Emilia Padoł,
Kiedy piszą o nim za Oceanem, zawsze powtarzają to jedno słowo: storyteller. Zanurzony w pamięci o przedwojennej Polsce – z obecną w niej kulturą jidysz – w krajobrazach, które po wojnie uległy nieodwracalnemu rozpadowi, Isaac Bashevis Singer jak nikt potrafił je ożywiać. Jak? Opowiadając historie. 24 lipca mija 25 lat od śmierci noblisty.
Wiem, gdzie jestem
W jego prozie świat żydowski i polski istnieją obok siebie, ale właściwie nie łączą się, pozostają odrębne. Tak wyglądała Polska, którą zapamiętał. Polska, w której, jak podkreślał, on i jego przodkowie – Żydzi – zawsze czuli się obcymi. Wyjechał z niej w 1935 roku, by już nigdy nie wrócić. “Polska to jest dla mnie cmentarz żydowskiego narodu. Nie zniósłbym tej podróży w dolinę ludzkiej tragedii. To wszystko, co było moim życiem, jest dziś martwe i pogrzebane. Piszę o tym, co było, i wiem, gdzie jestem”, podkreślał. Ale wspomnienia Polski, szczególnie Warszawy, przechowywał bardzo skrzętnie. Budziły w nim emocje, wzruszenia. Polska – to właśnie było miejsce, z którego pochodził.
Konsekwentnie pisał przede wszystkim w jidysz, zanikającym języku europejskich Żydów, który znał najlepiej, który był mu najbliższy, który pozostawał jedną z najważniejszych części jego tożsamości. To on był narzędziem, za pomocą którego przywoływał piękno straconego świata. Ukształtowały go chasydyzm, kabała, przekonanie o mistycznej naturze wszechrzeczy, wiara w to, co najkrócej nazwać można byłoby zjawiskami nadprzyrodzonymi. Przylgnęło do niego określenie “pornograf”. “W jego twórczości jeden krok dzielił synagogę od seksu”, pisała jego biografistka Agata Tuszyńska, dodając jednak jakże celnie: “Był pierwszym żydowskim pisarzem, który opisywał człowieka od stóp do głów, nie omijając środka”.
Dzieci chasydzkiego rabina
Isaac Bashevis Singer urodził się w 1904 roku we wsi Leoncin nieopodal Nowego Dworu Mazowieckiego. Być może 14 lipca, jak podawał przez lata, a może 21 listopada, jak utrzymywał pod koniec życia – dzisiaj trudno rozstrzygnąć. Był trzecim z czwórki dzieci chasydzkiego rabina Pinkasa Mendela Singera i jego żony Batszewy Zylberman, córki rabina z Biłgoraja. Matka miała silny charakter i skłonności do sceptycyzmu, ojciec był inny, kierował się emocjami. Religia była jego całym światem.
Trzynaście lat przed narodzinami Isaaca na świat przyszła jego siostra – Hindełe Ester. Podobnie jak przed laty jej matka Batszewa, i ta nowo narodzona dziewczynka sprawiła wielki zawód pojawieniem się na świecie w żeńskim ciele. Niepogodzona z taką porażką Batszewa oddała córkę mamce. Rzadko ją odwiedzała, nie chciała jej dotykać. Hindełe spędziła najwcześniejsze dzieciństwo w ciasnej chacie, w łóżeczku mieszczącym się pod stołem. Choroba oczu i neurotyzm – tyle zostało jej z tego okresu. Kobieta miała być przede wszystkim żoną i matką. Nie wiązano z nią żadnych innych planów, żadnych aspiracji. Trudno wierzyć, że i w Singerze nie przetrwały odpryski tego myślenia. Jego bohaterowie pożądają kobiet, ale nie traktują ich do końca serio. Zawsze są na wyciągniecie ręki.
Trzy lata po małej Hindełe na świat przyszedł upragniony syn rabina i jego żony – Israel Joszua, a dwa lata po Isaacu – Mosze Singer. Jedyny, który nie zawiedzie rodzicielskich nadziei, jedyny, który zostanie chasydem. Co ciekawe, zarówno racjonalista i buntownik Joszua, jak i odrzucana przez rodzinę Hindełe Ester, także staną się pisarzami. Wyrastali w domu, w którym nie było zabawek, ale za to wszędzie były książki. Ojciec całymi dniami je studiował, stale pisał komentarze do Tory i Talmudu.
Od Sherlocka do Spinozy
W 1907 roku Isaac wraz z rodziną przenosi się do Radzymina, by rok później znaleźć się już w Warszawie. Echa dzieciństwa spędzonego przy ulicy Krochmalnej – w zagłębiu wykluczonych społecznie i ekonomicznie – nie raz powrócą w jego twórczości (szczególnie w tomie opowiadań “Izba rabinacka mojego ojca”). Mały Isaac jest blady, piegowaty, ma rude włosy – i rude pejsy. Nieustannie czuje obecność różnej maści zjaw, ale swoje najwcześniejsze lata będzie uważać za szczęśliwe. “Nie ma lepszego wykształcenia niż biedne dzieciństwo” – to jego słowa.
Pierwszą świecką książką, którą przeczytał, były “Przygody Sherlocka Holmesa”. Miał może 10-11 lat. W wywiadach przyznawał, że w opowieściach od zawsze uwielbiał napięcie. Według niego to ono przesądzało o atrakcyjności każdej historii. Był przekonany, że opowiadanie musi mieć swój początek, rozwinięcie, zakończenie. Że opowiadać należy z pasją. Nie wystarczy dobry temat (choć on jest podstawą), trzeba go jeszcze czuć.
W czasie I wojny światowej rodzina Singerów jest zmuszona się rozdzielić. W 1917 roku Isaac wyjeżdża z matką i młodszym bratem do Biłgoraja. Czyta góry książek: od Tołstoja, Dostojewskiego, Czechowa przez Flauberta, Goethego, Maupassanta, aż po Spinozę, którego “Etyka” była jedną z jego najważniejszych lektur. Przez jego ręce przechodzi “Kapitał” Marksa i mnóstwo książek religijnych, których przecież nie brakowało w domu dziadka, szanowanego biłgorajskiego rabina.
Singer w Warszawie, Szatan w Goraju
W 1921 roku zapisuje się w Warszawie do szkoły rabinackiej, ale z nauki rezygnuje już po roku. Rok później podejmuje pracę korektora w najważniejszym żydowskim piśmie literackim międzywojennej Polski – “Literarisze Bleter” (którą pomógł mu zdobyć brat – redaktor pisma). Przez kolejne dwa lata pisze recenzje i tłumaczy na jidysz zagranicznych pisarzy, m.in. Manna i Remarque’a. Wreszcie w 1925 sam debiutuje na łamach gazety opowiadaniem “Na starość”. Przez kolejne lata będzie publikować opowiadania w żydowskiej prasie, a rytm życia wyznaczać mu będą dwie fascynacje, o których tak napisze w swoich wspomnieniach: “Zacząłem myśleć o pisaniu, kiedy miałem dwanaście lat, a o dziewczętach, kiedy skończyłem czternaście. To są dwie największe pasje mojego życia”. Nie opiera się romansom, ale wchodzi też w jeden poważny, kilkuletni związek z komunistką Rachelą Poncz, z którego w 1929 roku rodzi się jego jedyny syn, Israel.
Swoją relację ojciec i syn będą usiłowali odbudować po wielu latach – nie bez wysiłku. Bardzo się różnili. Jeszcze trzy lata po śmierci ojca syn opisze go w swojej książce (“Mój ojciec Bashevis Singer”) m.in. jako człowieka trudnego, skoncentrowanego na sobie, skąpego, nieustannie oglądającego się za kobietami, zapatrzonego w swój sukces.
W 1933 roku publikowana jest w odcinkach (w czasopiśmie “Globus”), a w 1935 roku ukazuje się już w całości, pierwsza powieść Singera – “Szatan w Goraju”. Fabuła opowieści toczy się w XVII w. wśród ludności małego miasteczka na Lubelszczyźnie, żyjącej pamięcią o niedawnej rzezi Chmielnickiego. W życiu społeczności pojawia się kabalista Sabbataj Cwi i ogłasza, że jest mesjaszem. “Szatana w Goraju” nazywano historyczną baśnią. Mieszają się w niej mistycyzm, erotyzm, religijny fanatyzm – uwypuklając demoniczność ludzkiej natury. Według niektórych to właśnie ta, jedyna wydana w Polsce przed jego wyjazdem, powieść była tą najlepszą.
Singer boi się rosnącej siły narodowego socjalizmu. Jeszcze w 1935 roku decyduje się na zawsze opuścić Polskę. Wyrusza za Ocean, w ślad za swoim bratem Joszuą – tym, o którym często pisano jako lepszym, bardziej obiecującym pisarzu niż Isaac. Joszua umrze na atak serca w 1944 roku. Po przyjeździe do Nowego Jorku Singer pracuje w “Forwerts”, zresztą swoje opowiadania będzie publikował w tym piśmie aż do śmierci.
Nie mógł robić nic innego
W 1940 roku bierze ślub z Almą Haimann-Wassermann, pochodzącą z Monachium Żydówką. Poznał ją trzy lata wcześniej. Ona porzuciła dla niego męża i dwójkę dzieci, on – przekonanie, że małżeństwo jest dla mężczyzny niebezpieczeństwem, które zabija jego ducha. Alma będzie pierwszą i jedyną żoną Singera, spędzą razem ponad 50 lat. To ona, nie stawiając żadnych warunków, stworzy mu dom i spokojne życie – będzie mógł pracować, chodzić na spacery do parku, karmić gołębie, znikać na długie godziny. Singer bywał trudny, chimeryczny, nieprzewidywalny. Niekoniecznie lubił ludzi, raczej wolał spędzać czas samotnie. Z pewnością niełatwo było żyć u jego boku. Ale Alma zachowała pozytywne wspomnienia: “Dla mnie to było dobre życie, niczego mi nie brakowało. A on najbardziej lubił siedzieć w swoim pokoju i pisać. Pisanie było jego światem. Nie mógł robić nic innego. Jestem pewna, że gdyby się powtórnie urodził, robiłby dokładnie to samo”, wspominała.
W 1970 roku Singer otrzymuje National Book Award (za tom wspomnień “A Day of Pleasure: Stories of a Boy Growing up in Warsaw”), cztery lata później – kolejną (tym razem wyróżniono tom opowiadań “Korona z piór”). W latach 70. Isaac i Alma kupują dom na Florydzie, do którego przenoszą się każdej zimy. Ta dekada to w życiu Singera pasmo sukcesów: otrzymuje doctorat honoris causa Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, a jego dzieła (np. “Sztukmistrz z Lublina”) trafiają na deski teatrów i filmowe ekrany. 1978 rok przynosi mu największe ze wszystkich wyróżnień – Literacką Nagrodę Nobla. Komitet Noblowski uzasadnia ją następujaco: “za pełną uczucia sztukę prozatorską, która wyrastając z polsko-żydowskich tradycji kulturowych, porusza jednocześnie odwieczne problemy”. Dziennikarze nie dają mu żyć, w mieszkaniu telefon się nie urywa, na ulicy nie jest już anonimowym przechodniem. Ale świat o nim słyszy.
Historia musi być historią
Przypisywano mu wiele romansów, namiętności niemal tak wielkich, jakie przeżywali bohaterowie jego opowieści. Nic dziwnego, kiedy je snuł, często odsłaniał w nich siebie, przywoływał znane sobie realia, fakty z życia, nawet własną fizjonomię. Do dziś badacze literatury głowią się, jak wiele w jego opowieściach jest wątków autobiograficznych. Ale równocześnie Singer stale budował fikcje. Czy więc świadomie podsycał własną donżuańską legendę?
Gdy zbliżał się do sześćdziesiątki, ostatecznie postanowił przejść na wegetarianizm. Wrażliwość na krzywdę zwierząt, niezgoda na bezwzględność natury – to tkwiło w nim od zawsze. Kiedy pytano go, czy nie je mięsa dla zdrowia, odpowiadał, że owszem – dla zdrowia kur.
Gdy z kolei pytano, czy wierzy w Boga, mówił: “Jeśli On wierzy we mnie, to ja wierzę w Niego”. Wierzył do końca – w opatrzność, demony, przeznaczenie. Kierowało nim przekonanie, że świat, w którym żyjemy, nie jest tym jedynym. To przeświadczenie także było treścią jego pisarstwa, zależało mu, żeby pokazać swój punkt widzenia czytelnikom. Oczywiście zawsze robił to przez snucie opowieści. “Myślę, że w tej epoce opowiadanie historii stało się niemal zapomnianą sztuką. Ale robię co w mojej mocy, żeby i mnie nie dosięgła ta amnezja. Dla mnie historia jest historią wtedy, gdy czytelnik słucha uważnie i chce wiedzieć, co się wydarzy. Jeśli czytelnik wie wszystko od początku, to nawet jeśli historia została dobrze opisana, nie jest historią”, mówił z przekonaniem.
Isaac Bashevis Singer zmarł 24 lipca 1991 roku w Miami na Florydzie.
Spośród jego bogatego dorobku warto wymienić powieści: “Szatan w Goraju”, “Rodzina Muszkatów”, “Sztukmistrz z Lublina”, “Niewolnik”, “Dwór”, “Golem”, “Wrogowie”, “Szosza” czy “Pokutnik”, a także tomy opowiadań: “Gimpel Głupek”, “Spinoza z ulicy Rynkowej”, “Seans i inne opowiadania”, “Moc Światła”, “Śmierć Matuzalema”. Ponadto tomy wspomnień, m.in.: “Urząd mojego ojca” i “Miłość i wygnanie”.
Pisząc tekst korzystałam m.in. z książki Agaty Tuszyńskiej, “Singer. Pejzaże pamięci” (Kraków 2010), której fragmenty także cytowałam. Przytoczyłam też fragment wywiadu “Isaac Bashevis Singer, The Art of Fiction No. 42″ (“The Paris Review”).
Oświadczenie w sprawie wypowiedzi MEN i Prezesa IPN na temat Jedwabnego i Kielc
