AGUNA ZNACZY LITERATURA

MICHAŁ SOWIŃSKI

Agnon przekuwa stan bolesnego zawieszenia i nieprzystawalności w literaturę najwyższej próby – jego proza to zbiór fascynujących opowieści o uniwersum pisma.

Aby lepiej zrozumieć prozę Szmuela Josefa Agnona, należałoby w pierwszej kolejności przyjrzeć się pseudonimowi, który wybrał sobie na początku kariery literackiej. Urodzony w małym galicyjskim miasteczku w 1887 r., najbardziej zasłużony pisarz literatury hebrajskiej przyszedł na świat pod nazwiskiem Czaczkes. Dopiero gdy debiutował w 1909 r. opowiadaniem „Porzucone żony”, przyjął przydomek Agnon, który zaczerpnął z tytułu swojego tekstu, brzmiącego po hebrajsku Aguna. To stary termin prawniczy, oznaczający kobietę, której mąż w taki czy inny sposób zaginął (w wyniku przypadku bądź na wojnie). Taka kobieta nie jest ani rozwódką, ani wdową, a nieobecność męża (który najprawdopodobniej nie żyje, ale nie ma możliwości potwierdzenia tego) sprawia, że jej status żony również zostaje zawieszony. Jak sugeruje Piotr Paziński, tłumacz właśnie wydanego zbioru opowiadań izraelskiego noblisty, kondycję aguny można z powodzeniem rozszerzyć także na samego pisarza, a nawet na status przedwojennych żydowskich intelektualistów.

Dla Agnona jednak owo prawno-egzystencjalne limbo, stan permanentnego zawieszenia, z którego nie ma wyjścia, staje się podstawową sytuacją literacką.

„Przypowieść o skrybie i inne opowiadania”, tom krótkich utworów prozatorskich, w których Agnon całe życie się specjalizował, jest dopiero drugą pozycją tego autora wydaną po polsku (nie licząc pojedynczych rzeczy publikowanych w czasopismach). Słaba obecność w Polsce pisarza nagrodzonego w 1966 r. Nagrodą Nobla tłumaczona jest przede wszystkim kontekstem historycznym – wydarzenia marcowe skutecznie powstrzymały wydawców przed publikacją w okresie, w którym było o nim szczególnie głośno. Nie tłumaczy to jednak, dlaczego tak późno nadrabiane są te zaległości.

 W przestrzeni literatury hebrajskiej status Agnona jest tyleż niepodważalny, ile problematyczny. Uważany za ojca założyciela nowoczesnej prozy izraelskiej, szybko mianowany na klasyka – jego wizerunek widniał nawet na banknocie pięćdziesięcioszeklowym. I jak to zazwyczaj bywa z klasykami – zyskał powszechny szacunek, ale został przesunięty na bezpieczną i oswojoną pozycję autora znanego, ale mało czytanego. Być może dlatego, że dla kolejnych pokoleń powojennych izraelskich pisarzy jego język był nieco zbyt archaiczny, mocno zakorzeniony w sferze religijnej, a jego proza, rozpięta między trudnymi początkami budowania izraelskiego państwa a wspomnieniami galicyjskiej prowincji, okazała się zbyt anachroniczna. Amos Oz (przytaczany przez Pazińskiego w posłowiu) twierdzi, że Agnon był dla niego jednocześnie błogosławieństwem i przekleństwem, od którego, bezskutecznie, próbował się całe życie uwolnić.

Kontekst prawodawcy i założyciela nowoczesnej literatury izraelskiej jest bez wątpienia bardzo ważny, jednakże dziś, prawie pół wieku po śmierci Agnona, warto spojrzeć na jego prozę inaczej, traktując poważnie konsekwencje, jakie płyną z wyboru takiego, a nie innego pseudonimu. Niemalże wszystkie opowiadania zgromadzone w tomie „Przypowieść o skrybie…” oscylują wokół problemu księgi i tekstu. Zawieszając na moment olbrzymią żydowską tradycję, w której Agnon był bez reszty zanurzony, można potraktować je jako fascynujące opowieści o samym uniwersum pisma. Świetnym tego przykładem jest późne opowiadanie „Na wieki”. Jego bohaterem jest Adiel Amze, izraelski uczony, który całe życie poświęcił zgłębianiu historii zniszczonego przed wiekami miasta Gomlidata. Obsesyjna precyzja oraz podporządkowanie życia dziełu przywodzą na myśl zeświecczoną wersję talmudycznego mędrca studiującego bez końca Torę i jej komentarze. Gdy poznajemy Amzego, jest on już bliski ukończenia swojego opus magnum, brakuje mu jednak ostatniego szczegółu, więc odwleka w nieskończoność publikację książki.
I tu wracamy do kwestii aguny, czyli zawieszenia. „Czy autor, który odkłada wydanie swojego dzieła, nie przypomina mędrca, dla którego odwlekanie jest błogosławieństwem?” – pyta narrator opowiadania. Zdanie to doskonale opisuje kondycję Agnona, który przekuwa ów stan problematycznego i bolesnego zawieszenia w błogosławieństwo nieskończonej potencjonalności – przestrzeń literatury najwyższej próby. Przeczytany w ten sposób nie tylko przestaje być przykurzonym klasykiem, a wręcz wyrasta na jednego z najważniejszych pisarzy nowoczesności.

Szmuel Josef Agnon, PRZYPOWIEŚĆ O SKRYBIE I INNE OPOWIADANIA, przeł. Piotr Paziński, Nisza, Warszawa 2016
ARTYKUŁ POCHODZI Z NUMERU: TP 51-52/2016

Sorry, but Jordan is not a friend

EDY COHEN

What is to be made certain here is that Jordan’s king is not our friend, in fact he and his regime are a part of the problem.

Jordan’s King Abdullah speaks at the Munich Security Conference in Munich, Germany, February 12, 2016 Photo By: REUTERS

The recent United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) decision to deny Jews any connection to the Temple Mount was no coincidence. The ill-considered decision came about under the full and continuous support, and at the initiation of, the king of Jordan.

This is no longer a secret. The UNESCO move came barely three weeks after the king spoke at the UN promising doom to Israel because he alleges Israel is unfair to the Palestinians.

This well-calculated and very sophisticated harassment from Jordan’s king, however, was not a mere reaction to anything Israel has done – in fact, as an academic and close observer of Arab affairs, I have seen it as Jordan’s policy for years.

For example, with regard to the current and vicious wave of knife attacks that was launched from the Temple Mount, an official Israel statement was published by Arutz Sheva that confirmed Jordan’s government was an instigator by both actions and verbal incitement, and let’s not forget that the Temple Mount is run fully by the Jordanian king’s own office.

Further, recently Israel expelled Jordan’s state news agency’s reporter, Modar S. al-Momani, for Jerusalem for being a security risk. It turns out the man was not only a reporter but also a senior Jordanian Wakf official – he even bragged about it after he was expelled. Official documents proving this have been posted on Facebook.

What is to be made certain here is that Jordan’s king is not our friend, in fact he and his regime are a part of the problem. And let’s not forget the non-Palestinian Jordanian official who attacked the guards in front of the Temple Mount just three weeks ago, the so-called “tourist” from Jordan.

At the same time let’s not forget why Jordan’s king is doing all of this: he is weak, having lost much of his power, and wants to direct Jordanians to hate and fight Israel instead of toppling him.

Either way, we must realize he is fragile and could fall, and we must seek our own security and interest by making sure the next regime in Jordan is our friend. We cannot keep fantasizing about a good king next door, and to those who keep indulging in such fantasy: wake up, the king next door is shamelessly anti-Israel.

He also supports the Islamists for his own interest, like him selling British weapons to Islamic State, as confirmed by The New York Times and The Daily Mail. Why cannot we see the facts? The king is a threat to Israeli national interests and security and we cannot keep fooling ourselves.