Frank Stella i synagogi dawnej Polski

Frank Stella, Olkienniki III, 1972, dzięki uprzejmości artysty, Marianne Boesky Gallery, New York and Dominique Lévy, New York and London, © 2015 Frank Stella / Artists Right Society (ARS), New York

Od 19 lutego do 20 czerwca 2016 roku w Muzeum POLIN będzie gościć wystawa dzieł Franka Stelli, zaliczanego do czołówki artystów XX wieku. Oprócz niezwykłych prac nowojorskiego twórcy poznamy również fascynującą historię ich powstania. Znajdziemy odpowiedź na pytanie, w jaki sposób nieistniejące już, zniszczone przez nazistów obiekty żydowskiej architektury sakralnej zainspirowały amerykańskiego klasyka współczesnego malarstwa.

Łącznikiem między różnymi epokami i odmiennymi kulturami stała się książka polskich architektów Kazimierza i Marii Piechotków poświęcona drewnianym synagogom, która wpadła w ręce Franka Stelli. Zafascynowany pięknem żydowskich bożnic Stella rozpoczął na początku lat 70. XX wieku pracę nad cyklem „Polskich miasteczek” („Polish Village” series). Każde ze swych dzieł autor zatytułował nazwą miasteczka, w którym znajdowała się drewniana synagoga.

Kuratorzy wystawy w bezpośredniej współpracy z Frankiem Stellą postanowili zaprezentować nie tylko wybrane reliefy ze wspomnianego cyklu, ale także oddać przebieg procesu twórczego Stelli. Na wystawie zobaczymy źródła inspiracji Stelli, a więc przedwojenne zdjęcia i rysunki pomiarowe synagog, powstałe w ramach inwentaryzacji przeprowadzanej przez Zakład Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, z którym Piechotkowie ściśle współpracowali.

Autorem wielu fotografii jest Szymon Zajczyk – żydowski inwentaryzator i historyk sztuki, który zginął w getcie warszawskim. Śledzić będziemy kolejne etapy pracy Franka Stelli nad „Polskimi miasteczkami”: rysunki przygotowawcze i wymiarowe, drewniane monochromatyczne modele reliefów, malowane makiety z tektury, wreszcie wieńczące proces – malowane reliefy wielkoformatowe.

Wystawa „Frank Stella i synagogi dawnej Polski” to unikatowa okazja spotkania z osobowością uznawaną powszechnie za jednego z najważniejszych amerykańskich artystów XX wieku. Jego prace znajdują się w największych muzeach sztuki współczesnej na całym świecie, a wystawiane na aukcjach – osiągają zawrotne ceny kilkunastu milionów dolarów. Frank Stella stał się legendą za życia – wciąż tworzy, a jego obrazy zachwycają kolejne pokolenia miłośników sztuki.

Jednak nowa wystawa w Muzeum POLIN wykracza poza rutynową monografię indywidualnego artysty czy pojedynczego cyklu. Poprzez prezentację dokonań osób, bez których nie byłoby prac Stelli, a więc badaczy i studentów, związanych z Politechniką Warszawską, widz będzie miał okazję przekonać się o żywotności kultury Żydów polskich i jej sile inspirującej nawet wówczas, gdy materialne świadectwa ich świata przestały istnieć.

Wystawa „Frank Stella i synagogi dawnej Polski” będzie prezentowana w Muzeum POLIN w Warszawie od 19 lutego do 20 czerwca 2016 roku.
◾Artur Tanikowski – kurator i autor koncepcji wystawy
◾Clifford Chanin – autor pierwotnej koncepcji wystawy
◾Ewa Witkowska – kurator organizacyjny
◾Jan Strumiłło – scenografia
◾Piotr Młodożeniec – projekt katalogu i druków towarzyszących
◾Współorganizatorzy wystawy: Politechnika Warszawska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk

Instytucje współpracujące przy realizacji projektu:

• Frank Stella Studio; Marianne Boesky Gallery; Dominique Lévy Gallery; Tufts University, Medford, MA; Charles Riva Collection; Levin Art Group;
• Mecenas wystawy: Zwierciadło, Sens
• Sponsorzy wystawy: Ambasada Stanów Zjednoczonych Ameryki, The David Berg Foundation
• Partner: Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce
• Patroni wystawy: Taube Philanthropies, Teatr Wielki Opera Narodowa, Desa Unicum
• Patroni medialni wystawy: TVP, Gazeta Wyborcza, warszawa.gazeta.pl, AMS, Art&Business, Viva!, Empik, Multikino, Tramwaje Warszawskie, RMF Classic
• Wystawa „Frank Stella i synagogi dawnej Polski” będzie prezentowana w Muzeum POLIN w Warszawie od 19 lutego do 20 czerwca 2016 roku.
• Wstęp w poniedziałki, czwartki i piątki w godz. 10.00-18.00, w środy, soboty i niedziele w godz. 10.00-20.00.
• Bilety w cenie: 12 zł/8 zł, w czwartki wstęp wolny

Bilety dostępne online

Rocznica śmierci Majera Bałabana

Żydowski Instytut Historyczny

Na przełomie 1942 i 1943 roku w warszawskim getcie zmarł Majer Bałaban, badacz dziejów polskiego żydostwa i patron konkursu naukowego organizowanego przez ŻIH.

Majer Bałaban (ur. 1877 r. we Lwowie – zm. na przełomie 1942 i 1943 r. w Warszawie), historyk, pedagog. Pochodził z rodziny żydowskich drukarzy, czynnych w Żółkwi i we Lwowie. Studiował na UJK, m.in. pod kierunkiem Ludwika M.E. Finkla (1858–1930) i Sz. Askenazego (doktorat uzyskał w 1904).

Podczas I wojny światowej był rabinem wojskowym w Lublinie. Przez wiele lat pracował w szkolnictwie średnim (m.in. w Częstochowie i Warszawie). Był rektorem Seminarium Rabinicznego „Tachkemoni” w Warszawie (1920–1930); docentem na UW, w Instytucie Nauk Judaistycznych (mieszczącym się w budynku, w którym obecnie swoją siedzibę ma Żydowski Instytut Historyczny), Wolnej Wszechnicy Polskiej (od 1928), a następnie – profesorem UW (od 1935).

Wykształcił wielu uczniów i często stanowił punkt odniesienia, nawet dla młodych badaczy, buntujących się przeciw jego metodologicznej postawie. Współpracował również z prasą żydowską (m.in. w redakcji tyg. „Wschód”) oraz z polsko-żydowską, był wydawcą czasopisma „Nowe Życie” (1924).

Współzałożyciel i członek zarządu Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego. W getcie warszawskim kierował Wydziałem Archiwalnym Judenratu. Wiosną 1940 roku, na polecenie władz, wraz z urzędnikiem Gminy i dwoma robotnikami, zajmował się rekwirowaniem ksiąg żydowskich. Adam Czerniaków, przewodniczący Rady Żydowskiej (Judenratu) w getcie warszawskim, chciał go też uczynić redaktorem gazety, na której wydawanie starał się uzyskać od Niemców zezwolenie. Bałaban przez cały czas wojny kontynuował pracę naukową. Zmarł w getcie (pogłoski o jego samobójstwie zostały zweryfikowane negatywnie). Dokładna data śmierci Majera Bałabana nie jest znana, jednak wiadomo, że nastąpiła ona w końcu 1942 lub na początku 1943.

W bogatym dorobku twórczym, obejmującym kilkaset prac, dzięki którym Bałaban uważany jest za budowniczego podwalin nowożytnej historiografii żydowskiej w Polsce, największą wartość mają prace poświęcone XVII–XIX stuleciu. Autor kładł w nich akcent na zagadnienia ustroju i życia wewnętrznego społeczności żydowskiej oraz sprawy szeroko rozumianej kultury. Do najważniejszych należą: Żydzi lwowscy na przełomie XVI i XVII w. (1906); Dzieje Żydów w Galicji i Rzeczypospolitej Krakowskiej 1772–1868 (1916); Die Judenstadt von Lublin (1919; Żydowskie miasto w Lublinie, 1991); Z historii Żydów w Polsce (1920); Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304–1868 (t. 1–2, 1931–1936); oraz popularna Historia i literatura żydowska ze szczególnym uwzględnieniem historii Żydów w Polsce (t. 1–3, 1920–1925). Wiele uwagi poświęcał pracom bibliograficznym, wśród których szczególne znaczenie ma nieukończona Bibliografia historii Żydów w Polsce i krajach ościennych za lata 1900–1930 (cz. 1, 1939; reprint 1978).

Od roku 2009 roku Majer Bałaban jest patronem organizowanego przez Żydowski Instytut Historyczny co dwa lata konkursu na najlepsze prace magisterskie i doktorskie poświęcone tematyce żydowskiej. Konkurs ten przyczynia się do utworzenia centralnej informacji o stanie badań nad historią oraz kulturą Żydów w Polsce, promocję wiedzy o Żydach i o Izraelu oraz ich badaczach, a także wkład w rozwój polskiej humanistyki. Jego laureatami byli dotychczas m.in. Grzegorz Berendt, Michał Galas, Wacław Wierzbiniec oraz Barbara Engelking.

Jednocześnie pragniemy przypomnieć wszystkim zainteresowanym, że termin składania zgłoszeń do najbliższej edycji konkursu mija 19 lutego 2016 roku.

Wykorzystano teskt Rafała Żebrowskiego z Polskiego Słownika Judaistycznego.