 10 do 12 osób, które znajdowały się w różnych lokalizacjach na terenie getta. Przywódcą organizacji był wywodzący się z organizacji młodzieżowej Ha-Szomer Ha-Cair („Młody Strażnik”) Mordechaj Anielewicz, a po jego śmierci 8 maja zastąpił go Marek Edelman z Bundu.
Niemcy wkroczyli do getta z zamiarem jego likwidacji 19 kwietnia 1943 r. Dysponowali ogromną przewagą liczebną i materiałową. Dowódca SS i niemieckiej policji w Warszawie SS-Oberführer (pułkownik) Ferdinand von Sammern-Frankenegg rzucił do walki esesmanów, policjantów, żandarmów, żołnierzy Wehrmachtu i oddziałów ukraińskich, uzbrojonych w karabiny, pistolety maszynowe, lekkie i ciężkie karabiny maszynowe, działa, miotacze płomieni, wozy pancerne i czołgi. Atak przeprowadzono z dwóch stron – od Nalewek i skrzyżowania Gęsiej z Zamenhofa. Jednak po dwóch godzinach walk, z powodu silnego oporu powstańców, siły niemieckie się wycofały. Von Sammern-Frankenegg został odwołany. Nowym dowodzącym likwidacją warszawskiego getta został SS-Brigadeführer (generał major) Jürgen Stroop i po krótkiej przerwie oddziały niemieckie weszły do getta ponownie. Na rogu Nalewek i Gęsiej ciężkie walki toczył ŻOB, na placu Muranowskim – ŻZW.
Zdaniem Ryszarda Walewskiego, nie znajdującego się jednak w kręgu decyzyjnym ŻZW, a także „Rudego Pawła”, Związek miał następujący plan walki z Niemcami: stawić opór zbrojny, dopóki jest to możliwe, a następnie wyjść z getta tunelem na stronę „aryjską” i prowadzić z Niemcami walkę partyzancką.
O samym udziale ŻZW w walkach pisał Ringelblum w swoim eseju Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Uwagi i spostrzeżenia: „Nie będziemy tu szczegółowo opisywać przebiegu walk z Niemcami w kwietniu 1943 r. Walczyły poszczególne grupy w getcie, w «szopie» szczotkarskim, na ulicy Świętojerskiej, na terenach «szopu» Schultza, Toebbensa itd. Walczono na dachach domów, na których powiewały sztandary: polski i syjonistyczny (biało-niebieski). W poniedziałek 18 kwietnia [chodziło o 19 kwietnia — B.B.] z czwartego piętra na Nalewkach 32 byłem naocznym świadkiem takiej walki na ul. Muranowskiej”. Według Libionki i Weinbauma Ringelblum mógł obserwować walkę z udziałem ŻZW. Nie ma natomiast pewności, czy widział na własne oczy wywieszone sztandary, czy też dowiedział się o nich od kogoś innego, pisząc esej już w bunkrze „Krysia”.
Motyw wywieszenia flag – polskiej biało-czerwonej i żydowskiej biało-niebieskiej przez powstańców pojawiał się w wielu przekazach dotyczących powstania, trudno jednak z całą pewnością potwierdzić lokalizację sztandarów. Gdyby znajdowały się na rogu pl. Muranowskiego i Nalewek 42, Ringelblum, ukrywający się wtedy na Nalewkach 32, mógłby je zobaczyć. Walczący rewizjoniści przez wywieszenie sztandarów chcieli podkreślić swój patriotyzm i przywiązanie do polskich symboli narodowych. Trudno sobie wyobrazić taki gest ze strony lewicowych grup syjonistycznych. Informacja o flagach pojawiła się w niektórych sprawozdaniach polskiego podziemia, m.in. w dokumencie sporządzonym przez kontrwywiad Delegatury Rządu na Kraj z 23 kwietnia 1943 r., podobnie w wydawanym przez Delegaturę „Nowym Dniu” z 21 kwietnia 1943 r. Informacji takiej nie było z kolei w Biuletynie Informacyjnym AK, ani w depeszach wysyłanych do rządu na emigracji w Londynie.
Sam udział w walkach ŻZW był nieraz pomijany w kręgach osób związanych z ŻOB-em. Marek Edelman w 1945 r. książce Getto walczy. Udział Bundu w obronie getta warszawskiego pisał o walkach w dniu 19 kwietnia: „(…) trwają zacięte boje na placu Muranowskim. Niemcy atakują tu ze wszystkich stron. Osaczeni bojowcy bronią się zawzięcie, w nadludzkich zmaganiach odpierają natarcia. Zostają zdobyte dwa kaemy i wiele innej broni. Zostaje spalony czołg niemiecki. To już drugi tego dnia”. Łączniczka Bundu Władka Meed pisała o walkach rewizjonistów nie podając poprawnej nazwy ŻZW: „Tego samego dnia na placu Muranowskim rozegrała się jeszcze jedna bitwa w obronie ostatniej reduty. Walczył tam oddział bojowy, zorganizowany przez inną z podziemnych organizacji działających na terenie getta. Był to prawicowy Rewizjonistyczny Ruch Syjonistów, niezależny od Organizacji Bojowej. Dość dobrze uzbrojony, skutecznie odparł kilka ataków i przez dwa dni z rzędu utrzymywał rejon Muranowskiej w swoich rękach”. Z kolei Cywia Lubetkin z ŻOB-u zaznaczyła w swoich wspomnieniach, że „członkowie rewizjonistycznej grupy bronili odważnie ulicy. 20 kwietnia odparli wszystkie ataki Niemców i zadali im ciężkie straty”. Natomiast łącznik ŻOB-u z polskim podziemiem Icchak Cukierman pisał o ŻZW bez wspominania nazwy: „grupa prowadziła silną i odważną obronę swojej ulicy. 20 kwietnia odpierali niemieckie ataki, zadając nieprzyjacielowi ciężkie straty”.
Po walkach na pl. Muranowskim część bojowników wyszła z getta przez tunel, nie ma jednak pewności kiedy to nastąpiło. W źródłach napotykamy daty od 20 do 22 kwietnia. „Rudy Paweł” pisał: „22 kwietnia wycofujemy się na „aryjską” stronę na skutek rozkazu p. podchorążego, który jest cały czas z nami. Niektórzy z nas nosili niemieckie mundury, wszyscy hełmy. Znajdujemy się na Muranowskiej w mieszkaniu. Mamy broń, około 200 granatów — karabiny. Jest nam tu niewygodnie. Dozorca dostarczał nam jedzenia”. Część bojowników – 44 osoby — zorganizowała sobie transport do willi w Michalinie, którą wynajął dla nich wspomniany już wcześniej Cezary Ketling-Szemley. Jednak po kilku dniach, 30 kwietnia, grupę odkryła policja granatowa i niemiecka żandarmeria, doszło do strzelaniny, w której część bojowników zginęła.
Wstępny plan ŻZW na walkę partyzancką z Niemcami po wyjściu z getta pokazywał brak znajomości realiów po stronie „aryjskiej”. Brakowało jakiegokolwiek wsparcia dla ŻZW ze strony polskich organizacji, które umożliwiłoby jego członkom aktywną walkę z Niemcami poza gettem. Niektórzy z bojowników po wyjściu z getta znaleźli się w zakonspirowanych mieszkaniach. Tak było w przypadku Pawła Frenkla, który wraz z grupą bojowników ukrył się na Grzybowskiej 11/13.
Bunkry wśród ruin
Ci, którzy nie wyszli z getta, nadal walczyli. Niewiele wiadomo o działaniach grupy Łopaty w szopie szczotkarzy, jej członkowie w większości zginęli później w getcie centralnym. O walkach oddziału z szopu Schultza i Toebbensa krótko pisał Adam Halperin, ale również bez szczegółów. Większość ze znajdujących się tam bojowników dowodzonych przez Pinchasa Tauba, a później Dawida Szulmana, wśród których byli Natan Schulz, Icchak Binenkorn, Jakow Perlemuter, Aleksander i Jakub Rosenfeldowie, zginęła. Niewielkie grupy walczyły też na Nalewkach 39, Nowolipiu 25 i Lesznie 36 oraz 40. Jedyną z walczących w szopach osobą, która żyła jeszcze przez pewien czas, był Dawid Szulman.
Sztab ŻOB-u w pewnym momencie przeniósł się na Miłą 18, gdzie bojownicy znaleźli schronienie w bunkrze Szmula Oszera i związanych z nim ludzi z półświatka. Jednakże 8 maja Niemcy odkryli bunkier i zablokowali jego pięć wyjść. O ile cywile wyszli na wezwanie Niemców, to większość bojowników na apel Arie Wilnera ps. „Jurek” popełniła samobójstwo. W ten sposób zginęło ok. 120 bojowników ŻOB-u, w tym dowódca Mordechaj Anielewicz. Kilka osób, m.in. Tosia Altman, wyszło przez szóste, nieobstawione przez Niemców wyjście. Z kręgu ŻOB-u wojnę przeżyło kilkanaście osób, m.in. Cukierman i Edelman.
Poza walką z powstańcami Niemcy przeszukiwali getto w poszukiwaniu ludności cywilnej poukrywanej w bunkrach, aby wywieźć ich do Treblinki lub do obozów pracy na Lubelszczyźnie. W swoim raporcie po zakończeniu powstania w getcie Stroop wspomniał, że zniszczono na terenie getta 631 bunkrów, co prawdopodobnie było zawyżoną liczbą. Warunki w bunkrach były bardzo trudne, ich mieszkańcy musieli zachować ciszę, aby nie wykryli ich pacyfikujący getto Niemcy. W kryjówkach było gorąco, panował niezwykły ścisk i odór, były trudności z przygotowaniem jedzenia. Niemcy zaczęli podpalać kolejne domy, aby zmusić znajdujących się w nich ludzi do wyjścia. Sytuacja ukrywających się osób stała się wtedy dramatyczna. Wielu zginęło w płomieniach, inni zostali wywiezieni lub zastrzeleni po wyjściu ze schronów. Według raportu Stroopa, między 20 kwietnia a 16 maja 1943 r. Niemcy zabili lub pojmali 56 065 osób, z czego 7 tys. zamordowali na miejscu, 6929 wysłali do obozu zagłady w Treblince, ok. 6 tys. zginęło w walce, w wyniku zatrucia lub w pożarach, a 36 tys. wysłano do obozów pracy na Lubelszczyźnie. Dane te są jednak z pewnością zawyżone, miały uzasadniać trudności z trwającą dłużej niż przewidywano likwidacją getta, w którym prawdopodobnie nie znajdowało się więcej niż 40 tys. osób.
Symbolicznym końcem powstania w getcie było wysadzenie w powietrze wieczorem 16 maja 1943 r. Wielkiej Synagogi na Tłomackiem. Stroop w swoim raporcie napisał wtedy: „Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie przestała istnieć”.
Przeżyli nieliczni
Część członków ŻZW została z getta wywieziona do obozów pracy. W obozie pracy w Trawnikach znalazł się wspomniany wcześniej Dawid Szulman, dowodzący w pewnym momencie grupą w szopie Schultza i Toebbensa. Współpracował w Trawnikach z zesłanym tam Ringelblumem, samemu będąc czołową postacią konspiracji w obozie. Dzięki tej znajomości Ringelblum, korespondując później z Adolfem Bermanem, przekazywał wiele istotnych materiałów na temat realiów życia w obozie. Sam Szulman zginął w masowej egzekucji 3 listopada 1943 r. w czasie niemieckiej operacji „Erntefest”, która zakończyła Akcję Reinhardt, mającą na celu wymordowanie całej ludności żydowskiej na terenie Generalnego Gubernatorstwa. W Trawnikach zginął również związany z rewizjonistami Cwi Zylberberg. Natomiast na Majdanku zginął związany dawniej z Betarem Hering, nie ma jednak pewności, czy był członkiem ŻZW. Na Majdanek trafił też Dawid Wdowiński, który później został przeniesiony do obozu pracy w Budzyniu, gdzie więźniowie pracowali przy produkcji części do samolotów. Udało mu się przeżyć wojnę.
Dawid Wdowiński, 1940 r.
Z kolei wspominany w tekście wielokrotnie „Rudy Paweł” znalazł kryjówkę w znajdującym się przy Chłodnej 17 mieszkaniu Dawida Klina „Kleina”, należącego do Bundu. Miał spotkać się tam z „Antkiem” Cukiermanem, który opisał go jako „dobrze mówiącego po niemiecku rudzielca”. „Rudy Paweł” przeniósł się później na Powiśle, gdzie zastał go wybuch powstania warszawskiego, do którego – według Dawida Klina – miał dołączyć jako ochotnik i wkrótce zginąć.
Przywódca ŻZW Paweł Frenkel zginął na Grzybowskiej 11/13 wraz z niewielkim oddziałem. Mieszkanie zostało zadenuncjowane i oddział niemiecki pojawił się tam 19 czerwca 1943 r. Po kilku godzinach walk członkowie oddziału popełnili samobójstwo wysadzając bunkier. Informację tę potwierdzają Wdowiński i Halperin. Ten drugi napisał: „wszyscy bojowcy zginęli, a wśród nich komendant Paweł Frenkel i członkowie komendy”.
Podziały światopoglądowe i śmierć najważniejszych członków ŻZW sprawiły, że rola rewizjonistów w oporze zbrojnym przeciwko Niemcom była marginalizowana, pomijana lub przeinaczana. Było tak zarówno w przypadku polskiej historiografii, w której pojawiały się fikcyjne postaci takie jak Dawid Apfelbaum, czy też wzmianki o współpracy z podziemną Organizacją Wojskową (od 1944 r. Korpusem Bezpieczeństwa), jak i w historiografii izraelskiej. Reprezentująca rewizjonizm syjonistyczny w Izraelu partia Herut na piedestał wynosiła Ecel (Narodową Organizację Wojskową), która walczyła w Palestynie z Brytyjczykami i Arabami, pomijała natomiast walkę rewizjonistów w diasporze. Niemniej jednak wiele faktów dotyczących ŻZW i jej roli w powstaniu w getcie wciąż pozostaje niejasnych. Z braku dokumentów i bardziej szczegółowych relacji nie sposób ich zweryfikować.
Źródła:
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 29a. Pisma Emanuela Ringelbluma z bunkra, red. Eleonora Bergman, Tadeusz Epsztein, Magdalena Siek, Warszawa 2018
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 34. Getto warszawskie, cz. II, red. Tadeusz Epsztein, Warszawa 2016
Justyna Majewska, Powstanie w getcie warszawskim, Żydowski Instytut Historyczny, www.jhi.pl, dostęp: 1.04.2020
Emanuel Ringelblum, Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej: uwagi i spostrzeżenia, Warszawa 1988
Ruta Sakowska, Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Żydzi w Warszawie w okresie hitlerowskiej okupacji: październik 1939-marzec 1943, Warszawa 1975
Jürgen Stroop, Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje!, oprac. Andrzej Żbikowski, Warszawa 2009
Paweł Szapiro, Powstanie w getcie warszawskim [w:] Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie. Tom 2, red. Zofia Borzymińska, Rafał Żebrowski, Warszawa 2003
Przypis:
[1] Komisja Koordynacyjna powstała po to, żeby umożliwić współpracę między ŻOB-em a Bundem ponad podziałami politycznymi, natomiast Bund niejako stał się częścią ŻOB-u w czasie powstania, podporządkowując wspólnemu kierownictwu swoje 4 oddziały bojowników.
Zawartość publikowanych artykułów i materiałów nie reprezentuje poglądów ani opinii Reunion’68,
ani też webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyraźnie zaznaczone.
Twoje uwagi, linki, własne artykuły lub wiadomości prześlij na adres: webmaster@reunion68.com
‘Yes To Love, No To Terrorism’: Anti-Hamas Protests Reignite In Gaza Despite Hamas Threats And Violence
Palestinians protest to demand an end to war, chanting anti-Hamas slogans, in Beit Lahiya in the northern Gaza Strip, March 26, 2025. Photo: REUTERS/Stringer
